Adhikarana upadaMshanidAnam (1) · Śloka 1
અથોપદંશનિદાનમ્ |
હસ્તાભિઘાતાન્નખદન્તપાતાદધાવનાદ્રત્યતિસેવનાદ્વા |
યોનિપ્રદોષાચ્ચ ભવન્તિ શિશ્ને પઞ્ચોપદંશા વિવિધાપચારૈઃ ||૧||
View original
अथोपदंशनिदानम् |
हस्ताभिघातान्नखदन्तपातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा |
योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ||१||
સ્થાનપ્રત્યાસત્તેરુપદંશનિદાનમાહ– હસ્તેત્યાદિ| નખદન્તપાતાદિતિ બલવદનુરાગોદયાત્ નખદન્તચ્છેદસ્થાનત્વેનાનુક્તેઽપિ મેહને નખદન્તપાતઃ; યદુક્તં કામશાસ્ત્રે– “શાસ્ત્રસ્ય વિષયસ્તાવદ્યાવન્મન્દરસા નરાઃ| પ્રવૃત્તે રતિચક્રે તુ ન શાસ્ત્રં નાપિ ચ ક્રમઃ||” (કા. સૂ. સાં. અ. ૨) ઇતિ| કલહાદિવશાદ્વા મેહને નખદન્તપાતઃ| અધાવનાદપ્રક્ષાલનાત્| રત્યતિસેવનાદિતિ વ્યવાયસ્યાત્યન્તસેવનાત્| યોનિપ્રદોષાદિતિ દીર્ઘકર્કશરોમાદિયોગાદ્યોનિદુષ્ટેઃ| શિશ્ને મેહને| વિવિધાપચારૈરિતિ અશુદ્ધસલિલપ્રક્ષાલનબ્રહ્મચારિણીગમનાદિભિઃ| ઉપદંશસઞ્જ્ઞા ચ દંશનોપાધિમન્તરેણાપિ રૂઢા બોદ્ધવ્યા| યદ્યપ્યભિઘાતક્ષતે મેહને ઉપદંશ આગન્તુઃ ષષ્ઠઃ સમ્ભાવ્યતે, તથાઽપિ તસ્ય દોષલિઙ્ગયુક્તતયા દોષજ એવાન્તર્ભાવઃ||૧||
Adhikarana vAtika-paittikopadaMshalakShaNam (2) · Śloka 2
સતોદભેદૈઃ સ્ફુરણૈઃ સકૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈર્વ્યવસ્યેત્ પવનોપદંશમ્ |
પીતૈર્બહુક્લેદયુતૈઃ સદાહૈઃ પિત્તેન... |૨|
View original
सतोदभेदैः स्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत् पवनोपदंशम् |
पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन... |२|
પૈત્તિકમાહ– પીતૈરિત્યાદિ| સ્ફોટૈરિત્યનુસઞ્જનીયમ્| એવમુત્તરત્રાપિ|૨|–
Adhikarana raktaja-kaphajopadaMshalakShaNam (2-3) · Śloka 3
...રક્તાત્ પિશિતાવભાસૈઃ ||૨||
સ્ફોટૈઃ સકૃષ્ણૈ રુધિરં સ્રવન્તં રક્તાત્મકં પિત્તસમાનલિઙ્ગમ્ |
સકણ્ડુરૈઃ શોથયુતૈર્મહદ્ભિઃ શુક્લૈર્ઘનૈઃ સ્રાવયુતૈઃ કફેન ||૩||
View original
...रक्तात् पिशितावभासैः ||२||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् |
सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ||३||
રક્તજમાહ– રક્તાદિત્યાદિ| રક્તાત્ પિશિતાવભાસૈરિતિ માંસવત્તામ્રૈઃ સ્ફોટૈઃ રક્તાચ્છોણિતાત્ ઉપદંશં વ્યવસ્યેત્| ‘રક્તૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે રક્તૈઃ શોણિતૈઃ||૨-૩||
Adhikarana sannipAtajopadaMshalakShaNam (4) · Śloka 4
નાનાવિધસ્રાવરુજોપપન્નમસાધ્યમાહુસ્ત્રિમલોપદંશમ્ |૪|
View original
नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् |४|
સન્નિપાતજમાહ– નાનાવિધેત્યાદિ| નાનાવિધસ્રાવરુજોપપન્નમિતિ પ્રત્યેકદોષોક્તસ્રાવવેદનાયુક્તમ્| ત્રિમલોપદંશમિતિ ત્રિદોષોપદંશમ્|૪|–
Adhikarana upadaMshasyA sAdhyalakShaNam (4) · Śloka 4
વિશીર્ણમાંસં ક્રિમિભિઃ પ્રજગ્ધં મુષ્કાવશેષં પરિવર્જયેચ્ચ ||૪||
View original
विशीर्णमांसं क्रिमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ||४||
અસાધ્યતામાહ– વિશીર્ણેત્યાદિ| મુષ્કાવશેષમિતિ વિશીર્ણસમસ્તમેહનમાંસત્વેનાવશિષ્ટફલકોષમાત્રમ્||૪||
Adhikarana upadaMshasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
સઞ્જાતમાત્રે ન કરોતિ મૂઢઃ ક્રિયાં નરો યો વિષયે પ્રસક્તઃ |
કાલેન શોથક્રિમિદાહપાકૈર્વિશીર્ણશિશ્નો મ્રિયતે સ તેન ||૫||
View original
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः |
कालेन शोथक्रिमिदाहपाकैर्विशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ||५||
ઉપક્રમે ચિકિત્સાકરણાર્થમાહ– સઞ્જાતેત્યાદિ| વિષયે પ્રસક્ત ઇતિ અતિવ્યવાયરતઃ| કાલેન ચિરકાલેન||૫||
Adhikarana li~ggArsholakShaNam (6-7) · Śloka 7
અઙ્કુરૈરિવ સઙ્ઘાતૈરુપર્યુપરિસંસ્થિતૈઃ |
ક્રમેણ જાયતે વર્તિસ્તામ્રચૂડશિખોપમા ||૬||
કોષસ્યાભ્યન્તરે સન્ધૌ સર્વસન્ધિગતાઽપિ વા |
(સવેદના પિચ્છિલા ચ દુશ્ચિકિત્સ્યા ત્રિદોષજા) |
લિઙ્ગવર્તિરભિખ્યાતા લિઙ્ગાર્શ ઇતિ ચાપરે ||૭||
View original
अङ्कुरैरिव सङ्घातैरुपर्युपरिसंस्थितैः |
क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ||६||
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ सर्वसन्धिगताऽपि वा |
(सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा) |
लिङ्गवर्तिरभिख्याता लिङ्गार्श इति चापरे ||७||
એકસ્થાનત્વેનાત્ર લિઙ્ગાર્શ આહ– અઙ્કુરૈરિત્યાદિ| અઙ્કુરૈરઙ્કુરસદૃશૈરીષદ્દીર્ઘૈઃ, સઙ્ઘાતૈર્માંસપ્રતાનૈઃ, ‘સઞ્જાતૈઃ’ ઇતિ પાઠે ‘માંસૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| તામ્રચૂડશિખોપમા ઇતિ તામ્રચૂડઃ, કુક્કુટઃ, તચ્ચૂડાતુલ્યા| સન્ધાવિતિ મેઢ્રરન્ધ્રસન્ધૌ, સર્વસન્ધિગતેત્યનેન સર્વસન્ધેરુક્તત્વાત્| એષા ત્રિદોષજા, વર્તિરિતિ યોજ્યમ્; અત એવ ‘સવેદના પિચ્છિલા ચ દુશ્ચિકિત્સ્યા ત્રિદોષજા|’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ| સુશ્રુતે ક્વચિત્ સ્ત્રીણામપ્યુપદંશઃ પઠ્યતે| યથા– “મેઢ્રસન્ધૌ વ્રણાઃ કેચિત્ કેચિત્ સર્વાશ્રયાસ્તથા| કુલત્થાકૃતયઃ કેચિત્ કેચિત્ પદ્મદલોપમાઃ|| રુજાદાહાર્તિબહુલાઃ કૃષ્ણાસ્તોદસમન્વિતાઃ| શીઘ્રં કેચિદ્વિસર્પન્તિ શનૈઃ કેચિત્તથાઽપરે| સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયન્તે ઉપદંશાઃ સુદારુણાઃ||” ઇતિ| કિન્તુ સમાનતન્ત્રેષ્વદર્શનાદેતદનાર્ષમાહુઃ||૬-૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 47
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ઉપદંશનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उपदंशनिदानं समाप्तम् ||४७||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુપદંશનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૭||