20. unmādanidānam

Adhikarana unmAdaniruktiH (1) · Śloka 1

ಅಥೋನ್ಮಾದನಿದಾನಮ್ | ಮದಯನ್ತ್ಯುದ್ಗತಾ ದೋಷಾ ಯಸ್ಮಾದುನ್ಮಾರ್ಗಮಾಗತಾಃ | ಮಾನಸೋಽಯಮತೋ ವ್ಯಾಧಿರುನ್ಮಾದ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ||೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೨) |

ಮದಾತ್ಯಯೇ ‘ಉನ್ಮಾದಮಿವ ಚಾಪರಮ್’ ಇತ್ಯನೇನ ಉನ್ಮಾದಸಙ್ಕೀರ್ತನಮುನ್ಮಾದಸಾದೃಶ್ಯಂ ಚೋಕ್ತಂ, ತಥಾ ಮದಾತ್ಯಯೇಽಪಿ ದಾಹೋ ಭವತೀತಿ ಸ್ವಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತಯಾ ದಾಹಮಭಿಧಾಯೋನ್ಮಾದಾರಮ್ಭಃ, ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ಮದಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಮದಯನ್ತಿ ಮನೋವಿಭ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಉನ್ಮಾರ್ಗಮಾಗತಾ ವಿಮಾರ್ಗಮಾಗತಾ ಮನೋವಹಾಧಮನೀರನುಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ಉದ್ಗತಾ ವೃದ್ಧಾಃ, ಅಥವಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಗತಾಃ, ಏತೇನೋತ್ಪೂರ್ವೇಣೈವ ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧತ್ವಂ ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್||೧||

Adhikarana unmAdabhedAH (2-3) · Śloka 3

ಏಕೈಕಶಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚ ದೋಷೈರತ್ಯರ್ಥಮೂರ್ಛಿತೈಃ | ಮಾನಸೇನ ಚ ದುಃಖೇನ ಸ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಮತಃ ||೨|| ವಿಷಾದ್ಭವತಿ ಷಷ್ಠಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್ | ಸ ಚಾಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ತರುಣೋ ಮದಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಬಿಭರ್ತಿ ಚ ||೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೨) |

ಪ್ರಕಾರಭೇದಮಾಹ– ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾನಸೇನ ಚ ದುಃಖೇನೇತಿ ಶೋಕಾದಿನಾ| ಸ ಚೇತಿ ಷಡ್ವಿಧೋಽಪಿ| ಅತ್ರಾಪ್ರವೃದ್ಧಪದಮುಪಾದಾಯಾಪಿ ತರುಣಪದಪ್ರಯೋಗಂ ಕುರ್ವತಾ ಸುಶ್ರುತೇನ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಪಿ ದೋಷಜನಿತೋ ಮದೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ವಿಧಿಶೋಣಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಉನ್ಮಾದಾತ್ ಪೃಥಗೇವ ಪಠಿತಃ ಸನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಇತಿ||೨-೩||

Adhikarana unmAdasAmAnyanidAnam (4) · Śloka 4

ವಿರುದ್ಧದುಷ್ಟಾಶುಚಿಭೋಜನನಿ ಪ್ರಧರ್ಷಣಂ ದೇವಗುರುದ್ವಿಜಾನಾಮ್ | ಉನ್ಮಾದಹೇತುರ್ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವೋ ಮನೋಽಭಿಘಾತೋ ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾಃ ||೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) |

ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟಂ ಗರಸಹಿತಮನ್ನಾದಿ| ಪ್ರಧರ್ಷಣಂ ‘ಧೃಷ’ ಪ್ರಧರ್ಷಣೇ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಧರ್ಷಣಮಭಿಭವಃ| ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವೋ ಮನೋಽಭಿಘಾತ ಇತಿ ಭಯಹರ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಮನಸೋಽಭಿಭವಃ; ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವ ಇತಿ ಭಯಂ ಹರ್ಷೋ ದ್ವೌ ವಾ ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಪೂರ್ವಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಕಾರಣವಾಚೀ, ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಾದಯೋಽಪಿ ಕಾರಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರಪಿ ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವಕ ಏವ ಭವತೀತಿ ತೇನ ತೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ| ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಇತಿ ವಿಷಮಾಙ್ಗನ್ಯಾಸಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಯ ಉನ್ಮಾದಹೇತವ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೪||

Adhikarana unmAdasamprAptiH (5) · Śloka 5

ತೈರಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಮಲಾಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾ ಬುದ್ಧೇರ್ನಿವಾಸಂ ಹೃದಯಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ | ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನೋವಹಾನಿ ಪ್ರಮೋಹಯನ್ತ್ಯಾಶು ನರಸ್ಯ ಚೇತಃ ||೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧) |

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈರುಕ್ತಹೇತುಭಿಃ| ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಯೇತಿ ಚಕ್ರಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ತಸ್ಯ ಚಾಲ್ಪತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮಾವೃತತ್ವೇನಾಲ್ಪಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾತ್| ಮಲಾ ವಾತಾದಯಃ| ಬುದ್ಧೇರ್ನಿವಾಸಂ ಹೃದಯಮಿತ್ಯನೇನ ಹೃದಯಸ್ಯಾಶ್ರಯಸ್ಯ ದುಷ್ಟ್ಯಾ ತದಾಶ್ರಿತಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ದುಷ್ಟಿರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಮನೋವಹಾನೀತಿ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಾ ದಶ ಧಮನ್ಯಃ; ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಬೋಧ್ಯಂ, ನಿಖಿಲದೇಹಸ್ರೋತಸಾಮೇವ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಚರಕೇ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ವ್ಯಾಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana unmAdasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

ಧೀವಿಭ್ರಮಃ ಸತ್ತ್ವಪರಿಪ್ಲವಶ್ಚ ಪರ್ಯಾಕುಲಾ ದೃಷ್ಟಿರಧೀರತಾ ಚ | ಅಬದ್ಧವಾಕ್ತ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಚ ಶೂನ್ಯಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮುನ್ಮಾದಗದಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್ ||೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) |

ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಾಹ– ಧೀವಿಭ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಿತಿ ಚಕ್ರಃ| ಧೀವಿಭ್ರಮೋ ಭ್ರಾನ್ತಜ್ಞಾನತ್ವಮ್| ಸತ್ತ್ವಪರಿಪ್ಲವೋ ಮನಸಶ್ಚಞ್ಚಲತ್ವಮ್| ಅಧೀರತಾ ಕಾತರತ್ವಮ್| ಅಬದ್ಧವಾಕ್ತ್ವಮಸಮ್ಬದ್ಧವಚನತ್ವಮ್| ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಲಿಙ್ಗ, ತೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ರೂಪಂ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್||೬||

Adhikarana vAtikonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-8) · Śloka 8

ರೂಕ್ಷಾಲ್ಪಶೀತಾನ್ನವಿರೇಕಧಾತುಕ್ಷಯೋಪವಾಸೈರನಿಲೋಽತಿವೃದ್ಧಃ | ಚಿನ್ತಾದಿದುಷ್ಟಂ ಹೃದಯಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಚಾಪ್ಯುಪಹನ್ತಿ ಶೀಘ್ರಮ್ ||೭|| ಅಸ್ಥಾನಹಾಸಸ್ಮಿತನೃತ್ಯಗೀತವಾಗಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪಣರೋದನಾನಿ | ಪಾರುಷ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯಾರುಣವರ್ಣತಾಶ್ಚ ಜೀರ್ಣೇ ಬಲಂ ಚಾನಿಲಜಸ್ಯ ರೂಪಮ್ ||೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) |

ವಾತಜಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಕಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಾನ್ತಿರಪ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ವಿರೇಚಯತಿ ದೇಹಾನ್ಮಲಂ ಪೃಥಕ್ಕರೋತೀತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ| ಅಸ್ಥಾನಹಾಸೇತ್ಯಾದಿ ಅಸ್ಥಾನೇಽವಿಷಯೇ ಹಾಸೋಽಸ್ಥಾನಹಾಸಃ; ಏವಮಸ್ಥಾನಶಬ್ದಃ ಸ್ಮಿತಾದಿಷು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ಸ್ಮಿತಮೀಷದ್ಧಾಸಃ| ಅಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪೋ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ| ಜೀರ್ಣೇ ಬಲಮಿತಿ ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರೇ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಲಂ ಭವತಿ||೭-೮||

Adhikarana paittikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

ಅಜೀರ್ಣಕಟ್ವಮ್ಲವಿದಾಹ್ಯಶೀತೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಶ್ಚಿತಂ ಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಣವೇಗಮ್ | ಉನ್ಮಾದಮತ್ಯುಗ್ರಮನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಂ ಪೂರ್ವವದಾಶು ಕುರ್ಯಾತ್ ||೯|| ಅಮರ್ಷಸಂರಮ್ಭವಿನಗ್ನಭಾವಾಃ ಸನ್ತರ್ಜನಾತಿದ್ರವಣೌಷ್ಣ್ಯರೋಷಾಃ | ಪ್ರಚ್ಛಾಯಶೀತಾನ್ನಜಲಾಭಿಲಾಷಃ ಪೀತಾ ಚ ಭಾಃ ಪಿತ್ತಕೃತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್ ||೧೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) |

ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶೀತೈರಿತಿ ಉಷ್ಣೈಃ| ಉನ್ಮಾದಮತ್ಯುಗ್ರಮಿತಿ ಅತ್ಯುಗ್ರಂ ತೀವ್ರವೇಗಮ್, ‘ಉನ್ಮಾದಯತ್ಯುಗ್ರಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಉಗ್ರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಉನ್ಮಾದಂ ಜನಯತಿ| ಅನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಅನಾತ್ಮವತಃ| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಚಿನ್ತಾದಿದುಷ್ಟಹೃದಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಮುಪಹತ್ಯೇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ| ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಕಿಂ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾಹ– ಅಮರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ– ಅಮರ್ಷೋಽಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ, ನ ತು ರೋಷಃ; ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಸಂರಮ್ಭ ಆರಭಟೀ; ವಿನಗ್ನಭಾವೋ ನಗ್ನತ್ವಮ್| ಸನ್ತರ್ಜನಂ ಪರಿತ್ರಾಸನಮ್, ಅತಿದ್ರವಣಂ ಪಲಾಯನಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಗಾತ್ರಸ್ಯ; ‘ಔಷ್ಠ್ಯಮ್ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಕೃತೌಷ್ಠತ್ವಮ್| ಪ್ರಚ್ಛಾಯಶೀತಾನ್ನಜಲಾಭಿಲಾಷ ಇತಿ ಛಾಯಾಯಾಂ ಶೀತಯೋರನ್ನಜಲಯೋರಭಿಲಾಷಃ||೯-೧೦||

Adhikarana shlaiShmikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

ಸಮ್ಪೂರಣೈರ್ಮನ್ದವಿಚೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ ಸೋಷ್ಮಾ ಕಫೋ ಮರ್ಮಣಿ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟಃ | ಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಚಾಪ್ಯುಪಹತ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಮೋಹಯನ್ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ವಿಕಾರಮ್ ||೧೧|| ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಮನ್ದಮರೋಚಕಶ್ಚ ನಾರೀವಿವಿಕ್ತಪ್ರಿಯತಾಽತಿನಿದ್ರಾ | ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಲಾಲಾ ಚ ಬಲಂ ಚ ಭುಕ್ತೇ ನಖಾದಿಶೌಕ್ಲ್ಯಂ ಚ ಕಫಾತ್ಮಕೇ ಸ್ಯಾತ್ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) ||೧೨||

ಕಫಜಮಾಹ– ಸಮ್ಪೂರಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದವಿಚೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ ಆಯಾಸಶೂನ್ಯಸ್ಯ| ಸಮ್ಪೂರಣೈರ್ಭೋಜನಾದಿಭಿಃ, ಕಫೋ ದುಷ್ಟ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸೋಷ್ಮಾ ಸಪಿತ್ತಃ| ಕಫೇನಾಪಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಉನ್ಮಾದೋಽವಶ್ಯಂ ಸಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ, ಯಥಾ ಮೂರ್ಛಾ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಕೇವಲಕಫೇನಾಪಿ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸೋಷ್ಮಪದೇನ ತು ದ್ವನ್ದ್ವಜೋಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಊಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಶಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತೇನೋತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಃ ಕಫ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮರ್ಮಣೀತಿ ಹೃದಯೇ| ವಿಕಾರಮುನ್ಮಾದಮ್| ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ ನಾರೀವಿವಿಕ್ತಪ್ರಿಯತೇತಿ ನಾರೀಪ್ರಿಯತಾ ವಿಜನಪ್ರಿಯತಾ ಚ| ಬಲಂ ಚ ಭುಕ್ತೇ ಇತಿ ‘ವ್ಯಾಧೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಖಾದೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನ ತ್ವಙ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೧-೧೨||

Adhikarana sAnnipAtikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13) · Śloka 13

ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಭವೋಽತಿಘೋರಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಮಸ್ತೈಃ ಸ ಚ ಹೇತುಭಿಃ ಸ್ಯಾತ್ | ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಬಿಭರ್ತಿ ತಾದೃಗ್ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರ್ವಿವರ್ಜ್ಯಃ ||೧೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) |

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈಃ ಸಮಸ್ತೈರಿತಿ ಸರ್ವೈರಿತಿ ಕೃತ್ವಾಽಪಿ ಯತ್ ಸಮಸ್ತೈರಿತಿ ಕರೋತಿ ತೇನೈವಂ ಬೋಧಯತಿ– ವಾತಾದಯೋಽನೇಕೈಃ ಸ್ವನಿದಾನೈಃ ಕುಪಿತಾ ಉನ್ಮಾದಂ ಜನಯನ್ತಿ, ನತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕನಿದಾನಕುಪಿತಾಃ| ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರ್ವಿವರ್ಜ್ಯ ಇತಿ ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಾ, ಸಾ ಚ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿನೀ, ತ್ರಿದೋಷಹರಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದ್ರವ್ಯಮಾಮಲಕ್ಯಾದಿ, ತತ್ತು ನಾತ್ರ ಯೌಗಿಕಂ “ನ ಹಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವತ್ರ ಯೌಗಿಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ತ್ರಿದೋಷಜವಿಕಾರಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಭವೇಯುರಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ತಾದೃಗಿತಿ| ಕೋಽಪ್ಯಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷೋ ರೋಗವಿಶೇಷೋ ವಾ, ಯೇನಾಯಂ ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರ್ನ ತು ಸರ್ವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಸರ್ವೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ಹೇತುಭಿರ್ಯೈಃ ಕೃತಃ ಸ ಏವಾಸಾಧ್ಯಃ, ನ ತ್ವಲ್ಪಹೇತುಕೃತ ಇತಿ||೧೩||

Adhikarana shokAdijonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (14) · Śloka 14

ಚೋರೈರ್ನರೇನ್ದ್ರಪುರುಷೈರರಿಭಿಸ್ತಥಾಽನ್ಯೈರ್ವಿತ್ರಾಸಿತಸ್ಯ ಧನಬಾನ್ಧವಸಙ್ಕ್ಷಯಾದ್ವಾ | ಗಾಢಂ ಕ್ಷತೇ ಮನಸಿ ಚ ಪ್ರಿಯಯಾ ರಿರಂಸೋರ್ಜಾಯೇತ ಚೋತ್ಕಟತಮೋ ಮನಸೋ ವಿಕಾರಃ ||೧೪|| ಚಿತ್ರಂ ಬ್ರವೀತಿ ಚ ಮನೋಽನುಗತಂ ವಿಸಞ್ಜ್ಞೋ ಗಾಯತ್ಯಥೋ ಹಸತಿ ರೋದಿತಿ ಚಾಪಿ ಮೂಢಃ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೨) |

ಶೋಕಾದಿಜಮಾಹ– ಚೋರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತೇ ಉಪಹತೇ, ಪ್ರಿಯಯಾ ರಿರಂಸೋಃ ಕಾಮುಕಸ್ಯ ಅಪ್ರಾಪ್ತಯಾ ಪ್ರಿಯಯಾ ಕ್ಷತೇ ಮನಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಚಿತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ರಂ ವಿವಿಧಮ್| ಮನೋಽನುಗತಂ ಗೋಪ್ಯಮಪಿ| ವಿಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಃ, ಅತ ಏವ ಮೂಢಃ||೧೪||–

Adhikarana viShajonmAdalakShaNam (15) · Śloka 15

ರಕ್ತೇಕ್ಷಣೋ ಹತಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಭಾಃ ಸುದೀನಃ ಶ್ಯಾವಾನನೋ ವಿಷಕೃತೇಽಥ ಭವೇದ್ವಿಸಞ್ಜ್ಞಃ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೨) |

ವಿಷಜಮಾಹ– ರಕ್ತೇಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹತಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಭಾ ಇತಿ ಹತಂ ಬಲಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭಾಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಭಾ ದೀಪ್ತಿಃ||೧೫||

Adhikarana unmAdasyAsAdhyalakShaNam (16) · Śloka 16

ಅವಾಞ್ಚೀ ವಾಽಪ್ಯುದಞ್ಚೀ ವಾ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಬಲೋ ನರಃ | ಜಾಗರೂಕೋ ಹ್ಯಸನ್ದೇಹಮುನ್ಮಾದೇನ ವಿನಶ್ಯತಿ ||೧೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೨) |

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅವಾಞ್ಚೀತ್ಯಾದಿ| ಅವಾಞ್ಚೀ ಅಧೋಮುಖಃ, ಉದಞ್ಚೀ ಊರ್ಧ್ವಮುಖಃ, ಅತ ಏವಾನ್ಯೇ ‘ಅವಾಙ್ಮುಖಸ್ತೂನ್ಮುಖೋ ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಜಾಗರೂಕೋಽನಿದ್ರಃ||೧೬||

Adhikarana bhUtonmAdasAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

ಅಮರ್ತ್ಯವಾಗ್ವಿಕ್ರಮವೀರ್ಯಚೇಷ್ಟೋ ಜ್ಞಾನಾದಿವಿಜ್ಞಾನಬಲಾದಿಭಿರ್ಯಃ | ಉನ್ಮಾದಕಾಲೋಽನಿಯತಶ್ಚ ತಸ್ಯ ಭೂತೋತ್ಥಮುನ್ಮಾದಮುದಾಹರೇತ್ತಮ್ ||೧೭|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) |

ಭೌತಿಕೋನ್ಮಾದಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಮರ್ತ್ಯವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮರ್ತ್ಯಾ ಅಮನುಷ್ಯಾ ಅನುಚಿತಾ ವಾ ವಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಚೇಷ್ಟಾ ಶಾರೀರಿಕೀ ಕ್ರಿಯಾ| ಜ್ಞಾನಾದಿವಿಜ್ಞಾನಬಲಾದಿಭಿರಿತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ| ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಿಲ್ಪಾದಿಜ್ಞಾನಂ; ಕಿಂವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ತದರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ; ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ಮೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ತೇಷಾಂ ಬಲಮ್| ಅನಿಯತ ಇತಿ ನ ವಾತಜಾದಿವದಾಹಾರಜೀರ್ಣಾದಿಕಾಲವತ್ ಕಾಲನಿಯಮಃ| ನಿಯತ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣನಿಯತತಿಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ “ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೂತಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸರ್ವ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ದೇವದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ||೧೭||

Adhikarana devajuShTalakShaNam (18) · Śloka 18

ಸನ್ತುಷ್ಟಃ ಶುಚಿರತಿದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಗನ್ಧೋ ನಿಸ್ತನ್ದ್ರೀರವಿತಥಸಂಸ್ಕೃತಪ್ರಭಾಷೀ | ತೇಜಸ್ವೀ ಸ್ಥಿರನಯನೋ ವರಪ್ರದಾತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೋ ಭವತಿ ನರಃ ಸ ದೇವಜುಷ್ಟಃ ||೧೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ದೇವಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಸನ್ತುಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಗನ್ಧ ಇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರೋ ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನಿಸ್ತನ್ದ್ರೀಃ ಅನಿದ್ರಃ| ಅವಿತಥಂ ಸತ್ಯಮ್| ವಿದೇಹೇಽಪಿ “ನಿಃಸ್ವಪ್ನಂ ಸತ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷಿಣಮ್” ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನುರಕ್ತಃ| ದೇವಜುಷ್ಟೋ ದೇವಗ್ರಹಪೀಡಿತಃ| ದೇವಗ್ರಹಣೇನ ಗಣಮಾತೃಕಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ “ಕ್ರೋಧನಃ ಸ್ರಸ್ತಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ಲಾಲಾಫೇನಾವಿಲಾನನಃ| ನಿದ್ರಾಲುಃ ಕಮ್ಪನೋ ಮೂಕೋ ಗಣಮಾತೃಭಿರರ್ದಿತಃ||” ಇತಿ||೧೮||

Adhikarana asurajuShTalakShaNam (19) · Śloka 19

ಸಂಸ್ವೇದೀ ದ್ವಿಜಗುರುದೇವದೋಷವಕ್ತಾ ಜಿಹ್ಮಾಕ್ಷೋ ವಿಗತಭಯೋ ವಿಮಾರ್ಗದೃಷ್ಟಿಃ | ಸನ್ತುಷ್ಟೋ ನ ಭವತಿ ಚಾನ್ನಪಾನಜಾತೈರ್ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಭವತಿ ಸ ದೇವಶತ್ರುಜುಷ್ಟಃ ||೧೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ದೇವಶತ್ರುಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಸಂಸ್ವೇದೀತ್ಯಾದಿ||೧೯||

Adhikarana gandharvAviShTalakShaNam (20) · Śloka 20

ಹೃಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಪುಲಿನವನಾನ್ತರೋಪಸೇವೀ ಸ್ವಾಚಾರಃ ಪ್ರಿಯಪರಿಗೀತಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಃ | ನೃತ್ಯನ್ ವೈ ಪ್ರಹಸತಿ ಚಾರು ಚಾಲ್ಪಶಬ್ದಂ ಗನ್ಧರ್ವಗ್ರಹಪರಿಪೀಡಿತೋ ಮನುಷ್ಯಃ ||೨೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ಗನ್ಧರ್ವಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಹೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಲಿನಂ ತೋಯೋಜ್ಝಿತಂ ತಟಮ್, ಅನ್ತರಂ ಮಧ್ಯಂ ವಿಶೇಷೋ ವಾ| ಸ್ವಾಚಾರೋಽನಿನ್ದಿತಾಚಾರಃ| ಪ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಿ ಸರ್ವತೋ ಗೀತಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನೃತ್ಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಚಾರು (ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ) ನೃತ್ಯನ್ನಲ್ಪಶಬ್ದಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಪ್ರಹಸತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೦||

Adhikarana yakShAviShTalakShaNam (21) · Śloka 21

ತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ ಪ್ರಿಯತನುರಕ್ತವಸ್ತ್ರಧಾರೀ ಗಮ್ಭೀರೋ ದ್ರುತಗತಿರಲ್ಪವಾಕ್ಸಹಿಷ್ಣುಃ | ತೇಜಸ್ವೀ ವದತಿ ಚ ಕಿಂ ದದಾಮಿ ಕಸ್ಮೈ ಯೋ ಯಕ್ಷಗ್ರಹಪರಿಪೀಡಿತೋ ಮನುಷ್ಯಃ ||೨೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ಯಕ್ಷಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ತಾಮ್ರಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಿಯಂ ಶೋಭನಂ, ತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ರಕ್ತಂ ಚ ವಸ್ತ್ರಂ ಧರ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨೧||

Adhikarana pitRujuShTalakShaNam (22) · Śloka 22

ಪ್ರೇತಾನಾಂ ಸ ದಿಶತಿ ಸಂಸ್ತರೇಷು ಪಿಣ್ಡಾನ್ ಶಾನ್ತಾತ್ಮಾ ಜಲಮಪಿ ಚಾಪಸವ್ಯವಸ್ತ್ರಃ | ಮಾಂಸೇಪ್ಸುಸ್ತಿಲಗುಡಪಾಯಸಾಭಿಕಾಮಸ್ತದ್ಭಕ್ತೋ ಭವತಿ ಪಿತೃಗ್ರಹಾಭಿಜುಷ್ಟಃ ||೨೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ಪಿತೃಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಪ್ರೇತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೇತಾನಾಂ ಮೃತಪಿತೄಣಾಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾತ್ರವಿವಕ್ಷಯಾ ನ ಚತುರ್ಥೀ| ದಿಶತಿ ದದಾತಿ| ಸಂಸ್ತರೇಷು ಕುಶಪತ್ರಾದಿರಚಿತಾಸ್ತರಣೇಷು| ಅಪಸವ್ಯವಸ್ತ್ರೋ ವಾಮೋತ್ತರೀಯಃ| ಮಾಂಸೇಪ್ಸುರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತದಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಯೇಚ್ಛಾ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ತೇನೈವ ಬಲಿರ್ದಾತವ್ಯಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತದ್ಭಕ್ತಃ ಪಿತೃಭಕ್ತಃ||೨೨||

Adhikarana nAgAviShTalakShaNam (23) · Śloka 23

ಯಸ್ತೂರ್ವ್ಯಾಂ ಪ್ರಸರತಿ ಸರ್ಪವತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಸೃಕ್ಕಣ್ಯೌ ವಿಲಿಹತಿ ಜಿಹ್ವಯಾ ತಥೈವ | ಕ್ರೋಧಾಲುರ್ಗುಡಮಧುದುಗ್ಧಪಾಯಸೇಪ್ಸುರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯೋ ಭವತಿ ಭುಜಙ್ಗಮೇನ ಜುಷ್ಟಃ ||೨೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ನಾಗಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸರತಿ ಸರ್ಪವದಿತಿ ಉರಸಾ ಗಚ್ಛತಿ| ಸೃಕ್ಕಣ್ಯೌ ಓಷ್ಠಪ್ರಾನ್ತೌ| ಸೃಕ್ಕಣೀಶಬ್ದ ಈಕಾರಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯುನ್ನೇಯಮ್||೨೩||

Adhikarana rAkShasAviShTalakShaNam (24) · Śloka 24

ಮಾಂಸಾಸೃಗ್ವಿವಿಧಸುರಾವಿಕಾರಲಿಪ್ಸುರ್ನಿರ್ಲಜ್ಜೋ ಭೃಶಮತಿನಿಷ್ಠುರೋಽತಿಶೂರಃ | ಕ್ರೋಧಾಲುರ್ವಿಪುಲಬಲೋ ನಿಶಾವಿಹಾರೀ ಶೌಚದ್ವಿಡ್ ಭವತಿ ಸ ರಾಕ್ಷಸೈರ್ಗೃಹೀತಃ ||೨೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ರಾಕ್ಷಸಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಶಾವಿಹಾರೀ ನಿಶಾಯಾಮೇವ ಭ್ರಮಣಶೀಲಃ| ರಾಕ್ಷಸಶಬ್ದೇನ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ತಥಾ ರಾಕ್ಷಸಾನನ್ತರಂ ವಿದೇಹೋಽಪಿ ಪಠತಿ– “ದೇವವಿಪ್ರಗುರುದ್ವೇಷೀ ವೇದವೇದಾಙ್ಗನಿನ್ದಕಃ| ಆತ್ಮಪೀಡಾಕರೋ ಹಾಸೀ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಸೇವಿತಃ||” ಇತಿ||೨೪||

Adhikarana pishAcAviShTalakShaNam (25) · Śloka 25

ಉದ್ಧಸ್ತಃ ಕೃಶಪರುಷೋ ಅಚಿರಪ್ರಲಾಪೀ ದುರ್ಗನ್ಧೋ ಭೃಶಮಶುಚಿಸ್ತಥಾಽತಿಲೋಲಃ | ಬಹ್ವಾಶೀ ವಿಜನವನಾನ್ತರೋಪಸೇವೀ ವ್ಯಾಚೇಷ್ಟನ್ ಭ್ರಮತಿ ರುದನ್ ಪಿಶಾಚಜುಷ್ಟಃ ||೨೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ಪಿಶಾಚಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಉದ್ಧಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧಸ್ತ ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಃ; ‘ಉದ್ವಸ್ತ್ರ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಂ, ವಿದೇಹೇಽಪಿ ದಿಗಮ್ಬರಪಾಠಾತ್; ಉದ್ವಸ್ತ್ರೋ ನಗ್ನಃ| ಪರುಷೋ ರೂಕ್ಷಃ| ಲೋಲಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನನ್ನೇ ಪಾನೇ ಚ ಸತೃಷ್ಣಃ| ‘ಲೋಲುಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ವ್ಯಾಚೇಷ್ಟನ್ನಿತಿ ವಿರುದ್ಧಮಾಚೇಷ್ಟನ್||೨೫||

Adhikarana bhUtonmAdasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷೋ ದ್ರುತಮಟನಃ ಸ ಫೇನಲೇಹೀ ನಿದ್ರಾಲುಃ ಪತತಿ ಚ ಕಮ್ಪತೇ ಚ ಯೋ ಹಿ | ಯಶ್ಚಾದ್ರಿದ್ವಿರದನಗಾದಿವಿಚ್ಯುತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೋಽಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ ತಥಾ ತ್ರಯೋದಶಾಬ್ದೇ ||೨೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ತ್ರಿವಿಧಂ ಹಿ ಹಿಂಸಾಕ್ರೀಡಾಪೂಜಾರ್ಥಂ ಗ್ರಹಾ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅಶುಚಿಂ ಭಿನ್ನಮರ್ಯಾದಂ ಕ್ಷತಂ ವಾ ಯದಿ ವಾಽಕ್ಷತಮ್| ಹಿಂಸ್ಯುರ್ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಮಥಾಪಿ ಚ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) ಇತಿ| ತತ್ರ ಹಿಂಸಾರ್ಥಂ ಗೃಹೀತೋಽಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧದ್ವಯೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷೋ ವಿಕೃತನೇತ್ರ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ದ್ರುತಮಟನೋ ದ್ರುತಗತಿಃ, ಅತ ಏವ ‘ತ್ವರಿತಗತಿಃ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ಪಠಿತಮ್| ಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ವತಾದಿಪತಿತಃ ಸನ್ ಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ, ನಗೋ ವೃಕ್ಷಃ| ಸರ್ವ ಏವೋನ್ಮಾದೀ ತ್ರಯೋದಶೇಽಬ್ದೇ ದೇವತಾದಿಗೃಹೀತೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ವಿದೇಹೇಽಧಿಕಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠ್ಯತೇ– “ಮೇಢ್ರಪ್ರವೃತ್ತಃ ಕ್ಷತಜಃ ಸಾಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಸ್ರುತನಾಸಿಕಃ| ರೂಕ್ಷಜಿಹ್ವಃ ಪೂತಿಗರ್ಭೋ ಹತವಾಗತಿದುರ್ಬಲಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ||೨೬||

Adhikarana devAdInAM grahaNakAlaH (27-28) · Śloka 28

ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮಸುರಾಃ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರಪಿ | ಗನ್ಧರ್ವಾಃ ಪ್ರಾಯಶೋಽಷ್ಟಮ್ಯಾಂ, ಯಕ್ಷಾಶ್ಚ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಥ ||೨೭|| ಪಿತ್ರ್ಯಾಃ ಕೃಷ್ಣಕ್ಷಯೇ ಹಿಂಸ್ಯುಃ, ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಮಪಿ ಚೋರಗಾಃ | ರಕ್ಷಾಂಸಿ ರಾತ್ರೌ, ಪೈಶಾಚಾಶ್ಚತುರ್ದಶ್ಯಾಂ ವಿಶನ್ತಿ ಹಿ ||೨೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) |

ದೇವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಕಾಲಮಾಹ– ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ಪೂರ್ಣಿಮಾಯಾಮ್| ಕೃಷ್ಣಕ್ಷಯೇಽಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ತಿಥ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತತ್ತಿಥೌ ಬಲಿದಾನಾರ್ಥಂ ಚ||೨೭-೨೮||

Adhikarana AvishatAM devAdInAmanupalabdhau dRuShTAntaH (29-30) · Śloka 30

ದರ್ಪಣಾದೀನ್ ಯಥಾ ಛಾಯಾ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಯಥಾ | ಸ್ವಮಣಿಂ ಭಾಸ್ಕರಾರ್ಚಿಶ್ಚ ಯಥಾ ದೇಹಂ ಚ ದೇಹಧೃಕ್ | ವಿಶನ್ತಿ ಚ ನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಗ್ರಹಾಸ್ತದ್ವಚ್ಛರೀರಿಣಃ ||೨೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) | ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಶು ಶರೀರಂ ಹಿ ಪೀಡಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ದುಃಸಹಾಮ್ ||೩೦||

ನನು, ಯದಿ ಗ್ರಹಾವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪುಂಸಾಮುನ್ಮಾದಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ವಿಶನ್ತೋ ಗ್ರಹಾಃ ಕುತೋ ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯತ ಆಹ– ದರ್ಪಣಾದೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮದಾದಿದರ್ಶನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಾನ್ನ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕಾರವಾಚಿನಾಂ ಜಲತೈಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಛಾಯಾ ಪ್ರತಿಕೃತಿಃ| ಶೀತೋಷ್ಣಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ಪ್ರಾಣಿನ ಇತಿ ಕರ್ಮಪದಮ್| ಸ್ವಮಣಿಮಿತಿ ಸೂರ್ಯಕಾನ್ತಮ್| ದೇಹಧೃಕ್ ಆತ್ಮಾ, ಮನ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅನೇಕದೃಷ್ಟಾನ್ತಪ್ರಯೋಜನಂ ಜೇಜ್ಜಟಲಿಖಿತಂ ತಚ್ಚಾತ್ರಾನುಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ದೇವಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ದೇವಸ್ಯಾನುಚರಾ ದೇವಸಧರ್ಮಾಣೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ದೇವಾನಾಂ ಮನುಷ್ಯಶರೀರೇಣಾಶುಚಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಂವಿಶನ್ತಿ ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯಾನ್ ಕ್ವಚಿದಾವಿಶನ್ತಿ| ಯೇ ತ್ವಾವಿಶನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಮೋಹಾತ್ತೇ ಭೂತವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾದಪೇತಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) ಇತಿ||೨೯-೩೦||

Adhikarana grahANAM tIvratapAdiprabhAvavattAkathanam (31-33) · Śloka 33

ತಪಾಂಸಿ ತೀವ್ರಾಣಿ ತಥೈವ ದಾನಂ ವ್ರತಾನಿ ಧರ್ಮೋ ನಿಯಮಶ್ಚ ಸತ್ಯಮ್ | ಗುಣಾಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಾವಪಿ ತೇಷು ನಿತ್ಯಾ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ಯಥಾಪ್ರಭಾವಮ್ ||೩೧|| ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಂವಿಶನ್ತಿ ನ ವಾ ಮನುಷ್ಯಾನ್ ಕ್ವಚಿದಾವಿಶನ್ತಿ | ಯೇ ತ್ವಾವಿಶನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಮೋಹಾತ್ತೇ ಭೂತವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾದಪೋಹ್ಯಾಃ ||೩೨|| ತೇಷಾಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಪರಿಚಾರಕಾ ಯೇ ಕೋಟೀಸಹಸ್ರಾಯುತಪದ್ಮಸಙ್ಖ್ಯಾಃ | ಅಸೃಗ್ವಸಾಮಾಂಸಭುಜಃ ಸುಭೀಮಾ ನಿಶಾವಿಹಾರಾಶ್ಚ ತಥಾಽಽವಿಶನ್ತಿ ||೩೩||

ಇದಾನೀಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ತೀವ್ರತಪಾದಿ ಯಮಾದಿಯುಕ್ತಾಂ ಪ್ರಭಾವವತ್ತಾಂ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೇನ ಶ್ಲೋಕತ್ರಯೇಣ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ತಪಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ತಪಸ್ತಾಪನಲಕ್ಷಣಮುಪವಾಸಾದಿ, ವ್ರತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತವಿಧಿನಾ ಭೋಜನಾದಿನಿಯಮನಾನಿ, ಕರ್ಮ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸಾಂ ಸುಚರಿತಮ್| ಗುಣಾಸ್ತಥಾಷ್ಟಾವಿತಿ ಅಣಿಮಾ ೧, ಮಹಿಮಾ ೨, ಲಘಿಮಾ ೩, ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯಂ ೪, ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಮ್ ೫, ಈಶಿತ್ವಂ ೬, ವಶಿತ್ವಂ ೭, ಯತ್ರ ಕಾಮಾವಸಾಯಿತ್ವಂ ೮, ಚೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು– “ಆವೇಶಶ್ಚೇತಸೋ ಜ್ಞಾನಮರ್ಥಾನಾಂ ಶಬ್ದನಕ್ರಿಯಾ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಸ್ಮೃತಿಃ ಕಾನ್ತಿರಿಷ್ಟತಶ್ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಮ್||” ಇತ್ಯಷ್ಟವಿಧಮೈಶ್ವರ್ಯಮಾಹುಃ| ತೇಷು ಗ್ರಹೇಷು ಏತೇ ಗುಣಾ ನಿತ್ಯಾಃ, ನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಾಃ, ವ್ಯಸ್ತಾ ದ್ವಿತ್ರಿಚತ್ವಾರ ಇತ್ಯಾದಿ; ಸಮಸ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ; ಯೋ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ಯಥಾಪ್ರಭಾವಂ; ತತ್ರ ವ್ಯಸ್ತಾ ಗುಣಾ ಅಸುರಾದಿಗ್ರಹಾಣಾಂ, ಸಮಸ್ತಾ ದೇವಗ್ರಹಾಣಾಮ್| ಅಥ ತೇ ನಿಯಮಾದಿಯುಕ್ತಾಶ್ಚೇತ್ ಕಥಮಶುಚಿಂ ದೇಹಮಾವಿಶನ್ತಿ, ನ ಕಥಞ್ಚನ, ಅತ ಏವಾಹ– ನೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ದೇವಾದಯೋ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ನ ವಿಶನ್ತಿ ನ ಏಕೀಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವಾ ಮನುಷ್ಯಾನ್ ಮಾನುಷದೇಹಾನ್, ಕ್ವಚಿದಪ್ಯನುಪ್ರವಿಶನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೇ ಪುನರ್ವೈದ್ಯಾ ‘ಆವಿಶನ್ತಿ’ ಇತಿ ಮೋಹಾದಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರವದನ್ತಿ, ತೇ ವೈದ್ಯಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಾದಪೋಹ್ಯಾ ಅಪಸಾರಣೀಯಾಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇ ತರ್ಹಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತೀತ್ಯಾಹ– ತೇಷಾಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ದೇವಾದೀನಾಂ ಪರಿಚಾರಕಾಃ ಪ್ರೇಷ್ಯಾಃ, ಕರ್ಮಕರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಟ್ಯಃ ಶತಲಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಾಃ, ಅಯುತಂ ದಶಸಹಸ್ರಮ್, ಏತೇನ ಕೋಟಿಘ್ನಂ ಶತಲಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಗುಣಿತಂ ಯತ್ ಸಹಸ್ರಂ ತಾದೃಶೈಃ ದಶಭಿಃ ಸಹಸ್ರೈರತ್ರಾಯುತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ತೇಷಾಂ ಪದ್ಮಂ, ಪದ್ಮಂ ಚತುರ್ದಶಬಿನ್ದುಕಂ, ತದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಸುಭೀಮಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಭಯಾನಕಾಃ| ನಿಶಾವಿಹಾರಾ ರಾತ್ರೌ ಭ್ರಮಣಶೀಲಾಃ||೩೧-೩೩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೦|| ||೨೦||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುನ್ಮಾದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೦||