૪૭. ઉપદંશનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્થાનપ્રત્યાસત્તેરુપદંશનિદાનમાહ– હસ્તેત્યાદિ| નખદન્તપાતાદિતિ બલવદનુરાગોદયાત્ નખદન્તચ્છેદસ્થાનત્વેનાનુક્તેઽપિ મેહને નખદન્તપાતઃ; યદુક્તં કામશાસ્ત્રે– “શાસ્ત્રસ્ય વિષયસ્તાવદ્યાવન્મન્દરસા નરાઃ| પ્રવૃત્તે રતિચક્રે તુ ન શાસ્ત્રં નાપિ ચ ક્રમઃ||” (કા. સૂ. સાં. અ. ૨) ઇતિ| કલહાદિવશાદ્વા મેહને નખદન્તપાતઃ| અધાવનાદપ્રક્ષાલનાત્| રત્યતિસેવનાદિતિ વ્યવાયસ્યાત્યન્તસેવનાત્| યોનિપ્રદોષાદિતિ દીર્ઘકર્કશરોમાદિયોગાદ્યોનિદુષ્ટેઃ| શિશ્ને મેહને| વિવિધાપચારૈરિતિ અશુદ્ધસલિલપ્રક્ષાલનબ્રહ્મચારિણીગમનાદિભિઃ| ઉપદંશસઞ્જ્ઞા ચ દંશનોપાધિમન્તરેણાપિ રૂઢા બોદ્ધવ્યા| યદ્યપ્યભિઘાતક્ષતે મેહને ઉપદંશ આગન્તુઃ ષષ્ઠઃ સમ્ભાવ્યતે, તથાઽપિ તસ્ય દોષલિઙ્ગયુક્તતયા દોષજ એવાન્તર્ભાવઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્રણત્વસામાન્યાત્સ્થાનપ્રત્યાસન્નત્વાદુપદંશનિદાનમ્| તસ્ય હેતુમાહ– હસ્તેત્યાદિ| નખદન્તપાતાદિતિ બલવદનુરાગોદયાત્પ્રબલકામરાગવશાત્ કામિનાં મેહને દન્તનખપાતો ભવતિ| યદુક્તં કામશાસ્ત્રે– “શાસ્ત્રસ્ય વિષયસ્તાવદ્યાવન્મન્દરસા નરાઃ| રતિચક્રે પ્રવૃત્તે ચ ન શાસ્ત્રં નાપિ ચ ક્રમઃ||” ઇતિ| કલહાદિવશાદ્વા મેહને નખદન્તપાતઃ| અધાવનાદપ્રક્ષાલનાત્, અત્યુપસેવનાદિતિ વ્યવાયસ્યાત્યન્તસેવનાત્, યોનિપ્રદોષાત્ અલ્પમહાદ્વારદીર્ઘકર્કશરોમસઙ્કીર્ણદેશત્વાદિયોનિદોષાત્, રોગપ્રભૃતેર્વા યોનિદુષ્ટેઃ| વિવિધોપચારૈરિતિ ક્ષારોષ્ણમલિનામ્ભઃપ્રક્ષાલનબ્રહ્મચારિણીગમનાદિભિઃ| પઞ્ચોપદંશા ઇતિ વાતેન, પિત્તેન, શોણિતેન, કફેન, સન્નિપાતેન; એવં પઞ્ચ| યદ્યપ્યભિઘાતક્ષતે મેહને ઉપદંશ આગન્તુઃ ષષ્ઠઃ સમ્ભવતિ, તથાઽપિ તસ્ય દોષલિઙ્ગયુક્તતયા દોષજ એવાન્તર્ભાવઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પીતૈરિત્યાદિ| સ્ફોટૈરિત્યનુસઞ્જનીયમ્| એવમુત્તરત્રાપિ|૨|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજોપદંશલક્ષણમાહ– સતોદેત્યાદિ| ભેદો દ્વિધા ક્રિયત ઇવ| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્| પિત્તજમાહ– પીતૈરિત્યાદિ| પિત્તૈ રક્તૈર્વેતિ વિકલ્પઃ, પિત્તેન બહુક્લેદયુતૈઃ આર્દ્રતાબહુલૈઃ, સ્ફોટૈરિતિ શેષઃ|૨|

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજમાહ– રક્તાદિત્યાદિ| રક્તાત્ પિશિતાવભાસૈરિતિ માંસવત્તામ્રૈઃ સ્ફોટૈઃ રક્તાચ્છોણિતાત્ ઉપદંશં વ્યવસ્યેત્| ‘રક્તૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે રક્તૈઃ શોણિતૈઃ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજમાહ– પિશિતાવભાસૈરિત્યાદિ| માંસવત્તામ્રૈઃ સ્ફોટૈઃ રક્તાત્ શોણિતાત્ ઉપદંશં વ્યવસ્યેત્| ‘રક્તૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, તત્ર રક્તૈઃ શોણિતૈઃ| કફજમાહ– સકણ્ડુરૈઃ કણ્ડૂયુતૈઃ, મહદ્ભિઃ મહત્પરિગ્રહૈઃ, ઘનૈર્નિબિડૈઃ, સ્ફોટૈરિતિ શેષઃ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્નિપાતજમાહ– નાનાવિધેત્યાદિ| નાનાવિધસ્રાવરુજોપપન્નમિતિ પ્રત્યેકદોષોક્તસ્રાવવેદનાયુક્તમ્| ત્રિમલોપદંશમિતિ ત્રિદોષોપદંશમ્|૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજમાહ– નાનેત્યાદિ| પ્રત્યેકદોષોક્તસ્રાવવેદનાયુક્તમ્| ત્રિમલોપદંશમિતિ ત્રિદોષોપદંશમસાધ્યમાહુઃ|૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યતામાહ– વિશીર્ણેત્યાદિ| મુષ્કાવશેષમિતિ વિશીર્ણસમસ્તમેહનમાંસત્વેનાવશિષ્ટફલકોષમાત્રમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વર્જ્યમાહ– વિશીર્ણેત્યાદિ| વિશીર્ણમાંસં શટિતમાંસં, કૃમિભિઃ પ્રજગ્ધં ભક્ષિતં, મુષ્કાવશેષમિતિ શીર્ણસમસ્તમેહનમાંસત્વેનાવશિષ્ટફલકોશમાત્રં, એવમુક્તલક્ષણોપદંશં પરિવર્જયેત્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપક્રમે ચિકિત્સાકરણાર્થમાહ– સઞ્જાતેત્યાદિ| વિષયે પ્રસક્ત ઇતિ અતિવ્યવાયરતઃ| કાલેન ચિરકાલેન||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉપક્રમે ચિકિત્સાકરણાર્થમાહ– સઞ્જાતેત્યાદિ| યો મૂઢો વિષયે પ્રસક્તઃ વ્યવાયાદિતત્પરઃ, સ તેનોપદંશેન કાલેન કાલાન્તરેણ મ્રિયતે શોથાદિભિરુપદ્રવૈઃ પ્રશીર્ણશિશ્નઃ ગલિતમેહનઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એકસ્થાનત્વેનાત્ર લિઙ્ગાર્શ આહ– અઙ્કુરૈરિત્યાદિ| અઙ્કુરૈરઙ્કુરસદૃશૈરીષદ્દીર્ઘૈઃ, સઙ્ઘાતૈર્માંસપ્રતાનૈઃ, ‘સઞ્જાતૈઃ’ ઇતિ પાઠે ‘માંસૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| તામ્રચૂડશિખોપમા ઇતિ તામ્રચૂડઃ, કુક્કુટઃ, તચ્ચૂડાતુલ્યા| સન્ધાવિતિ મેઢ્રરન્ધ્રસન્ધૌ, સર્વસન્ધિગતેત્યનેન સર્વસન્ધેરુક્તત્વાત્| એષા ત્રિદોષજા, વર્તિરિતિ યોજ્યમ્; અત એવ ‘સવેદના પિચ્છિલા ચ દુશ્ચિકિત્સ્યા ત્રિદોષજા|’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ| સુશ્રુતે ક્વચિત્ સ્ત્રીણામપ્યુપદંશઃ પઠ્યતે| યથા– “મેઢ્રસન્ધૌ વ્રણાઃ કેચિત્ કેચિત્ સર્વાશ્રયાસ્તથા| કુલત્થાકૃતયઃ કેચિત્ કેચિત્ પદ્મદલોપમાઃ|| રુજાદાહાર્તિબહુલાઃ કૃષ્ણાસ્તોદસમન્વિતાઃ| શીઘ્રં કેચિદ્વિસર્પન્તિ શનૈઃ કેચિત્તથાઽપરે| સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયન્તે ઉપદંશાઃ સુદારુણાઃ||” ઇતિ| કિન્તુ સમાનતન્ત્રેષ્વદર્શનાદેતદનાર્ષમાહુઃ||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એકસ્થાનત્વેનાત્ર લિઙ્ગાર્શ આહ– અઙ્કુરૈરિત્યાદિ| અઙ્કુરસદૃશૈરીષદ્દીર્ઘસઙ્ઘાતૈઃ માંસપ્રતાનૈઃ| અન્યે સન્ધાવિતિ મેઢ્રરન્ધ્રસન્ધૌ, સર્વસન્ધિગતેત્યનેન સર્વસન્ધેરુક્તત્વાત્, એષા ત્રિદોષજા, અત એવ “સવેદના પિચ્છિલા ચ દુશ્ચિકિત્સ્યા ત્રિદોષજા” ઇતિ ક્વચિત્પઠ્યતે| સુશ્રુતે તુ ક્વચિત્ સ્ત્રીણામપ્યુપદંશાઃ પઠ્યન્તે| તદ્યથા– “મેઢ્રસન્ધૌ વ્રણાઃ કેચિત્કેચિત્સર્વાશ્રયાસ્તથા| કુલત્થાકૃતયઃ કેચિત્કેચિત્પદ્મદલોપમાઃ|| રુજાદાહાર્તિબહુલાઃ કૃષ્ણાસ્તોદસમન્વિતાઃ| સ્ત્રીણાં પુંસાં ચ જાયન્તે ઉપદંશાઃ સુદારુણાઃ||” ઇતિ| કિન્તુ સમાનતન્ત્રેષ્વદર્શનાદેતદનાર્ષમાહુઃ||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુપદંશનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યકૃતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયામુપદંશનિદાનમ્||૪૭||