20. unmādanidānam

Adhikarana unmAdaniruktiH (1) · Śloka 1

అథోన్మాదనిదానం | మదయంత్యుద్గతా దోషా యస్మాదున్మార్గమాగతాః | మానసోऽయమతో వ్యాధిరున్మాద ఇతి కీర్తితః ||1|| (సు. ఉ. తం. అ. 62) |

మదాత్యయే ‘ఉన్మాదమివ చాపరం’ ఇత్యనేన ఉన్మాదసంకీర్తనమున్మాదసాదృశ్యం చోక్తం, తథా మదాత్యయేऽపి దాహో భవతీతి స్వల్పవక్తవ్యతయా దాహమభిధాయోన్మాదారంభః, తస్య నిరుక్తిమాహ– మదయంతీత్యాది| మదయంతి మనోవిభ్రమం కుర్వంతి, ఉన్మార్గమాగతా విమార్గమాగతా మనోవహాధమనీరనుప్రాప్తాః| ఉద్గతా వృద్ధాః, అథవా ఊర్ధ్వం హృదయం గతాః, ఏతేనోత్పూర్వేణైవ దోషాణాం వృద్ధత్వం విమార్గగత్వం చ దర్శితం||1||

Adhikarana unmAdabhedAH (2-3) · Śloka 3

ఏకైకశః సర్వశశ్చ దోషైరత్యర్థమూర్ఛితైః | మానసేన చ దుఃఖేన స చ పంచవిధో మతః ||2|| విషాద్భవతి షష్ఠశ్చ యథాస్వం తత్ర భేషజం | స చాప్రవృద్ధస్తరుణో మదసంజ్ఞాం బిభర్తి చ ||3|| (సు. ఉ. తం. అ. 62) |

ప్రకారభేదమాహ– ఏకైకశ ఇత్యాది| మానసేన చ దుఃఖేనేతి శోకాదినా| స చేతి షడ్విధోऽపి| అత్రాప్రవృద్ధపదముపాదాయాపి తరుణపదప్రయోగం కుర్వతా సుశ్రుతేన స్వతంత్రోऽపి దోషజనితో మదో భవతీతి దర్శితం| అత ఏవ చరకే విధిశోణితీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 24) ఉన్మాదాత్ పృథగేవ పఠితః సనిదానచికిత్సిత ఇతి||2-3||

Adhikarana unmAdasAmAnyanidAnam (4) · Śloka 4

విరుద్ధదుష్టాశుచిభోజనని ప్రధర్షణం దేవగురుద్విజానాం | ఉన్మాదహేతుర్భయహర్షపూర్వో మనోऽభిఘాతో విషమాశ్చ చేష్టాః ||4|| (చ. చి. అ. 9) |

సామాన్యహేతుమాహ– విరుద్ధేత్యాది| దుష్టం గరసహితమన్నాది| ప్రధర్షణం ‘ధృష’ ప్రధర్షణే, ఇత్యస్మాత్ ప్రధర్షణమభిభవః| భయహర్షపూర్వో మనోऽభిఘాత ఇతి భయహర్షాభ్యాం మనసోऽభిభవః; భయహర్షపూర్వ ఇతి భయం హర్షో ద్వౌ వా పూర్వం యస్య స తథా; పూర్వశబ్దోऽత్ర కారణవాచీ, చకారోऽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన కామక్రోధలోభాదయోऽపి కారణమితి జేజ్జటః; అన్యే త్వాహుః– క్రోధాదిభిరపి భయహర్షపూర్వక ఏవ భవతీతి తేన తౌ నిర్దిష్టౌ| విషమాశ్చ చేష్టా ఇతి విషమాంగన్యాసబలవద్విగ్రహాదయ ఉన్మాదహేతవ ఇతి యోజ్యం||4||

Adhikarana unmAdasamprAptiH (5) · Śloka 5

తైరల్పసత్త్వస్య మలాః ప్రదుష్టా బుద్ధేర్నివాసం హృదయం ప్రదూష్య | స్రోతాంస్యధిష్ఠాయ మనోవహాని ప్రమోహయంత్యాశు నరస్య చేతః ||5|| (చ. చి. అ. 1) |

సంప్రాప్తిమాహ– తైరిత్యాది| తైరుక్తహేతుభిః| అల్పసత్త్వస్య అల్పసత్త్వగుణస్యేతి చక్రః; జేజ్జటస్త్వాహ– సత్త్వం మనః, తస్య చాల్పత్వం రజస్తమోభ్యామావృతత్వేనాల్పజ్ఞానజనకత్వాత్| మలా వాతాదయః| బుద్ధేర్నివాసం హృదయమిత్యనేన హృదయస్యాశ్రయస్య దుష్ట్యా తదాశ్రితజ్ఞానస్యాపి దుష్టిర్భవతీతి దర్శయతి| స్రోతాంసి మనోవహానీతి హృదయాశ్రితా దశ ధమన్యః; ఏతచ్చ విశేషేణ బోధ్యం, నిఖిలదేహస్రోతసామేవ మనోऽధిష్ఠానత్వేన చరకే దర్శితత్వాత్| అధిష్ఠాయ వ్యాప్యేత్యర్థః||5||

Adhikarana unmAdasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

ధీవిభ్రమః సత్త్వపరిప్లవశ్చ పర్యాకులా దృష్టిరధీరతా చ | అబద్ధవాక్త్వం హృదయం చ శూన్యం సామాన్యమున్మాదగదస్య లింగం ||6|| (చ. చి. అ. 9) |

సామాన్యరూపమాహ– ధీవిభ్రమ ఇత్యాది| ఏతత్ సామాన్యం పూర్వరూపమితి జేజ్జటః, సామాన్యరూపమితి చక్రః| ధీవిభ్రమో భ్రాంతజ్ఞానత్వం| సత్త్వపరిప్లవో మనసశ్చంచలత్వం| అధీరతా కాతరత్వం| అబద్ధవాక్త్వమసంబద్ధవచనత్వం| లింగ్యతేऽనేనేతి లింగ, తేన పూర్వరూపం రూపం చేతి వ్యాఖ్యాతం||6||

Adhikarana vAtikonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-8) · Śloka 8

రూక్షాల్పశీతాన్నవిరేకధాతుక్షయోపవాసైరనిలోऽతివృద్ధః | చింతాదిదుష్టం హృదయం ప్రదూష్య బుద్ధిం స్మృతిం చాప్యుపహంతి శీఘ్రం ||7|| అస్థానహాసస్మితనృత్యగీతవాగంగవిక్షేపణరోదనాని | పారుష్యకార్శ్యారుణవర్ణతాశ్చ జీర్ణే బలం చానిలజస్య రూపం ||8|| (చ. చి. అ. 9) |

వాతజమాహ– రూక్షేత్యాది| విరేకశబ్దేనాత్ర వాంతిరప్యభిధీయతే, విరేచయతి దేహాన్మలం పృథక్కరోతీతి వ్యుత్పత్త్యా| అస్థానహాసేత్యాది అస్థానేऽవిషయే హాసోऽస్థానహాసః; ఏవమస్థానశబ్దః స్మితాదిషు ప్రయోజ్యః| స్మితమీషద్ధాసః| అంగవిక్షేపో విరుద్ధచేష్టా| జీర్ణే బలమితి జీర్ణే ఆహారే వ్యాధేర్బలం భవతి||7-8||

Adhikarana paittikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

అజీర్ణకట్వమ్లవిదాహ్యశీతైర్భోజ్యైశ్చితం పిత్తముదీర్ణవేగం | ఉన్మాదమత్యుగ్రమనాత్మకస్య హృది స్థితం పూర్వవదాశు కుర్యాత్ ||9|| అమర్షసంరంభవినగ్నభావాః సంతర్జనాతిద్రవణౌష్ణ్యరోషాః | ప్రచ్ఛాయశీతాన్నజలాభిలాషః పీతా చ భాః పిత్తకృతస్య లింగం ||10|| (చ. చి. అ. 9) |

పిత్తజమాహ– అజీర్ణేత్యాది| అశీతైరితి ఉష్ణైః| ఉన్మాదమత్యుగ్రమితి అత్యుగ్రం తీవ్రవేగం, ‘ఉన్మాదయత్యుగ్రం’ ఇతి పాఠాంతరే ఉగ్రం యథా భవతి తథా ఉన్మాదం జనయతి| అనాత్మకస్య అనాత్మవతః| పూర్వవదితి చింతాదిదుష్టహృదయస్య బుద్ధ్యాదికముపహత్యేత్యాదిసంప్రాప్త్యా| కుర్యాదితి వక్ష్యమాణం లింగమితి శేషః| అత్ర పక్షే కిం తల్లింగమిత్యాహ– అమర్షేత్యాది– అమర్షోऽసహిష్ణుత్వం, న తు రోషః; తస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| సంరంభ ఆరభటీ; వినగ్నభావో నగ్నత్వం| సంతర్జనం పరిత్రాసనం, అతిద్రవణం పలాయనం, ఔష్ణ్యం గాత్రస్య; ‘ఔష్ఠ్యం ఇతి పాఠాంతరే వికృతౌష్ఠత్వం| ప్రచ్ఛాయశీతాన్నజలాభిలాష ఇతి ఛాయాయాం శీతయోరన్నజలయోరభిలాషః||9-10||

Adhikarana shlaiShmikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

సంపూరణైర్మందవిచేష్టితస్య సోష్మా కఫో మర్మణి సంప్రదుష్టః | బుద్ధిం స్మృతిం చాప్యుపహత్య చిత్తం ప్రమోహయన్ సంజనయేద్వికారం ||11|| వాక్చేష్టితం మందమరోచకశ్చ నారీవివిక్తప్రియతాऽతినిద్రా | ఛర్దిశ్చ లాలా చ బలం చ భుక్తే నఖాదిశౌక్ల్యం చ కఫాత్మకే స్యాత్ | (చ. చి. అ. 9) ||12||

కఫజమాహ– సంపూరణైరిత్యాది| మందవిచేష్టితస్య ఆయాసశూన్యస్య| సంపూరణైర్భోజనాదిభిః, కఫో దుష్ట ఇతి సంబంధః| సోష్మా సపిత్తః| కఫేనాపి క్రియమాణ ఉన్మాదోऽవశ్యం సపిత్తేన క్రియతే వ్యాధిమహిమ్నా, యథా మూర్ఛా| అన్యే త్వాహుః– కేవలకఫేనాపి క్రియతే, సోష్మపదేన తు ద్వంద్వజోऽపి భవతీతి సూచ్యతే| అన్యే త్వాహుః– ఊష్మశబ్దేన శక్తిరుచ్యతే, తేనోత్కృష్టశక్తికః కఫ ఇత్యర్థః| మర్మణీతి హృదయే| వికారమున్మాదం| వాగిత్యాది నారీవివిక్తప్రియతేతి నారీప్రియతా విజనప్రియతా చ| బలం చ భుక్తే ఇతి ‘వ్యాధేః’ ఇతి శేషః| నఖాదీత్యాదిశబ్దేన త్వఙ్మూత్రనేత్రాదీనాం గ్రహణం||11-12||

Adhikarana sAnnipAtikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13) · Śloka 13

యః సన్నిపాతప్రభవోऽతిఘోరః సర్వైః సమస్తైః స చ హేతుభిః స్యాత్ | సర్వాణి రూపాణి బిభర్తి తాదృగ్విరుద్ధభైషజ్యవిధిర్వివర్జ్యః ||13|| (చ. చి. అ. 9) |

సాన్నిపాతికమాహ– య ఇత్యాది| సర్వైః సమస్తైరితి సర్వైరితి కృత్వాऽపి యత్ సమస్తైరితి కరోతి తేనైవం బోధయతి– వాతాదయోऽనేకైః స్వనిదానైః కుపితా ఉన్మాదం జనయంతి, నతు ప్రత్యేకమేకనిదానకుపితాః| విరుద్ధభైషజ్యవిధిర్వివర్జ్య ఇతి అయమభిసంధిః– త్రిదోషజే ప్రత్యేకం వాతాదిప్రత్యనీకా క్రియా కార్యా, సా చ పరస్పరవిరోధినీ, త్రిదోషహరం చ కించిదేవ ద్రవ్యమామలక్యాది, తత్తు నాత్ర యౌగికం “న హి సర్వాణి సర్వత్ర యౌగికాని భవంతి” ఇతి వచనాత్| నను, యద్యేవం తదా సర్వ ఏవ హి త్రిదోషజవికారా అసాధ్యాః భవేయురిత్యత ఉక్తం– తాదృగితి| కోऽప్యయం సంప్రాప్తివిశేషో రోగవిశేషో వా, యేనాయం విరుద్ధభైషజ్యవిధిర్న తు సర్వ ఇత్యర్థః| అన్యే త్వాహుః– సర్వైః సమస్తైర్హేతుభిర్యైః కృతః స ఏవాసాధ్యః, న త్వల్పహేతుకృత ఇతి||13||

Adhikarana shokAdijonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (14) · Śloka 14

చోరైర్నరేంద్రపురుషైరరిభిస్తథాऽన్యైర్విత్రాసితస్య ధనబాంధవసంక్షయాద్వా | గాఢం క్షతే మనసి చ ప్రియయా రిరంసోర్జాయేత చోత్కటతమో మనసో వికారః ||14|| చిత్రం బ్రవీతి చ మనోऽనుగతం విసంజ్ఞో గాయత్యథో హసతి రోదితి చాపి మూఢః | (సు. ఉ. తం. అ. 62) |

శోకాదిజమాహ– చోరైరిత్యాది| క్షతే ఉపహతే, ప్రియయా రిరంసోః కాముకస్య అప్రాప్తయా ప్రియయా క్షతే మనసీతి సంబంధః| తస్య లక్షణమాహ– చిత్రమిత్యాది| చిత్రం వివిధం| మనోऽనుగతం గోప్యమపి| విసంజ్ఞో విపరీతజ్ఞానః, అత ఏవ మూఢః||14||–

Adhikarana viShajonmAdalakShaNam (15) · Śloka 15

రక్తేక్షణో హతబలేంద్రియభాః సుదీనః శ్యావాననో విషకృతేऽథ భవేద్విసంజ్ఞః ||15|| (సు. ఉ. తం. అ. 62) |

విషజమాహ– రక్తేక్షణ ఇత్యాది| హతబలేంద్రియభా ఇతి హతం బలమింద్రియాణి భాశ్చ యస్య స తథా| భా దీప్తిః||15||

Adhikarana unmAdasyAsAdhyalakShaNam (16) · Śloka 16

అవాంచీ వాऽప్యుదంచీ వా క్షీణమాంసబలో నరః | జాగరూకో హ్యసందేహమున్మాదేన వినశ్యతి ||16|| (సు. ఉ. తం. అ. 62) |

అసాధ్యలక్షణమాహ– అవాంచీత్యాది| అవాంచీ అధోముఖః, ఉదంచీ ఊర్ధ్వముఖః, అత ఏవాన్యే ‘అవాఙ్ముఖస్తూన్ముఖో వా’ ఇతి పఠంతి| జాగరూకోऽనిద్రః||16||

Adhikarana bhUtonmAdasAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

అమర్త్యవాగ్విక్రమవీర్యచేష్టో జ్ఞానాదివిజ్ఞానబలాదిభిర్యః | ఉన్మాదకాలోऽనియతశ్చ తస్య భూతోత్థమున్మాదముదాహరేత్తం ||17|| (చ. చి. అ. 9) |

భౌతికోన్మాదస్య సామాన్యలక్షణమాహ– అమర్త్యవాగిత్యాది| అమర్త్యా అమనుష్యా అనుచితా వా వాగాదయో యస్య స తథా| విక్రమః పరాక్రమః, వీర్యం శక్తిః, చేష్టా శారీరికీ క్రియా| జ్ఞానాదివిజ్ఞానబలాదిభిరితి ఉపలక్షణే తృతీయా| జ్ఞానం తత్త్వజ్ఞానం, విజ్ఞానం శిల్పాదిజ్ఞానం; కింవా జ్ఞానం శాస్త్రజ్ఞానం, విజ్ఞానం తదర్థనిశ్చయః; ఆదిశబ్దేన స్మృత్యాదీనాం గ్రహణం, తేషాం బలం| అనియత ఇతి న వాతజాదివదాహారజీర్ణాదికాలవత్ కాలనియమః| నియత ఇతి పాఠే తు వక్ష్యమాణనియతతిథ్యాదీనాం గ్రహణం “దేవగ్రహాః పౌర్ణమాస్యాం” ఇత్యాది| భూతశబ్దేనాత్ర సర్వ ఏవ వక్ష్యమాణా దేవదయోऽభిధీయంతే||17||

Adhikarana devajuShTalakShaNam (18) · Śloka 18

సంతుష్టః శుచిరతిదివ్యమాల్యగంధో నిస్తంద్రీరవితథసంస్కృతప్రభాషీ | తేజస్వీ స్థిరనయనో వరప్రదాతా బ్రహ్మణ్యో భవతి నరః స దేవజుష్టః ||18|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

దేవజుష్టమాహ– సంతుష్ట ఇత్యాది| అతిదివ్యమాల్యగంధ ఇతి అతిమాత్రో దివ్యమాల్యస్యేవ గంధో యస్య స తథా| నిస్తంద్రీః అనిద్రః| అవితథం సత్యం| విదేహేऽపి “నిఃస్వప్నం సత్యసంస్కృతభాషిణం” ఇతి పఠితం| బ్రహ్మణ్యో బ్రాహ్మణానురక్తః| దేవజుష్టో దేవగ్రహపీడితః| దేవగ్రహణేన గణమాతృకాదయోऽపి గ్రాహ్యాః| విదేహేऽపి పఠ్యతే “క్రోధనః స్రస్తసర్వాంగో లాలాఫేనావిలాననః| నిద్రాలుః కంపనో మూకో గణమాతృభిరర్దితః||” ఇతి||18||

Adhikarana asurajuShTalakShaNam (19) · Śloka 19

సంస్వేదీ ద్విజగురుదేవదోషవక్తా జిహ్మాక్షో విగతభయో విమార్గదృష్టిః | సంతుష్టో న భవతి చాన్నపానజాతైర్దుష్టాత్మా భవతి స దేవశత్రుజుష్టః ||19|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

దేవశత్రుజుష్టమాహ– సంస్వేదీత్యాది||19||

Adhikarana gandharvAviShTalakShaNam (20) · Śloka 20

హృష్టాత్మా పులినవనాంతరోపసేవీ స్వాచారః ప్రియపరిగీతగంధమాల్యః | నృత్యన్ వై ప్రహసతి చారు చాల్పశబ్దం గంధర్వగ్రహపరిపీడితో మనుష్యః ||20|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

గంధర్వావిష్టమాహ– హృష్టేత్యాది| పులినం తోయోజ్ఝితం తటం, అంతరం మధ్యం విశేషో వా| స్వాచారోऽనిందితాచారః| ప్రియేత్యాది ప్రియాణి పరి సర్వతో గీతగంధమాల్యాని యస్య స తథా| నృత్యన్నిత్యాది చారు (యథా భవతి తథా) నృత్యన్నల్పశబ్దం యథా భవతి తథా ప్రహసతీతి యోజ్యం||20||

Adhikarana yakShAviShTalakShaNam (21) · Śloka 21

తామ్రాక్షః ప్రియతనురక్తవస్త్రధారీ గంభీరో ద్రుతగతిరల్పవాక్సహిష్ణుః | తేజస్వీ వదతి చ కిం దదామి కస్మై యో యక్షగ్రహపరిపీడితో మనుష్యః ||21|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

యక్షావిష్టమాహ– తామ్రాక్ష ఇత్యాది| ప్రియేత్యాది ప్రియం శోభనం, తను సూక్ష్మం రక్తం చ వస్త్రం ధర్తుం శీలం యస్య స తథా||21||

Adhikarana pitRujuShTalakShaNam (22) · Śloka 22

ప్రేతానాం స దిశతి సంస్తరేషు పిండాన్ శాంతాత్మా జలమపి చాపసవ్యవస్త్రః | మాంసేప్సుస్తిలగుడపాయసాభికామస్తద్భక్తో భవతి పితృగ్రహాభిజుష్టః ||22|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

పితృజుష్టమాహ– ప్రేతానామిత్యాది| ప్రేతానాం మృతపితౄణాం, సంబంధమాత్రవివక్షయా న చతుర్థీ| దిశతి దదాతి| సంస్తరేషు కుశపత్రాదిరచితాస్తరణేషు| అపసవ్యవస్త్రో వామోత్తరీయః| మాంసేప్సురిత్యాది| ఏతదభిధానప్రయోజనం యస్మిన్ యస్యేచ్ఛా భవతి తస్య తేనైవ బలిర్దాతవ్యః; ఏవమన్యత్రాపి ద్రష్టవ్యం| తద్భక్తః పితృభక్తః||22||

Adhikarana nAgAviShTalakShaNam (23) · Śloka 23

యస్తూర్వ్యాం ప్రసరతి సర్పవత్ కదాచిత్ సృక్కణ్యౌ విలిహతి జిహ్వయా తథైవ | క్రోధాలుర్గుడమధుదుగ్ధపాయసేప్సుర్జ్ఞాతవ్యో భవతి భుజంగమేన జుష్టః ||23|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

నాగావిష్టమాహ– యస్త్విత్యాది| ప్రసరతి సర్పవదితి ఉరసా గచ్ఛతి| సృక్కణ్యౌ ఓష్ఠప్రాంతౌ| సృక్కణీశబ్ద ఈకారాంతోऽప్యస్తీత్యున్నేయం||23||

Adhikarana rAkShasAviShTalakShaNam (24) · Śloka 24

మాంసాసృగ్వివిధసురావికారలిప్సుర్నిర్లజ్జో భృశమతినిష్ఠురోऽతిశూరః | క్రోధాలుర్విపులబలో నిశావిహారీ శౌచద్విడ్ భవతి స రాక్షసైర్గృహీతః ||24|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

రాక్షసావిష్టమాహ– మాంసేత్యాది| నిశావిహారీ నిశాయామేవ భ్రమణశీలః| రాక్షసశబ్దేన బ్రహ్మరాక్షసాదయోऽపి గ్రాహ్యాః| తథా రాక్షసానంతరం విదేహోऽపి పఠతి– “దేవవిప్రగురుద్వేషీ వేదవేదాంగనిందకః| ఆత్మపీడాకరో హాసీ బ్రహ్మరాక్షససేవితః||” ఇతి||24||

Adhikarana pishAcAviShTalakShaNam (25) · Śloka 25

ఉద్ధస్తః కృశపరుషో అచిరప్రలాపీ దుర్గంధో భృశమశుచిస్తథాऽతిలోలః | బహ్వాశీ విజనవనాంతరోపసేవీ వ్యాచేష్టన్ భ్రమతి రుదన్ పిశాచజుష్టః ||25|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

పిశాచావిష్టమాహ– ఉద్ధస్త ఇత్యాది| ఉద్ధస్త ఊర్ధ్వబాహుః; ‘ఉద్వస్త్ర’ ఇతి పాఠాంతరం న్యాయ్యం, విదేహేऽపి దిగంబరపాఠాత్; ఉద్వస్త్రో నగ్నః| పరుషో రూక్షః| లోలః సర్వస్మిన్నన్నే పానే చ సతృష్ణః| ‘లోలుః’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| వ్యాచేష్టన్నితి విరుద్ధమాచేష్టన్||25||

Adhikarana bhUtonmAdasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

స్థూలాక్షో ద్రుతమటనః స ఫేనలేహీ నిద్రాలుః పతతి చ కంపతే చ యో హి | యశ్చాద్రిద్విరదనగాదివిచ్యుతః స్యాత్ సోऽసాధ్యో భవతి తథా త్రయోదశాబ్దే ||26|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

త్రివిధం హి హింసాక్రీడాపూజార్థం గ్రహా గృహ్ణంతి| యదుక్తం– “అశుచిం భిన్నమర్యాదం క్షతం వా యది వాऽక్షతం| హింస్యుర్హింసావిహారార్థం సత్కారార్థమథాపి చ||” (సు. ఉ. తం. అ. 60) ఇతి| తత్ర హింసార్థం గృహీతోऽసాధ్యో భవతి, తస్య శ్లోకార్ధద్వయేన లక్షణమాహ– స్థూలాక్ష ఇత్యాది| స్థూలాక్షో వికృతనేత్ర ఇతి జేజ్జటః| ద్రుతమటనో ద్రుతగతిః, అత ఏవ ‘త్వరితగతిః’ ఇతి జేజ్జటేన పఠితం| యశ్చేత్యాది| పర్వతాదిపతితః సన్ యో గృహ్యతే సోऽప్యసాధ్యః, నగో వృక్షః| సర్వ ఏవోన్మాదీ త్రయోదశేऽబ్దే దేవతాదిగృహీతోऽప్యసాధ్యః| విదేహేऽధికమప్యసాధ్యలక్షణం పఠ్యతే– “మేఢ్రప్రవృత్తః క్షతజః సాస్రాక్షః స్రుతనాసికః| రూక్షజిహ్వః పూతిగర్భో హతవాగతిదుర్బలః||” ఇత్యాది||26||

Adhikarana devAdInAM grahaNakAlaH (27-28) · Śloka 28

దేవగ్రహాః పౌర్ణమాస్యామసురాః సంధ్యయోరపి | గంధర్వాః ప్రాయశోऽష్టమ్యాం, యక్షాశ్చ ప్రతిపద్యథ ||27|| పిత్ర్యాః కృష్ణక్షయే హింస్యుః, పంచమ్యామపి చోరగాః | రక్షాంసి రాత్రౌ, పైశాచాశ్చతుర్దశ్యాం విశంతి హి ||28|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) |

దేవాదీనాం గ్రహణకాలమాహ– దేవగ్రహాః ఇత్యాది| పౌర్ణమాస్యాం పూర్ణిమాయాం| కృష్ణక్షయేऽమావాస్యాయాం| ప్రాయోగ్రహణాదన్యత్రాపి| తిథ్యభిధానప్రయోజనం లక్షణార్థం, తత్తిథౌ బలిదానార్థం చ||27-28||

Adhikarana AvishatAM devAdInAmanupalabdhau dRuShTAntaH (29-30) · Śloka 30

దర్పణాదీన్ యథా ఛాయా శీతోష్ణం ప్రాణినో యథా | స్వమణిం భాస్కరార్చిశ్చ యథా దేహం చ దేహధృక్ | విశంతి చ న దృశ్యంతే గ్రహాస్తద్వచ్ఛరీరిణః ||29|| (సు. ఉ. తం. అ. 60) | ప్రవిశ్యాశు శరీరం హి పీడాం కుర్వంతి దుఃసహాం ||30||

నను, యది గ్రహావిష్టానాం పుంసామున్మాదః స్యాత్, తదా విశంతో గ్రహాః కుతో న లక్ష్యంతే? ఇత్యత ఆహ– దర్పణాదీనిత్యాది| అస్మదాదిదర్శనాయోగ్యత్వాన్న దృశ్యంత ఇత్యర్థః| ఆదిశబ్దేన ప్రకారవాచినాం జలతైలాదీనాం గ్రహణం| ఛాయా ప్రతికృతిః| శీతోష్ణమితి కర్తృపదం, ప్రాణిన ఇతి కర్మపదం| స్వమణిమితి సూర్యకాంతం| దేహధృక్ ఆత్మా, మన ఇతి జేజ్జటః| అనేకదృష్టాంతప్రయోజనం జేజ్జటలిఖితం తచ్చాత్రానుపయుక్తత్వేన విస్తరభయాన్న లిఖితం| దేవశబ్దేన చాత్ర దేవస్యానుచరా దేవసధర్మాణో గృహ్యంతే, దేవానాం మనుష్యశరీరేణాశుచినా సంబంధాభావాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “న తే మనుష్యైః సహ సంవిశంతి న తే మనుష్యాన్ క్వచిదావిశంతి| యే త్వావిశంతీతి వదంతి మోహాత్తే భూతవిద్యావిషయాదపేతాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 60) ఇతి||29-30||

Adhikarana grahANAM tIvratapAdiprabhAvavattAkathanam (31-33) · Śloka 33

తపాంసి తీవ్రాణి తథైవ దానం వ్రతాని ధర్మో నియమశ్చ సత్యం | గుణాస్తథాऽష్టావపి తేషు నిత్యా వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ యథాప్రభావం ||31|| న తే మనుష్యైః సహ సంవిశంతి న వా మనుష్యాన్ క్వచిదావిశంతి | యే త్వావిశంతీతి వదంతి మోహాత్తే భూతవిద్యావిషయాదపోహ్యాః ||32|| తేషాం గ్రహాణాం పరిచారకా యే కోటీసహస్రాయుతపద్మసంఖ్యాః | అసృగ్వసామాంసభుజః సుభీమా నిశావిహారాశ్చ తథాऽऽవిశంతి ||33||

ఇదానీం గ్రహాణాం తీవ్రతపాది యమాదియుక్తాం ప్రభావవత్తాం సుశ్రుతోక్తేన శ్లోకత్రయేణ దర్శయితుమాహ– తపాంసీత్యాది| తపస్తాపనలక్షణముపవాసాది, వ్రతాని శాస్త్రోదితవిధినా భోజనాదినియమనాని, కర్మ కాయవాఙ్మనసాం సుచరితం| గుణాస్తథాష్టావితి అణిమా 1, మహిమా 2, లఘిమా 3, ప్రాకామ్యం 4, ప్రాకాశ్యం 5, ఈశిత్వం 6, వశిత్వం 7, యత్ర కామావసాయిత్వం 8, చేతి| అన్యే తు– “ఆవేశశ్చేతసో జ్ఞానమర్థానాం శబ్దనక్రియా| దృష్టిః శ్రోత్రం స్మృతిః కాంతిరిష్టతశ్చాప్యదర్శనం||” ఇత్యష్టవిధమైశ్వర్యమాహుః| తేషు గ్రహేషు ఏతే గుణా నిత్యాః, న కాదాచిత్కాః, వ్యస్తా ద్విత్రిచత్వార ఇత్యాది; సమస్తాః సర్వే; యో యస్య ప్రభావ ఇతి యథాప్రభావం; తత్ర వ్యస్తా గుణా అసురాదిగ్రహాణాం, సమస్తా దేవగ్రహాణాం| అథ తే నియమాదియుక్తాశ్చేత్ కథమశుచిం దేహమావిశంతి, న కథంచన, అత ఏవాహ– నేత్యాది| తే దేవాదయో మనుష్యైః సహ న విశంతి న ఏకీభవంతీత్యర్థః| న వా మనుష్యాన్ మానుషదేహాన్, క్వచిదప్యనుప్రవిశంతీత్యర్థః| యే పునర్వైద్యా ‘ఆవిశంతి’ ఇతి మోహాదజ్ఞానాత్ ప్రవదంతి, తే వైద్యా భూతవిద్యావిషయాత్తజ్జ్ఞానాదపోహ్యా అపసారణీయాస్త్యాజ్యా ఇత్యర్థః| కే తర్హి గృహ్ణంతీత్యాహ– తేషామితి తేషాం దేవాదీనాం పరిచారకాః ప్రేష్యాః, కర్మకరా ఇత్యర్థః| కోట్యః శతలక్షప్రమాణాః, అయుతం దశసహస్రం, ఏతేన కోటిఘ్నం శతలక్షప్రమాణగుణితం యత్ సహస్రం తాదృశైః దశభిః సహస్రైరత్రాయుతం బోద్ధవ్యం; తేషాం పద్మం, పద్మం చతుర్దశబిందుకం, తదేవ సంఖ్యా యేషాం తే తథా| సుభీమా అత్యర్థం భయానకాః| నిశావిహారా రాత్రౌ భ్రమణశీలాః||31-33||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదాన ఉన్మాదనిదానం సమాప్తం||20|| ||20||

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామున్మాదనిదానం సమాప్తం||20||