Adhikarana unmAdaniruktiH (1) · Śloka 1
അഥോന്മാദനിദാനമ് |
മദയന്ത്യുദ്ഗതാ ദോഷാ യസ്മാദുന്മാര്ഗമാഗതാഃ |
മാനസോऽയമതോ വ്യാധിരുന്മാദ ഇതി കീര്തിതഃ ||൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൨) |
View original
अथोन्मादनिदानम् |
मदयन्त्युद्गता दोषा यस्मादुन्मार्गमागताः |
मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
മദാത്യയേ ‘ഉന്മാദമിവ ചാപരമ്’ ഇത്യനേന ഉന്മാദസങ്കീര്തനമുന്മാദസാദൃശ്യം ചോക്തം, തഥാ മദാത്യയേऽപി ദാഹോ ഭവതീതി സ്വല്പവക്തവ്യതയാ ദാഹമഭിധായോന്മാദാരമ്ഭഃ, തസ്യ നിരുക്തിമാഹ– മദയന്തീത്യാദി| മദയന്തി മനോവിഭ്രമം കുര്വന്തി, ഉന്മാര്ഗമാഗതാ വിമാര്ഗമാഗതാ മനോവഹാധമനീരനുപ്രാപ്താഃ| ഉദ്ഗതാ വൃദ്ധാഃ, അഥവാ ഊര്ധ്വം ഹൃദയം ഗതാഃ, ഏതേനോത്പൂര്വേണൈവ ദോഷാണാം വൃദ്ധത്വം വിമാര്ഗഗത്വം ച ദര്ശിതമ്||൧||
Adhikarana unmAdabhedAH (2-3) · Śloka 3
ഏകൈകശഃ സര്വശശ്ച ദോഷൈരത്യര്ഥമൂര്ഛിതൈഃ |
മാനസേന ച ദുഃഖേന സ ച പഞ്ചവിധോ മതഃ ||൨||
വിഷാദ്ഭവതി ഷഷ്ഠശ്ച യഥാസ്വം തത്ര ഭേഷജമ് |
സ ചാപ്രവൃദ്ധസ്തരുണോ മദസഞ്ജ്ഞാം ബിഭര്തി ച ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൨) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
मानसेन च दुःखेन स च पञ्चविधो मतः ||२||
विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् |
स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||३||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
പ്രകാരഭേദമാഹ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| മാനസേന ച ദുഃഖേനേതി ശോകാദിനാ| സ ചേതി ഷഡ്വിധോऽപി| അത്രാപ്രവൃദ്ധപദമുപാദായാപി തരുണപദപ്രയോഗം കുര്വതാ സുശ്രുതേന സ്വതന്ത്രോऽപി ദോഷജനിതോ മദോ ഭവതീതി ദര്ശിതമ്| അത ഏവ ചരകേ വിധിശോണിതീയാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൨൪) ഉന്മാദാത് പൃഥഗേവ പഠിതഃ സനിദാനചികിത്സിത ഇതി||൨-൩||
Adhikarana unmAdasAmAnyanidAnam (4) · Śloka 4
വിരുദ്ധദുഷ്ടാശുചിഭോജനനി പ്രധര്ഷണം ദേവഗുരുദ്വിജാനാമ് |
ഉന്മാദഹേതുര്ഭയഹര്ഷപൂര്വോ മനോऽഭിഘാതോ വിഷമാശ്ച ചേഷ്ടാഃ ||൪||
(ച. ചി. അ. ൯) |
View original
विरुद्धदुष्टाशुचिभोजननि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् |
उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः ||४||
(च. चि. अ. ९) |
സാമാന്യഹേതുമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| ദുഷ്ടം ഗരസഹിതമന്നാദി| പ്രധര്ഷണം ‘ധൃഷ’ പ്രധര്ഷണേ, ഇത്യസ്മാത് പ്രധര്ഷണമഭിഭവഃ| ഭയഹര്ഷപൂര്വോ മനോऽഭിഘാത ഇതി ഭയഹര്ഷാഭ്യാം മനസോऽഭിഭവഃ; ഭയഹര്ഷപൂര്വ ഇതി ഭയം ഹര്ഷോ ദ്വൌ വാ പൂര്വം യസ്യ സ തഥാ; പൂര്വശബ്ദോऽത്ര കാരണവാചീ, ചകാരോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന കാമക്രോധലോഭാദയോऽപി കാരണമിതി ജേജ്ജടഃ; അന്യേ ത്വാഹുഃ– ക്രോധാദിഭിരപി ഭയഹര്ഷപൂര്വക ഏവ ഭവതീതി തേന തൌ നിര്ദിഷ്ടൌ| വിഷമാശ്ച ചേഷ്ടാ ഇതി വിഷമാങ്ഗന്യാസബലവദ്വിഗ്രഹാദയ ഉന്മാദഹേതവ ഇതി യോജ്യമ്||൪||
Adhikarana unmAdasamprAptiH (5) · Śloka 5
തൈരല്പസത്ത്വസ്യ മലാഃ പ്രദുഷ്ടാ ബുദ്ധേര്നിവാസം ഹൃദയം പ്രദൂഷ്യ |
സ്രോതാംസ്യധിഷ്ഠായ മനോവഹാനി പ്രമോഹയന്ത്യാശു നരസ്യ ചേതഃ ||൫||
(ച. ചി. അ. ൧) |
View original
तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य |
स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः ||५||
(च. चि. अ. १) |
സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– തൈരിത്യാദി| തൈരുക്തഹേതുഭിഃ| അല്പസത്ത്വസ്യ അല്പസത്ത്വഗുണസ്യേതി ചക്രഃ; ജേജ്ജടസ്ത്വാഹ– സത്ത്വം മനഃ, തസ്യ ചാല്പത്വം രജസ്തമോഭ്യാമാവൃതത്വേനാല്പജ്ഞാനജനകത്വാത്| മലാ വാതാദയഃ| ബുദ്ധേര്നിവാസം ഹൃദയമിത്യനേന ഹൃദയസ്യാശ്രയസ്യ ദുഷ്ട്യാ തദാശ്രിതജ്ഞാനസ്യാപി ദുഷ്ടിര്ഭവതീതി ദര്ശയതി| സ്രോതാംസി മനോവഹാനീതി ഹൃദയാശ്രിതാ ദശ ധമന്യഃ; ഏതച്ച വിശേഷേണ ബോധ്യം, നിഖിലദേഹസ്രോതസാമേവ മനോऽധിഷ്ഠാനത്വേന ചരകേ ദര്ശിതത്വാത്| അധിഷ്ഠായ വ്യാപ്യേത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana unmAdasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
ധീവിഭ്രമഃ സത്ത്വപരിപ്ലവശ്ച പര്യാകുലാ ദൃഷ്ടിരധീരതാ ച |
അബദ്ധവാക്ത്വം ഹൃദയം ച ശൂന്യം സാമാന്യമുന്മാദഗദസ്യ ലിങ്ഗമ് ||൬||
(ച. ചി. അ. ൯) |
View original
धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च |
अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम् ||६||
(च. चि. अ. ९) |
സാമാന്യരൂപമാഹ– ധീവിഭ്രമ ഇത്യാദി| ഏതത് സാമാന്യം പൂര്വരൂപമിതി ജേജ്ജടഃ, സാമാന്യരൂപമിതി ചക്രഃ| ധീവിഭ്രമോ ഭ്രാന്തജ്ഞാനത്വമ്| സത്ത്വപരിപ്ലവോ മനസശ്ചഞ്ചലത്വമ്| അധീരതാ കാതരത്വമ്| അബദ്ധവാക്ത്വമസമ്ബദ്ധവചനത്വമ്| ലിങ്ഗ്യതേऽനേനേതി ലിങ്ഗ, തേന പൂര്വരൂപം രൂപം ചേതി വ്യാഖ്യാതമ്||൬||
Adhikarana vAtikonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-8) · Śloka 8
രൂക്ഷാല്പശീതാന്നവിരേകധാതുക്ഷയോപവാസൈരനിലോऽതിവൃദ്ധഃ |
ചിന്താദിദുഷ്ടം ഹൃദയം പ്രദൂഷ്യ ബുദ്ധിം സ്മൃതിം ചാപ്യുപഹന്തി ശീഘ്രമ് ||൭||
അസ്ഥാനഹാസസ്മിതനൃത്യഗീതവാഗങ്ഗവിക്ഷേപണരോദനാനി |
പാരുഷ്യകാര്ശ്യാരുണവര്ണതാശ്ച ജീര്ണേ ബലം ചാനിലജസ്യ രൂപമ് ||൮||
(ച. ചി. അ. ൯) |
View original
रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः |
चिन्तादिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम् ||७||
अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि |
पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम् ||८||
(च. चि. अ. ९) |
വാതജമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| വിരേകശബ്ദേനാത്ര വാന്തിരപ്യഭിധീയതേ, വിരേചയതി ദേഹാന്മലം പൃഥക്കരോതീതി വ്യുത്പത്ത്യാ| അസ്ഥാനഹാസേത്യാദി അസ്ഥാനേऽവിഷയേ ഹാസോऽസ്ഥാനഹാസഃ; ഏവമസ്ഥാനശബ്ദഃ സ്മിതാദിഷു പ്രയോജ്യഃ| സ്മിതമീഷദ്ധാസഃ| അങ്ഗവിക്ഷേപോ വിരുദ്ധചേഷ്ടാ| ജീര്ണേ ബലമിതി ജീര്ണേ ആഹാരേ വ്യാധേര്ബലം ഭവതി||൭-൮||
Adhikarana paittikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
അജീര്ണകട്വമ്ലവിദാഹ്യശീതൈര്ഭോജ്യൈശ്ചിതം പിത്തമുദീര്ണവേഗമ് |
ഉന്മാദമത്യുഗ്രമനാത്മകസ്യ ഹൃദി സ്ഥിതം പൂര്വവദാശു കുര്യാത് ||൯||
അമര്ഷസംരമ്ഭവിനഗ്നഭാവാഃ സന്തര്ജനാതിദ്രവണൌഷ്ണ്യരോഷാഃ |
പ്രച്ഛായശീതാന്നജലാഭിലാഷഃ പീതാ ച ഭാഃ പിത്തകൃതസ്യ ലിങ്ഗമ് ||൧൦||
(ച. ചി. അ. ൯) |
View original
अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम् |
उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात् ||९||
अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्रवणौष्ण्यरोषाः |
प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम् ||१०||
(च. चि. अ. ९) |
പിത്തജമാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അശീതൈരിതി ഉഷ്ണൈഃ| ഉന്മാദമത്യുഗ്രമിതി അത്യുഗ്രം തീവ്രവേഗമ്, ‘ഉന്മാദയത്യുഗ്രമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഉഗ്രം യഥാ ഭവതി തഥാ ഉന്മാദം ജനയതി| അനാത്മകസ്യ അനാത്മവതഃ| പൂര്വവദിതി ചിന്താദിദുഷ്ടഹൃദയസ്യ ബുദ്ധ്യാദികമുപഹത്യേത്യാദിസമ്പ്രാപ്ത്യാ| കുര്യാദിതി വക്ഷ്യമാണം ലിങ്ഗമിതി ശേഷഃ| അത്ര പക്ഷേ കിം തല്ലിങ്ഗമിത്യാഹ– അമര്ഷേത്യാദി– അമര്ഷോऽസഹിഷ്ണുത്വം, ന തു രോഷഃ; തസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| സംരമ്ഭ ആരഭടീ; വിനഗ്നഭാവോ നഗ്നത്വമ്| സന്തര്ജനം പരിത്രാസനമ്, അതിദ്രവണം പലായനമ്, ഔഷ്ണ്യം ഗാത്രസ്യ; ‘ഔഷ്ഠ്യമ് ഇതി പാഠാന്തരേ വികൃതൌഷ്ഠത്വമ്| പ്രച്ഛായശീതാന്നജലാഭിലാഷ ഇതി ഛായായാം ശീതയോരന്നജലയോരഭിലാഷഃ||൯-൧൦||
Adhikarana shlaiShmikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
സമ്പൂരണൈര്മന്ദവിചേഷ്ടിതസ്യ സോഷ്മാ കഫോ മര്മണി സമ്പ്രദുഷ്ടഃ |
ബുദ്ധിം സ്മൃതിം ചാപ്യുപഹത്യ ചിത്തം പ്രമോഹയന് സഞ്ജനയേദ്വികാരമ് ||൧൧||
വാക്ചേഷ്ടിതം മന്ദമരോചകശ്ച നാരീവിവിക്തപ്രിയതാऽതിനിദ്രാ |
ഛര്ദിശ്ച ലാലാ ച ബലം ച ഭുക്തേ നഖാദിശൌക്ല്യം ച കഫാത്മകേ സ്യാത് |
(ച. ചി. അ. ൯) ||൧൨||
View original
सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रदुष्टः |
बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् सञ्जनयेद्विकारम् ||११||
वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा |
छर्दिश्च लाला च बलं च भुक्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मके स्यात् |
(च. चि. अ. ९) ||१२||
കഫജമാഹ– സമ്പൂരണൈരിത്യാദി| മന്ദവിചേഷ്ടിതസ്യ ആയാസശൂന്യസ്യ| സമ്പൂരണൈര്ഭോജനാദിഭിഃ, കഫോ ദുഷ്ട ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സോഷ്മാ സപിത്തഃ| കഫേനാപി ക്രിയമാണ ഉന്മാദോऽവശ്യം സപിത്തേന ക്രിയതേ വ്യാധിമഹിമ്നാ, യഥാ മൂര്ഛാ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– കേവലകഫേനാപി ക്രിയതേ, സോഷ്മപദേന തു ദ്വന്ദ്വജോऽപി ഭവതീതി സൂച്യതേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഊഷ്മശബ്ദേന ശക്തിരുച്യതേ, തേനോത്കൃഷ്ടശക്തികഃ കഫ ഇത്യര്ഥഃ| മര്മണീതി ഹൃദയേ| വികാരമുന്മാദമ്| വാഗിത്യാദി നാരീവിവിക്തപ്രിയതേതി നാരീപ്രിയതാ വിജനപ്രിയതാ ച| ബലം ച ഭുക്തേ ഇതി ‘വ്യാധേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| നഖാദീത്യാദിശബ്ദേന ത്വങ്മൂത്രനേത്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൧൧-൧൨||
Adhikarana sAnnipAtikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13) · Śloka 13
യഃ സന്നിപാതപ്രഭവോऽതിഘോരഃ സര്വൈഃ സമസ്തൈഃ സ ച ഹേതുഭിഃ സ്യാത് |
സര്വാണി രൂപാണി ബിഭര്തി താദൃഗ്വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിര്വിവര്ജ്യഃ ||൧൩||
(ച. ചി. അ. ൯) |
View original
यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात् |
सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः ||१३||
(च. चि. अ. ९) |
സാന്നിപാതികമാഹ– യ ഇത്യാദി| സര്വൈഃ സമസ്തൈരിതി സര്വൈരിതി കൃത്വാऽപി യത് സമസ്തൈരിതി കരോതി തേനൈവം ബോധയതി– വാതാദയോऽനേകൈഃ സ്വനിദാനൈഃ കുപിതാ ഉന്മാദം ജനയന്തി, നതു പ്രത്യേകമേകനിദാനകുപിതാഃ| വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിര്വിവര്ജ്യ ഇതി അയമഭിസന്ധിഃ– ത്രിദോഷജേ പ്രത്യേകം വാതാദിപ്രത്യനീകാ ക്രിയാ കാര്യാ, സാ ച പരസ്പരവിരോധിനീ, ത്രിദോഷഹരം ച കിഞ്ചിദേവ ദ്രവ്യമാമലക്യാദി, തത്തു നാത്ര യൌഗികം “ന ഹി സര്വാണി സര്വത്ര യൌഗികാനി ഭവന്തി” ഇതി വചനാത്| നനു, യദ്യേവം തദാ സര്വ ഏവ ഹി ത്രിദോഷജവികാരാ അസാധ്യാഃ ഭവേയുരിത്യത ഉക്തമ്– താദൃഗിതി| കോऽപ്യയം സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷോ രോഗവിശേഷോ വാ, യേനായം വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിര്ന തു സര്വ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– സര്വൈഃ സമസ്തൈര്ഹേതുഭിര്യൈഃ കൃതഃ സ ഏവാസാധ്യഃ, ന ത്വല്പഹേതുകൃത ഇതി||൧൩||
Adhikarana shokAdijonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (14) · Śloka 14
ചോരൈര്നരേന്ദ്രപുരുഷൈരരിഭിസ്തഥാऽന്യൈര്വിത്രാസിതസ്യ ധനബാന്ധവസങ്ക്ഷയാദ്വാ |
ഗാഢം ക്ഷതേ മനസി ച പ്രിയയാ രിരംസോര്ജായേത ചോത്കടതമോ മനസോ വികാരഃ ||൧൪||
ചിത്രം ബ്രവീതി ച മനോऽനുഗതം വിസഞ്ജ്ഞോ ഗായത്യഥോ ഹസതി രോദിതി ചാപി മൂഢഃ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൨) |
View original
चोरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा |
गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतमो मनसो विकारः ||१४||
चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चापि मूढः |
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
ശോകാദിജമാഹ– ചോരൈരിത്യാദി| ക്ഷതേ ഉപഹതേ, പ്രിയയാ രിരംസോഃ കാമുകസ്യ അപ്രാപ്തയാ പ്രിയയാ ക്ഷതേ മനസീതി സമ്ബന്ധഃ| തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– ചിത്രമിത്യാദി| ചിത്രം വിവിധമ്| മനോऽനുഗതം ഗോപ്യമപി| വിസഞ്ജ്ഞോ വിപരീതജ്ഞാനഃ, അത ഏവ മൂഢഃ||൧൪||–
Adhikarana viShajonmAdalakShaNam (15) · Śloka 15
രക്തേക്ഷണോ ഹതബലേന്ദ്രിയഭാഃ സുദീനഃ ശ്യാവാനനോ വിഷകൃതേऽഥ ഭവേദ്വിസഞ്ജ്ഞഃ ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൨) |
View original
रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेद्विसञ्ज्ञः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
വിഷജമാഹ– രക്തേക്ഷണ ഇത്യാദി| ഹതബലേന്ദ്രിയഭാ ഇതി ഹതം ബലമിന്ദ്രിയാണി ഭാശ്ച യസ്യ സ തഥാ| ഭാ ദീപ്തിഃ||൧൫||
Adhikarana unmAdasyAsAdhyalakShaNam (16) · Śloka 16
അവാഞ്ചീ വാऽപ്യുദഞ്ചീ വാ ക്ഷീണമാംസബലോ നരഃ |
ജാഗരൂകോ ഹ്യസന്ദേഹമുന്മാദേന വിനശ്യതി ||൧൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൨) |
View original
अवाञ्ची वाऽप्युदञ्ची वा क्षीणमांसबलो नरः |
जागरूको ह्यसन्देहमुन्मादेन विनश्यति ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അവാഞ്ചീത്യാദി| അവാഞ്ചീ അധോമുഖഃ, ഉദഞ്ചീ ഊര്ധ്വമുഖഃ, അത ഏവാന്യേ ‘അവാങ്മുഖസ്തൂന്മുഖോ വാ’ ഇതി പഠന്തി| ജാഗരൂകോऽനിദ്രഃ||൧൬||
Adhikarana bhUtonmAdasAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17
അമര്ത്യവാഗ്വിക്രമവീര്യചേഷ്ടോ ജ്ഞാനാദിവിജ്ഞാനബലാദിഭിര്യഃ |
ഉന്മാദകാലോऽനിയതശ്ച തസ്യ ഭൂതോത്ഥമുന്മാദമുദാഹരേത്തമ് ||൧൭||
(ച. ചി. അ. ൯) |
View original
अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः |
उन्मादकालोऽनियतश्च तस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ||१७||
(च. चि. अ. ९) |
ഭൌതികോന്മാദസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– അമര്ത്യവാഗിത്യാദി| അമര്ത്യാ അമനുഷ്യാ അനുചിതാ വാ വാഗാദയോ യസ്യ സ തഥാ| വിക്രമഃ പരാക്രമഃ, വീര്യം ശക്തിഃ, ചേഷ്ടാ ശാരീരികീ ക്രിയാ| ജ്ഞാനാദിവിജ്ഞാനബലാദിഭിരിതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ| ജ്ഞാനം തത്ത്വജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം ശില്പാദിജ്ഞാനം; കിംവാ ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം തദര്ഥനിശ്ചയഃ; ആദിശബ്ദേന സ്മൃത്യാദീനാം ഗ്രഹണം, തേഷാം ബലമ്| അനിയത ഇതി ന വാതജാദിവദാഹാരജീര്ണാദികാലവത് കാലനിയമഃ| നിയത ഇതി പാഠേ തു വക്ഷ്യമാണനിയതതിഥ്യാദീനാം ഗ്രഹണം “ദേവഗ്രഹാഃ പൌര്ണമാസ്യാം” ഇത്യാദി| ഭൂതശബ്ദേനാത്ര സര്വ ഏവ വക്ഷ്യമാണാ ദേവദയോऽഭിധീയന്തേ||൧൭||
Adhikarana devajuShTalakShaNam (18) · Śloka 18
സന്തുഷ്ടഃ ശുചിരതിദിവ്യമാല്യഗന്ധോ നിസ്തന്ദ്രീരവിതഥസംസ്കൃതപ്രഭാഷീ |
തേജസ്വീ സ്ഥിരനയനോ വരപ്രദാതാ ബ്രഹ്മണ്യോ ഭവതി നരഃ സ ദേവജുഷ്ടഃ ||൧൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
सन्तुष्टः शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रीरवितथसंस्कृतप्रभाषी |
तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
ദേവജുഷ്ടമാഹ– സന്തുഷ്ട ഇത്യാദി| അതിദിവ്യമാല്യഗന്ധ ഇതി അതിമാത്രോ ദിവ്യമാല്യസ്യേവ ഗന്ധോ യസ്യ സ തഥാ| നിസ്തന്ദ്രീഃ അനിദ്രഃ| അവിതഥം സത്യമ്| വിദേഹേऽപി “നിഃസ്വപ്നം സത്യസംസ്കൃതഭാഷിണമ്” ഇതി പഠിതമ്| ബ്രഹ്മണ്യോ ബ്രാഹ്മണാനുരക്തഃ| ദേവജുഷ്ടോ ദേവഗ്രഹപീഡിതഃ| ദേവഗ്രഹണേന ഗണമാതൃകാദയോऽപി ഗ്രാഹ്യാഃ| വിദേഹേऽപി പഠ്യതേ “ക്രോധനഃ സ്രസ്തസര്വാങ്ഗോ ലാലാഫേനാവിലാനനഃ| നിദ്രാലുഃ കമ്പനോ മൂകോ ഗണമാതൃഭിരര്ദിതഃ||” ഇതി||൧൮||
Adhikarana asurajuShTalakShaNam (19) · Śloka 19
സംസ്വേദീ ദ്വിജഗുരുദേവദോഷവക്താ ജിഹ്മാക്ഷോ വിഗതഭയോ വിമാര്ഗദൃഷ്ടിഃ |
സന്തുഷ്ടോ ന ഭവതി ചാന്നപാനജാതൈര്ദുഷ്ടാത്മാ ഭവതി സ ദേവശത്രുജുഷ്ടഃ ||൧൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः |
सन्तुष्टो न भवति चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुजुष्टः ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
ദേവശത്രുജുഷ്ടമാഹ– സംസ്വേദീത്യാദി||൧൯||
Adhikarana gandharvAviShTalakShaNam (20) · Śloka 20
ഹൃഷ്ടാത്മാ പുലിനവനാന്തരോപസേവീ സ്വാചാരഃ പ്രിയപരിഗീതഗന്ധമാല്യഃ |
നൃത്യന് വൈ പ്രഹസതി ചാരു ചാല്പശബ്ദം ഗന്ധര്വഗ്രഹപരിപീഡിതോ മനുഷ്യഃ ||൨൦||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः |
नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
ഗന്ധര്വാവിഷ്ടമാഹ– ഹൃഷ്ടേത്യാദി| പുലിനം തോയോജ്ഝിതം തടമ്, അന്തരം മധ്യം വിശേഷോ വാ| സ്വാചാരോऽനിന്ദിതാചാരഃ| പ്രിയേത്യാദി പ്രിയാണി പരി സര്വതോ ഗീതഗന്ധമാല്യാനി യസ്യ സ തഥാ| നൃത്യന്നിത്യാദി ചാരു (യഥാ ഭവതി തഥാ) നൃത്യന്നല്പശബ്ദം യഥാ ഭവതി തഥാ പ്രഹസതീതി യോജ്യമ്||൨൦||
Adhikarana yakShAviShTalakShaNam (21) · Śloka 21
താമ്രാക്ഷഃ പ്രിയതനുരക്തവസ്ത്രധാരീ ഗമ്ഭീരോ ദ്രുതഗതിരല്പവാക്സഹിഷ്ണുഃ |
തേജസ്വീ വദതി ച കിം ദദാമി കസ്മൈ യോ യക്ഷഗ്രഹപരിപീഡിതോ മനുഷ്യഃ ||൨൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक्सहिष्णुः |
तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
യക്ഷാവിഷ്ടമാഹ– താമ്രാക്ഷ ഇത്യാദി| പ്രിയേത്യാദി പ്രിയം ശോഭനം, തനു സൂക്ഷ്മം രക്തം ച വസ്ത്രം ധര്തും ശീലം യസ്യ സ തഥാ||൨൧||
Adhikarana pitRujuShTalakShaNam (22) · Śloka 22
പ്രേതാനാം സ ദിശതി സംസ്തരേഷു പിണ്ഡാന് ശാന്താത്മാ ജലമപി ചാപസവ്യവസ്ത്രഃ |
മാംസേപ്സുസ്തിലഗുഡപായസാഭികാമസ്തദ്ഭക്തോ ഭവതി പിതൃഗ്രഹാഭിജുഷ്ടഃ ||൨൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः |
मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्टः ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
പിതൃജുഷ്ടമാഹ– പ്രേതാനാമിത്യാദി| പ്രേതാനാം മൃതപിതൃൗണാം, സമ്ബന്ധമാത്രവിവക്ഷയാ ന ചതുര്ഥീ| ദിശതി ദദാതി| സംസ്തരേഷു കുശപത്രാദിരചിതാസ്തരണേഷു| അപസവ്യവസ്ത്രോ വാമോത്തരീയഃ| മാംസേപ്സുരിത്യാദി| ഏതദഭിധാനപ്രയോജനം യസ്മിന് യസ്യേച്ഛാ ഭവതി തസ്യ തേനൈവ ബലിര്ദാതവ്യഃ; ഏവമന്യത്രാപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തദ്ഭക്തഃ പിതൃഭക്തഃ||൨൨||
Adhikarana nAgAviShTalakShaNam (23) · Śloka 23
യസ്തൂര്വ്യാം പ്രസരതി സര്പവത് കദാചിത് സൃക്കണ്യൌ വിലിഹതി ജിഹ്വയാ തഥൈവ |
ക്രോധാലുര്ഗുഡമധുദുഗ്ധപായസേപ്സുര്ജ്ഞാതവ്യോ ഭവതി ഭുജങ്ഗമേന ജുഷ്ടഃ ||൨൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत् कदाचित् सृक्कण्यौ विलिहति जिह्वया तथैव |
क्रोधालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्ज्ञातव्यो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
നാഗാവിഷ്ടമാഹ– യസ്ത്വിത്യാദി| പ്രസരതി സര്പവദിതി ഉരസാ ഗച്ഛതി| സൃക്കണ്യൌ ഓഷ്ഠപ്രാന്തൌ| സൃക്കണീശബ്ദ ഈകാരാന്തോऽപ്യസ്തീത്യുന്നേയമ്||൨൩||
Adhikarana rAkShasAviShTalakShaNam (24) · Śloka 24
മാംസാസൃഗ്വിവിധസുരാവികാരലിപ്സുര്നിര്ലജ്ജോ ഭൃശമതിനിഷ്ഠുരോऽതിശൂരഃ |
ക്രോധാലുര്വിപുലബലോ നിശാവിഹാരീ ശൌചദ്വിഡ് ഭവതി സ രാക്ഷസൈര്ഗൃഹീതഃ ||൨൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः |
क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विड् भवति स राक्षसैर्गृहीतः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
രാക്ഷസാവിഷ്ടമാഹ– മാംസേത്യാദി| നിശാവിഹാരീ നിശായാമേവ ഭ്രമണശീലഃ| രാക്ഷസശബ്ദേന ബ്രഹ്മരാക്ഷസാദയോऽപി ഗ്രാഹ്യാഃ| തഥാ രാക്ഷസാനന്തരം വിദേഹോऽപി പഠതി– “ദേവവിപ്രഗുരുദ്വേഷീ വേദവേദാങ്ഗനിന്ദകഃ| ആത്മപീഡാകരോ ഹാസീ ബ്രഹ്മരാക്ഷസസേവിതഃ||” ഇതി||൨൪||
Adhikarana pishAcAviShTalakShaNam (25) · Śloka 25
ഉദ്ധസ്തഃ കൃശപരുഷോ അചിരപ്രലാപീ ദുര്ഗന്ധോ ഭൃശമശുചിസ്തഥാऽതിലോലഃ |
ബഹ്വാശീ വിജനവനാന്തരോപസേവീ വ്യാചേഷ്ടന് ഭ്രമതി രുദന് പിശാചജുഷ്ടഃ ||൨൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
उद्धस्तः कृशपरुषो अचिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथाऽतिलोलः |
बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टन् भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
പിശാചാവിഷ്ടമാഹ– ഉദ്ധസ്ത ഇത്യാദി| ഉദ്ധസ്ത ഊര്ധ്വബാഹുഃ; ‘ഉദ്വസ്ത്ര’ ഇതി പാഠാന്തരം ന്യായ്യം, വിദേഹേऽപി ദിഗമ്ബരപാഠാത്; ഉദ്വസ്ത്രോ നഗ്നഃ| പരുഷോ രൂക്ഷഃ| ലോലഃ സര്വസ്മിന്നന്നേ പാനേ ച സതൃഷ്ണഃ| ‘ലോലുഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| വ്യാചേഷ്ടന്നിതി വിരുദ്ധമാചേഷ്ടന്||൨൫||
Adhikarana bhUtonmAdasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26
സ്ഥൂലാക്ഷോ ദ്രുതമടനഃ സ ഫേനലേഹീ നിദ്രാലുഃ പതതി ച കമ്പതേ ച യോ ഹി |
യശ്ചാദ്രിദ്വിരദനഗാദിവിച്യുതഃ സ്യാത് സോऽസാധ്യോ ഭവതി തഥാ ത്രയോദശാബ്ദേ ||൨൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
स्थूलाक्षो द्रुतमटनः स फेनलेही निद्रालुः पतति च कम्पते च यो हि |
यश्चाद्रिद्विरदनगादिविच्युतः स्यात् सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशाब्दे ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
ത്രിവിധം ഹി ഹിംസാക്രീഡാപൂജാര്ഥം ഗ്രഹാ ഗൃഹ്ണന്തി| യദുക്തമ്– “അശുചിം ഭിന്നമര്യാദം ക്ഷതം വാ യദി വാऽക്ഷതമ്| ഹിംസ്യുര്ഹിംസാവിഹാരാര്ഥം സത്കാരാര്ഥമഥാപി ച||” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) ഇതി| തത്ര ഹിംസാര്ഥം ഗൃഹീതോऽസാധ്യോ ഭവതി, തസ്യ ശ്ലോകാര്ധദ്വയേന ലക്ഷണമാഹ– സ്ഥൂലാക്ഷ ഇത്യാദി| സ്ഥൂലാക്ഷോ വികൃതനേത്ര ഇതി ജേജ്ജടഃ| ദ്രുതമടനോ ദ്രുതഗതിഃ, അത ഏവ ‘ത്വരിതഗതിഃ’ ഇതി ജേജ്ജടേന പഠിതമ്| യശ്ചേത്യാദി| പര്വതാദിപതിതഃ സന് യോ ഗൃഹ്യതേ സോऽപ്യസാധ്യഃ, നഗോ വൃക്ഷഃ| സര്വ ഏവോന്മാദീ ത്രയോദശേऽബ്ദേ ദേവതാദിഗൃഹീതോऽപ്യസാധ്യഃ| വിദേഹേऽധികമപ്യസാധ്യലക്ഷണം പഠ്യതേ– “മേഢ്രപ്രവൃത്തഃ ക്ഷതജഃ സാസ്രാക്ഷഃ സ്രുതനാസികഃ| രൂക്ഷജിഹ്വഃ പൂതിഗര്ഭോ ഹതവാഗതിദുര്ബലഃ||” ഇത്യാദി||൨൬||
Adhikarana devAdInAM grahaNakAlaH (27-28) · Śloka 28
ദേവഗ്രഹാഃ പൌര്ണമാസ്യാമസുരാഃ സന്ധ്യയോരപി |
ഗന്ധര്വാഃ പ്രായശോऽഷ്ടമ്യാം, യക്ഷാശ്ച പ്രതിപദ്യഥ ||൨൭||
പിത്ര്യാഃ കൃഷ്ണക്ഷയേ ഹിംസ്യുഃ, പഞ്ചമ്യാമപി ചോരഗാഃ |
രക്ഷാംസി രാത്രൌ, പൈശാചാശ്ചതുര്ദശ്യാം വിശന്തി ഹി ||൨൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
View original
देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि |
गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां, यक्षाश्च प्रतिपद्यथ ||२७||
पित्र्याः कृष्णक्षये हिंस्युः, पञ्चम्यामपि चोरगाः |
रक्षांसि रात्रौ, पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति हि ||२८||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
ദേവാദീനാം ഗ്രഹണകാലമാഹ– ദേവഗ്രഹാഃ ഇത്യാദി| പൌര്ണമാസ്യാം പൂര്ണിമായാമ്| കൃഷ്ണക്ഷയേऽമാവാസ്യായാമ്| പ്രായോഗ്രഹണാദന്യത്രാപി| തിഥ്യഭിധാനപ്രയോജനം ലക്ഷണാര്ഥം, തത്തിഥൌ ബലിദാനാര്ഥം ച||൨൭-൨൮||
Adhikarana AvishatAM devAdInAmanupalabdhau dRuShTAntaH (29-30) · Śloka 30
ദര്പണാദീന് യഥാ ഛായാ ശീതോഷ്ണം പ്രാണിനോ യഥാ |
സ്വമണിം ഭാസ്കരാര്ചിശ്ച യഥാ ദേഹം ച ദേഹധൃക് |
വിശന്തി ച ന ദൃശ്യന്തേ ഗ്രഹാസ്തദ്വച്ഛരീരിണഃ ||൨൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) |
പ്രവിശ്യാശു ശരീരം ഹി പീഡാം കുര്വന്തി ദുഃസഹാമ് ||൩൦||
View original
दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा |
स्वमणिं भास्करार्चिश्च यथा देहं च देहधृक् |
विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणः ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
प्रविश्याशु शरीरं हि पीडां कुर्वन्ति दुःसहाम् ||३०||
നനു, യദി ഗ്രഹാവിഷ്ടാനാം പുംസാമുന്മാദഃ സ്യാത്, തദാ വിശന്തോ ഗ്രഹാഃ കുതോ ന ലക്ഷ്യന്തേ? ഇത്യത ആഹ– ദര്പണാദീനിത്യാദി| അസ്മദാദിദര്ശനായോഗ്യത്വാന്ന ദൃശ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ആദിശബ്ദേന പ്രകാരവാചിനാം ജലതൈലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഛായാ പ്രതികൃതിഃ| ശീതോഷ്ണമിതി കര്തൃപദം, പ്രാണിന ഇതി കര്മപദമ്| സ്വമണിമിതി സൂര്യകാന്തമ്| ദേഹധൃക് ആത്മാ, മന ഇതി ജേജ്ജടഃ| അനേകദൃഷ്ടാന്തപ്രയോജനം ജേജ്ജടലിഖിതം തച്ചാത്രാനുപയുക്തത്വേന വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| ദേവശബ്ദേന ചാത്ര ദേവസ്യാനുചരാ ദേവസധര്മാണോ ഗൃഹ്യന്തേ, ദേവാനാം മനുഷ്യശരീരേണാശുചിനാ സമ്ബന്ധാഭാവാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ന തേ മനുഷ്യൈഃ സഹ സംവിശന്തി ന തേ മനുഷ്യാന് ക്വചിദാവിശന്തി| യേ ത്വാവിശന്തീതി വദന്തി മോഹാത്തേ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാദപേതാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) ഇതി||൨൯-൩൦||
Adhikarana grahANAM tIvratapAdiprabhAvavattAkathanam (31-33) · Śloka 33
തപാംസി തീവ്രാണി തഥൈവ ദാനം വ്രതാനി ധര്മോ നിയമശ്ച സത്യമ് |
ഗുണാസ്തഥാऽഷ്ടാവപി തേഷു നിത്യാ വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച യഥാപ്രഭാവമ് ||൩൧||
ന തേ മനുഷ്യൈഃ സഹ സംവിശന്തി ന വാ മനുഷ്യാന് ക്വചിദാവിശന്തി |
യേ ത്വാവിശന്തീതി വദന്തി മോഹാത്തേ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാദപോഹ്യാഃ ||൩൨||
തേഷാം ഗ്രഹാണാം പരിചാരകാ യേ കോടീസഹസ്രായുതപദ്മസങ്ഖ്യാഃ |
അസൃഗ്വസാമാംസഭുജഃ സുഭീമാ നിശാവിഹാരാശ്ച തഥാऽऽവിശന്തി ||൩൩||
View original
तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् |
गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम् ||३१||
न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति |
ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः ||३२||
तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसङ्ख्याः |
असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तथाऽऽविशन्ति ||३३||
ഇദാനീം ഗ്രഹാണാം തീവ്രതപാദി യമാദിയുക്താം പ്രഭാവവത്താം സുശ്രുതോക്തേന ശ്ലോകത്രയേണ ദര്ശയിതുമാഹ– തപാംസീത്യാദി| തപസ്താപനലക്ഷണമുപവാസാദി, വ്രതാനി ശാസ്ത്രോദിതവിധിനാ ഭോജനാദിനിയമനാനി, കര്മ കായവാങ്മനസാം സുചരിതമ്| ഗുണാസ്തഥാഷ്ടാവിതി അണിമാ ൧, മഹിമാ ൨, ലഘിമാ ൩, പ്രാകാമ്യം ൪, പ്രാകാശ്യമ് ൫, ഈശിത്വം ൬, വശിത്വം ൭, യത്ര കാമാവസായിത്വം ൮, ചേതി| അന്യേ തു– “ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനമര്ഥാനാം ശബ്ദനക്രിയാ| ദൃഷ്ടിഃ ശ്രോത്രം സ്മൃതിഃ കാന്തിരിഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമ്||” ഇത്യഷ്ടവിധമൈശ്വര്യമാഹുഃ| തേഷു ഗ്രഹേഷു ഏതേ ഗുണാ നിത്യാഃ, ന കാദാചിത്കാഃ, വ്യസ്താ ദ്വിത്രിചത്വാര ഇത്യാദി; സമസ്താഃ സര്വേ; യോ യസ്യ പ്രഭാവ ഇതി യഥാപ്രഭാവം; തത്ര വ്യസ്താ ഗുണാ അസുരാദിഗ്രഹാണാം, സമസ്താ ദേവഗ്രഹാണാമ്| അഥ തേ നിയമാദിയുക്താശ്ചേത് കഥമശുചിം ദേഹമാവിശന്തി, ന കഥഞ്ചന, അത ഏവാഹ– നേത്യാദി| തേ ദേവാദയോ മനുഷ്യൈഃ സഹ ന വിശന്തി ന ഏകീഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ന വാ മനുഷ്യാന് മാനുഷദേഹാന്, ക്വചിദപ്യനുപ്രവിശന്തീത്യര്ഥഃ| യേ പുനര്വൈദ്യാ ‘ആവിശന്തി’ ഇതി മോഹാദജ്ഞാനാത് പ്രവദന്തി, തേ വൈദ്യാ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാത്തജ്ജ്ഞാനാദപോഹ്യാ അപസാരണീയാസ്ത്യാജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| കേ തര്ഹി ഗൃഹ്ണന്തീത്യാഹ– തേഷാമിതി തേഷാം ദേവാദീനാം പരിചാരകാഃ പ്രേഷ്യാഃ, കര്മകരാ ഇത്യര്ഥഃ| കോട്യഃ ശതലക്ഷപ്രമാണാഃ, അയുതം ദശസഹസ്രമ്, ഏതേന കോടിഘ്നം ശതലക്ഷപ്രമാണഗുണിതം യത് സഹസ്രം താദൃശൈഃ ദശഭിഃ സഹസ്രൈരത്രായുതം ബോദ്ധവ്യം; തേഷാം പദ്മം, പദ്മം ചതുര്ദശബിന്ദുകം, തദേവ സങ്ഖ്യാ യേഷാം തേ തഥാ| സുഭീമാ അത്യര്ഥം ഭയാനകാഃ| നിശാവിഹാരാ രാത്രൌ ഭ്രമണശീലാഃ||൩൧-൩൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാന ഉന്മാദനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൦||
||൨൦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदान उन्मादनिदानं समाप्तम्||२०||
||२०||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുന്മാദനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൦||