22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

અથ વાતવ્યાધિનિદાનમ્| રૂક્ષશીતાલ્પલઘ્વન્નવ્યવાયાતિપ્રજાગરૈઃ | વિષમાદુપચારાચ્ચ દોષાસૃક્સ્રવણાદપિ ||૧|| લઙ્ઘનપ્લવનાત્યધ્વવ્યાયામાદિવિચેષ્ટિતૈઃ | ધાતૂનાં સઙ્ક્ષયાચ્ચિન્તાશોકરોગાતિકર્ષણાત્ ||૨|| વેગસન્ધારણાદામાદભિઘાતાદભોજનત્ | મર્માબાધાદ્ગજોષ્ટ્રાશ્વશીઘ્રયાનાપતંસનાત્ ||૩|| દેહે સ્રોતાંસિ રિક્તાનિ પૂરયિત્વાઽનિલો બલી | કરોતિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગસંશ્રયાન્ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

અપસ્મારવદ્વાતવિકારાણામપ્યાક્ષેપકાદીનાં વેગકર્તૃત્વાદપસ્મારાનન્તરં વાતવ્યાધ્યારમ્ભઃ| નનુ, વાતવ્યાધિરિતિ કોઽર્થઃ? કિં વાત એવ વ્યાધિર્વાતવ્યાધિઃ, ઉત વાતેન જનિતો વ્યાધિર્વાતવ્યાધિઃ? આદ્યે સ્વસ્થેષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ, દ્વિતીયે જ્વરાદિષુ| ઉચ્યતે– વ્યાધિપદસામાનાધિકરણ્યાદ્વિકૃતો દુઃખકારી વાતો વાતવ્યાધિઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– ‘‘પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ|’’ (સુ. નિ. અ. ૧) ઇતિ| વાતજનિતોઽસાધારણવ્યાધિર્વાતવ્યાધિરિતિ વિશેષણીયં, તેનોભયત્રાપ્રસઙ્ગઃ| યચ્ચોક્તમ્– ‘‘કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ| કુર્યાદાક્ષેપકમ્’’ ઇત્યાદિ; તત્રારમ્ભકો વાયુરેવ, પિત્તકફૌ ત્વનુબન્ધાવિતિ ન વિરોધઃ સ્યાત્| ચરકે હિ દ્વિવિધા વ્યાધય ઉક્તાઃ સામાન્યજા, નાનાત્મજાશ્ચેતિ; તત્ર સામાન્યજા યે વાતાદિભિઃ સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈર્વા જન્યન્તે, યથા– જ્વરાદયઃ; નાનાત્મજા યે નિયતૈકદોષજન્યાઃ, યથા– આક્ષેપકાદયો યે વાતેનૈવ જન્યન્તે, ન સ્વતન્ત્રેણ પિત્તેન કફેન વા; તથા ઓષચોષાદયઃ પિત્તેનૈવ, ન વાતેન કફેન ચ તથા તૃપ્ત્યાદયઃ કફેનૈવ, ન વાતેન, ન પિત્તેન,; એવં વ્યવસ્થિતે વાતવ્યાધિવત્ પિત્તકફવ્યાધી કસ્માન્નોક્તૌ? ઉચ્યતે– વાયોરતિબલત્વેન આશુકારિત્વેન ચ ગરીયસ્ત્વાત્તદ્વિકારાણાં દુઃસાધ્યત્વાદાશ્વેવાત્યયકરત્વાદ્વિશિષ્ટચિકિત્સ્યત્વાદ્વાતવ્યાધ્યભિધાનં, નતુ કફપિત્તવ્યાધ્યભિધાનમ્| અત એવ ચરકસુશ્રુતાદિષ્વપિ વાતરોગાધ્યાય એવ નિર્દિષ્ટો, નતુ પિત્તકફરોગાધ્યાયઃ| ચન્દ્રિકાકારસ્ત્વાહ– પિત્તકફયો રૂપરસાદિયોગાદ્દૂષ્યવિશેષયોગાદ્વા હરિદ્રાચૂર્ણસંયોગવદત્યન્તવિસદૃશા રસાદિમન્તો વિકારાઃ પૃથઙ્નામાનો જાયન્તે, વાયોસ્તુ રૂપરસાદ્યભાવાત્ દૂષ્યનિરપેક્ષા આક્ષેપકાદયો વાતાદનતિભિન્નરૂપા નાનાત્મજાઃ; તેન વાતવિકારાઃ પૃથગુચ્યન્તે, નતુ પિત્તકફવિકારા ઇતિ| એતત્તુ બકુલકરપ્રભૃતયા નાનુમન્યન્તે, ચરકવિરોધાત્| ચરકે હિ પિત્તકફયોરપિ નાનાત્મજા ઉક્તાઃ, યથા– ‘અશીતિર્વાતવિકારાઃ, ચત્વારિંશત્ પિત્તવિકારાઃ, વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ|’ (ચ. સૂ. અ. ૨૦) ઇતિ| સુશ્રુતેન તુ શલ્યાધ્યાયિના પિત્તકફનાનાત્મજા ન દર્શિતાઃ, પરાધિકારેષુ ન વિસ્તારોક્તિરિત્યભિપ્રાયેણેતિ| લઙ્ઘનમુત્પતનમ્, ઉપવાસસ્યાનશનશબ્દેન વમનાદેશ્ચ દોષસ્રવણશબ્દેન વક્ષ્યમાણત્વાત્| પ્લવનં બાહુભ્યાં જલપ્રતરણમ્| આમાદિતિ આમરસાત્, તસ્ય કારણત્વં માર્ગાવરણદ્વારેણ નતુ સ્વરૂપેણ; આયાસાદિતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, તસ્ય વ્યાયામશબ્દેનોક્તત્વાત્| મર્માબાધાત્ મર્માભિઘાતાત્| અપતંસનં ગજાદિભ્યઃ શીઘ્રયાનેન પતનમ્, ઉચ્છ્વાસાવરોધો વા; ધાતુકર્ષણમિતિ ખરનાદઃ||૧-૪||

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

અવ્યક્તં લક્ષણં તેષાં પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્ | આત્મરૂપં તુ યદ્વ્યક્તમપાયો લઘુતા પુનઃ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

પૂર્વરૂપાદિકમાહ– અવ્યક્તમિત્યાદિ| અવ્યક્તમિતિ વક્ષ્યમાણાનાં વાતવિકારાણાં રૂપમેવાવ્યક્તં પૂર્વરૂપં, નતુ જ્વરાદિવદ્વિશિષ્ટમન્યત્| આત્મરૂપમિત્યાદિ તદેવ વ્યક્તમાત્મરૂપં દોષાદિભેદેન સમ્યક્ પ્રકાશિતં સ્વલક્ષણમિત્યર્થઃ| અપાય ઇતિ વાયોશ્ચલત્વેન સ્તમ્ભસઙ્કોચકમ્પાદીનાં કદાચિદભાવાત્; યદુક્તમ્– “ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકાદિષુ|” ઇતિ લઘુતેતિ શરીરસ્ય, વાયુના સર્વધાતુશોષણાત્| અથવા અપાયો લઘુતા ઇતિ સર્વવાતવિકારાણામપાયોઽભાવઃ, કિં તદિત્યાહ– લઘુતેતિ; વાતલિઙ્ગાનાં લઘુતાઽત્યલ્પત્વેનાવસ્થાનં નતુ નિઃશેષનિવૃત્તિઃ; યથા– બહિરાયામનિવૃત્તાવપિ ન રૂક્ષત્વાદિનિવૃત્તિરિત્યાહુઃ||૫||

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

સઙ્કોચઃ પર્વણાં સ્તમ્ભો ભઙ્ગોઽસ્થ્નાં પર્વણામપિ | રોમહર્ષઃ પ્રલાપશ્ચ પાણિપૃષ્ઠશિરોગ્રહઃ ||૬|| ખાઞ્જ્યપાઙ્ગુલ્યકુબ્જત્વં શોથોઽઙ્ગાનામનિદ્રતા | ગર્ભશુક્રરજોનાશઃ સ્પન્દનં ગાત્રસુપ્તતા ||૭|| શિરોનાસાક્ષિજત્રૂણાં ગ્રીવાયાશ્ચાપિ હુણ્ડનમ્ | ભેદસ્તોદોઽર્તિરાક્ષેપો મુહુશ્ચાયાસ એવ ચ ||૮||

કરોતિ વિવિધાન્ વ્યાધીનિતિ યદુક્તં તદ્વ્યાકરોતિ– સઙ્કોચ ઇત્યાદિ| સ્તમ્ભઃ પર્વણામેવ| પાઙ્ગુલ્યં પઙ્ગુતા| શોથોઽઙ્ગાનામિતિ બાહુમુખાદીનામ્| અનિદ્રતેત્યનેન અલ્પનિદ્રતેત્યાહુઃ| ગર્ભશુક્રરજોનાશ ઇતિ ગર્ભશય્યાયા વાતાધિષ્ઠિતત્વેન ગર્ભાગ્રહણમિતિ જેજ્જટઃ| ગર્ભાદિવિકૃતિરપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યા| સ્પન્દનં કમ્પનમ્| હુણ્ડનં શિરઃપ્રભૃતીનામન્તઃપ્રવેશો વક્રત્વં વા, ધાતૂનામનેકાર્થન્ત્વાત્| અન્યે ત્વાહુઃ– શિરોહુણ્ડનં કેશભૂમિસ્ફુટનં શઙ્ખલલાટભેદશ્ચ, નાસાહુણ્ડનં ઘ્રાણનાશઃ, અક્ષિહુણ્ડનમક્ષિવ્યુદાસઃ, જત્રુહુણ્ડનં વક્ષોપરોધઃ, ગ્રીવાહુણ્ડનં ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ| ભેદ ઇતિ ઓષ્ઠદન્તશ્રોણ્યાદીનામ્| તોદઃ શૂલમ્| અર્તિઃ પીડા, સા ચ પાદપાર્શ્વશ્રોત્રાક્ષિવક્ષસામિતિ જેજ્જટઃ| આક્ષેપશ્ચ આક્ષેપકાદિષુ વક્ષ્યમાણઃ| આયાસઃ શ્રમઃ||૬-૮||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

એવંવિધાનિ રૂપાણિ કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ | હેતુસ્થાનવિશેષાચ્ચ ભવેદ્રોગવિશેષકૃત્ ||૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

હેત્વિત્યાદિ| હેતુવિશેષઃ આવરણાદિઃ યથા– શ્લેષ્માવૃતો મન્યાસ્તમ્ભકારી; સ્થાનવિશેષઃ કોષ્ઠાદિઃ; યથા– પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજનમિત્યાદિ||૯||

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

તત્ર કોષ્ઠાશ્રિતે દુષ્ટે નિગ્રહો મૂત્રવર્ચસોઃ | બ્રધ્નહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાર્શ્વશૂલં ચ મારુતે ||૧૦|| સર્વાઙ્ગકુપિતે વાતે ગાત્રસ્ફુરણભઞ્જનમ્ | વેદનાભિઃ પરીતાશ્ચ સ્ફુટન્તીવાસ્ય સન્ધયઃ ||૧૧|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

એતદેવ વિવૃણોતિ (કોષ્ઠાશ્રિતવાતલક્ષણમાહ)– તત્રેત્યાદિ| કોષ્ઠશબ્દેનાવિશેષાત્ સર્વે આમાશયાદયો ગૃહ્યન્તે, આમાશયાદિગં તુ પૃથગપિ વક્ષ્યતિ| નિગ્રહોઽપ્રવૃત્તિઃ| બ્રધ્નઃ કોશવઙ્ક્ષણસન્ધિઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

ગ્રહો વિણ્મૂત્રવાતાનાં શૂલાધ્માનાશ્મશર્કરાઃ | જઙ્ઘોરુત્રિકપાત્પૃષ્ઠરોગશોષૌ ગુદે સ્થિતે ||૧૨|| રુક્ પાર્શ્વોદરહૃન્નાભેસ્તૃષ્ણોદ્ગારવિસૂચિકાઃ | કાસઃ કણ્ઠાસ્યશોષશ્ચ શ્વાસશ્ચામાશયસ્થિતે ||૧૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

ગુદસ્થિતવાતલક્ષણમાહ– ગ્રહ ઇત્યાદિ| અશ્મા અશ્મરી| રોગો રુજા| ગુદ ઇત્યુત્તરગુદે પક્વાશય ઇત્યર્થઃ, નતુ ગુદમાત્રે; તથા સતિ અશ્મરીકર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ | કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષત્વમાનાહં ત્રિકવેદનામ્ ||૧૪|| શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં કુર્યાદ્દુષ્ટસમીરણઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

પક્વાશયસ્થવાતલક્ષણમાહ– પક્વાશયસ્થ ઇત્યાદિ| નનુ, પક્વાશયસ્થ ઇતિ પુનરુક્તિઃ, ગુદે સ્થિત ઇત્યનેનૈવોક્તત્વાત્| ઉચ્યતે– ગુદે સ્થિત ઇતિ દૃઢબલસ્ય લક્ષણં, પક્વાશયસ્થ ઇતિ સુશ્રુતસ્ય; ઉભયલિઙ્ગોપન્યાસસ્તુ સકલલિઙ્ગપ્રદર્શનાર્થમિત્યવિરોધઃ||૧૪||

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

ત્વગ્રૂક્ષા સ્ફુટિતા સુપ્તા કૃશા કૃષ્ણા ચ તુદ્યતે | આતન્યતે સરાગા ચ પર્વરુક્ ત્વગ્ગતેઽનિલે ||૧૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

ત્વગ્ગતવાતલક્ષણમાહ– ત્વગિત્યાદિ| આતન્યતે વિસ્તાર્યત એવ| ત્વગ્ગતે ઇતિ ઉપધાતુરૂપાં ત્વચં પ્રાપ્તે; ચન્દ્રિકાકારસ્તુ ત્વક્શબ્દેન રસમાહ, તેન રસગત ઇત્યર્થઃ| હૃદયસ્થસ્ય ચ રસસ્યામાશયસામીપ્યાદામાશયગતવાતલક્ષણેનૈવ તદધિગતેઃ રસગતસ્યાનભિધાનમિતિ કાર્તિકઃ||૧૫||

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

રુજસ્તીવ્રાઃ સસન્તાપા વૈવર્ણ્યં કૃશતાઽરુચિઃ | ગાત્રે ચારૂંષિ ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભશ્ચાસૃગ્ગતેઽનિલે ||૧૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

અસૃગ્ગતવાતલક્ષણમાહ– રુજા ઇત્યાદિ| અરૂંષિ વ્રણાઃ| ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભઃ ભુક્તવતો ગાત્રસ્તમ્ભઃ, સન્તર્પણેન રક્તસ્ય વૃદ્ધેઃ| અન્યે ત્વસૃગ્ગતવાતલક્ષણં ન પઠન્તિ, વાતરક્તેન સહાભેદાત્; તન્ન, અત્ર દુષ્ટો વાયુઃ રક્તેનાવૃતઃ કુપ્યતિ, વાતરક્તે તુ સ્વકારણાદુભાવપિ હસ્ત્યાદિગમનકુપિતૌ વિશિષ્ટસમ્પ્રાપ્ત્યા હસ્તપાદગતાવેવ વાતરક્તાખ્યં વિકારં જનયત ઇતિ||૧૬||

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

ગુર્વઙ્ગં તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા | સરુક્ શ્રમિતમત્યર્થં માંસમેદોગતેઽનિલે ||૧૭|| ભેદોઽસ્થિપર્વણાં સન્ધિશૂલં માંસબલક્ષયઃ | અસ્વપ્નઃ સન્તતા રુક્ ચ મજ્જાસ્થિકુપિતેઽનિલે ||૧૮|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

માંસમેદોગતવાતલક્ષણમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| શ્રમિતં શ્રાન્તં નિઃસહમિત્યર્થઃ| માંસમેદોગતવાયોરેકલિઙ્ગત્વમ્ અદૂરાન્તરેણ પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયાભેદાત્, એવં મજ્જાસ્થિકુપિતેઽપિ વાચ્યમ્||૧૭-૧૮||

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ બધ્નાતિ શુક્રં ગર્ભમથાપિ વા | વિકૃતિં જનયેચ્ચાપિ શુક્રસ્થઃ કુપિતોઽનિલઃ ||૧૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

શુક્રસ્થવાતલક્ષણમાહ– ક્ષિપ્રમિત્યાદિ| ગર્ભમિતિ દુષ્ટશુક્રારબ્ધત્વાદ્ગર્ભસ્ય| વિકૃતિમિતિ ગર્ભસ્ય, શુક્રસ્ય ચ||૧૯||

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

કુર્યાત્ સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) | સ બાહ્યાભ્યન્તરાયામં ખલ્લીં કૌબ્જ્યમથાપિ વા ||૨૦|| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ કુર્યાત્ સ્નાયુગતોઽનિલઃ | (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

સિરાગતવાતલક્ષણમાહ– કુર્યાદિત્યાદિ| આકુઞ્ચનં સઙ્કોચઃ| પૂરણં સ્થૂલત્વં, યદુક્તમન્યત્ર– ‘સુપ્તાસ્તન્વ્યો બૃહત્યો વા સિરા વાતે સિરાગતે|’ ઇતિ| ખલ્લીં વક્ષ્યમાણામ્||૨૦||

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીન્ શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ ||૨૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૭) |

સન્ધિગતવાતલક્ષણમાહ– હન્તીત્યાદિ| હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીનિતિ સન્ધિવિશ્લેષં સ્તમ્ભાદિકં વા કરોતિ||૨૧||

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(પ્રાણોદાનૌ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચાપાન એવ ચ | સ્થાનસ્થા મારુતાઃ પઞ્ચ યાપયન્તિ શરીરિણમ્) | (સુ. નિ. અ. ૧) | પ્રાણે પિત્તાવૃતે છર્દિર્દાહશ્ચૈવોપજાયતે | દૌર્બલ્યં સદનં તન્દ્રા વૈરસ્યં ચ કફાવૃતે ||૨૨|| (સુ. નિ. અ. ૧) | ઉદાને પિત્તયુક્તે તુ દાહો મૂર્છા ભ્રમઃ ક્લમઃ | અસ્વેદહર્ષૌ મન્દોઽગ્નિઃ શીતતા ચ કફાવૃતે ||૨૩|| સ્વેદદાહૌષ્ણ્યમૂર્છાઃ સ્યુઃ સમાને પિત્તસંવૃતે | કફેન સક્તે વિણ્મૂત્રે ગાત્રહર્ષશ્ચ જાયતે ||૨૪|| અપાને પિત્તયુક્તે તુ દાહૌષ્ણ્યં રક્તમૂત્રતા | અધઃકાયે ગુરુત્વં ચ શીતતા ચ કફાવૃતે ||૨૫|| વ્યાને પિત્તાવૃતે દાહો ગાત્રવિક્ષેપણં ક્લમઃ | સ્તમ્ભનો દણ્ડકશ્ચાપિ શૂલશોથૌ કફાવૃતે ||૨૬|| (સુ. નિ. અ. ૧) |૨૭|

પિત્તકફાવૃતાનાં પ્રાણાદીનામર્ધાર્ધશ્લોકેન લિઙ્ગાન્યાહ– પ્રાણ ઇત્યાદિ| ગાત્રહર્ષો રોમાઞ્ચઃ| દણ્ડકો દણ્ડવત્ સ્તમ્ભઃ| પરસ્પરં ચ પ્રાણાદીનામાવરણાનિ વિંશતિર્ભવન્તિ| યદુક્તં ચરકે– ‘‘મારુતાનાં હિ પઞ્ચાનામન્યોન્યાવરણં શૃણુ|’’ (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇત્યાદિ| એષાં ચ લક્ષણં ચરક એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ વિદેહે ચૈક એવ વાયુઃ સ્થાનકર્મભેદાત્ પઞ્ચેત્યાહુઃ, સંસર્ગિદ્રવ્યત્વેનૈકાશ્રયે જલવત્પૃથગવસ્થાનાનુપપત્તેઃ| ઈશાનાઽપ્યાહ– ‘‘યથૈકો દેવદત્તઃ સ્થાનભેદાદ્ ગૃહસ્થો વાનપ્રસ્થઃ, કર્મભેદાત્ કુમ્ભકારો માલાકાર ઇત્યુચ્યતે તથા વાયુરપિ’’ ઇતિ||૨૨-૨૬||

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ કુપિતોઽભ્યેતિ મારુતઃ | તદાઽઽક્ષિપત્યાશુ મુહુર્મુહુર્દેહં મુહુશ્ચરઃ ||૨૭|| મુહુર્મુહુશ્ચાક્ષેપણાદાક્ષેપક ઇતિ સ્મૃતઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

આક્ષેપકસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– યદા ત્વિત્યાદિ| સર્વા ઇતિ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ગાઃ| આક્ષિપતિ દેહં હસ્ત્યારૂઢપુરુષસ્યેવ ગાત્રં ચાલયતિ| મુહુશ્ચર ઇતિ હેતુગર્ભવિશેષણમ્| ‘બહિશ્ચર’ ઇતિ પાઠાન્તરે કોષ્ઠાદ્બહિઃ શાખાગતશ્ચરન્નાક્ષેપકં કરોતીત્યર્થઃ| ચન્દ્રિકાકારસ્તુ એતન્નાનુમન્યતે, સ્થાનગામ્ભીર્યાદાક્ષેપકસ્ય તદારમ્ભકવાયોર્બહિશ્ચરત્વાયુક્તત્વાત્||૨૭||

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

ક્રુદ્ધઃ સ્વૈઃ કોપનૈર્વાયુઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે ||૨૮|| પીડયન્ હૃદયં ગત્વા શિરઃશઙ્ખૌ ચ પીડયન્ | ધનુર્વન્નમયેદ્ગાત્રાણ્યાક્ષિપેન્મોહયેત્તદા ||૨૯|| સ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસેચ્ચાપિ સ્તબ્ધાક્ષોઽથ નિમીલકઃ | કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃસઞ્જ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ ||૩૦|| દૃષ્ટિં સંસ્તભ્ય સઞ્જ્ઞાં ચ હત્વા કણ્ઠેન કૂજતિ | હૃદિ મુક્તે નરઃ સ્વાસ્થ્યં યાતિ મોહં વૃતે પુનઃ ||૩૧|| વાયુના દારુણં પ્રાહુરેકે તદપતાનકમ્ | (ચ. સિ. અ. ૧) |

અસ્યૈવાવસ્થાવિશેષાવપતન્ત્રકાપતાનકાવાહ– ક્રુદ્ધ ઇત્યારભ્ય એકે તદપતાનકમિત્યન્તેન| સ્વૈઃ કોપનૈરિત્યનેન રૂક્ષાદિકુપિતઃ સ્વતન્ત્રો ન ત્વાવરણકુપિત ઇતીશાનઃ| નિમીલિતાક્ષઃ સ્તબ્ધાક્ષો વા ભવતીત્યર્થઃ| આક્ષેપકશ્ચતુર્વિધો ભવતિ– દણ્ડાપતાનકોઽભ્યન્તરાયામો બહિરાયામોઽભિઘાતજશ્ચેતિ| દૃઢબલેન યદ્યપિ આક્ષેપકાત્ પૂર્વમન્તરાયામબહિરાયામૌ પઠિતૌ, તથાઽપ્યાક્ષેપકવિશેષાવેતૌ મન્તવ્યૌ, સુશ્રુતદર્શનાત્||૨૮-૩૧||

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

કફાન્વિતો ભૃશં વાયુસ્તાસ્વેવ યદિ તિષ્ઠતિ ||૩૨|| દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયેદ્દેહં સ તુ દણ્ડાપતાનકઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

એષાં લક્ષણમાહ– કફાન્વિત ઇત્યાદિ| ભૃશં કફાન્વિત ઇત્યનેન પિત્તમપિ ન વાર્યત ઇત્યાહુઃ| ચરકે ત્વસ્યાસાધ્યત્વં કેવલવાતજત્વેન દ્ર્ષ્ટવ્યમ્| યદાહ– “પાણિપાદશિરઃપૃષ્ઠશ્રોણીઃ સ્તભ્નાતિ મારુતઃ| દણ્ડવત્ સ્તબ્ધગાત્રસ્ય દણ્ડકઃ સોઽનુપક્રમઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| તાસ્વિતિ સર્વધમનીષુ||૩૨||

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુઃસ્તમ્ભસઞ્જ્ઞકઃ ||૩૩|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

અન્તરાયામબહિરાયામયોઃ સાધારણં રૂપમાહ– ‘ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુસ્તમ્ભસઞ્જ્ઞકઃ’ ઇતિ||૩૩||

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

અઙ્ગુલીગુલ્ફજઠરહૃદ્વક્ષોગલસંશ્રિતઃ | સ્નાયુપ્રતાનમનિલો યદાઽઽક્ષિપતિ વેગવાન્ ||૩૪|| વિષ્ટબ્ધાક્ષઃ સ્તબ્ધહનુર્ભગ્નપાર્શ્વઃ કફં વમન્ | અભ્યન્તરં ધનુરિવ યદા નમતિ માનવમ્ ||૩૫|| તદાઽસ્યાભ્યન્તરાયામં કુરુતે મારુતો બલી | બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થો બાહ્યાયામં કરોતિ ચ ||૩૬|| તમસાધ્યં બુધાઃ પ્રાહુર્વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

વિશેષલક્ષણમાહ– અઙ્ગુલીત્યાદિ| વક્ષો બાહુદ્વયાન્તરમ્| હૃદયં તદભ્યન્તરં દ્વ્યઙ્ગુલમ્| સ્નાયુપ્રતાનં લતાવદનેકપ્રરોહં સ્નાયુજાલમ્; સ્નાયુરિત્યુપલક્ષણં, તેન સિરાકણ્ડરયોરપિ ગ્રહણમ્| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “મહાહેતુર્બલી વાયુઃ સિરાઃ સસ્નાયુકણ્ડરાઃ| મન્યાપૃષ્ઠાશ્રિતા બાહ્યાઃ સંશોષ્યાયામયેદ્બહિઃ||” ઇત્યાદિ| અભ્યન્તરાયામં ક્રોડે નતં, બાહ્યાયામં પૃષ્ઠે નતમ્| અન્તરાયામબહિરાયામાભ્યાં તન્ત્રાન્તરોક્તકુબ્જસ્યાવરોધઃ| યદુક્તમ્– “હૃદયં યદિ વા પૃષ્ઠમુન્નતં ક્રમશઃ સરુક્| ક્રુદ્ધો વાયુર્યદા કુર્યાત્તદા તં કુબ્જમાદિશેત્||” ઇતિ||૩૪-૩૬||

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( હૃદયં યદિ વા પૃષ્ઠમુન્નતં ક્રમશઃ સરુક્ | ક્રુદ્ધો વાયુર્યદા કુર્યાત્ તદા તં કુબ્જમાદિશેત્) | કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ ||૩૭|| કુર્યાદાક્ષેપકં ત્વન્યં ચતુર્થમભિઘાતજમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

ઉક્તાનામાક્ષેપકપ્રકારાણાં કફપિત્તાનુબન્ધમાહ– કફપિત્તાન્વિત ઇત્યાદિ| એતચ્ચ દણ્ડાપતાનકલક્ષણમેવ જેજ્જટેન વ્યાખ્યાતમ્| પિત્તકફાનુબન્ધશ્ચાત્ર શૈત્યશોથગુરુત્વાનીત્યાદિનોક્તલક્ષણ એવ બોધ્યઃ| ચતુર્થમભિઘાતજમિતિ દણ્ડાપતાનકાદિત્રિતયાપેક્ષ્ય ચતુર્થત્વમ્, અભિઘાતજં દણ્ડાદ્યભિઘાતકુપિતવાતજમ્; અસ્ય ચ લક્ષણમ્– ‘‘યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ’’ ઇત્યાદિનોક્તસામાન્યલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્||૩૭||

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

ગર્ભપાતનિમિત્તશ્ચ શોણિતાતિસ્રવાચ્ચ યઃ ||૩૮|| અભિઘાતનિમિત્તશ્ચ ન સિધ્યત્યપતાનકઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

અસાધ્યત્વમાહ– ગર્ભપાતેત્યાદિ| ગદાધરસ્ત્વાહ– કફપિત્તાન્વિત ઇત્યાદિના નિમિત્તભેદેનાક્ષેપકશ્ચતુર્ધા ઇતિ; તદ્યથા– એકઃ કફાન્વિતેન વાતેન, દ્વિતીયઃ પિત્તાન્વિતેન, તૃતીયઃ કેવલેન, ચતુર્થોઽભિઘાતેનેતિ| અત્ર પક્ષે ગર્ભપાતશોણિતાતિસ્રાવજૌ કેવલવાતેન ગ્રાહ્યૌ| એતેષાં ચ મુહુર્મુહુરાક્ષેપણં બોધ્યમ્ આક્ષેપકવિશેષત્વાત્||૩૮||

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

ગૃહીત્વાઽર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ ||૩૯|| પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્ | કૃત્સ્નોઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ ||૪૦|| એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ | સર્વાઙ્ગરોગસ્તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે ||૪૧|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

પક્ષવધમાહ– ગૃહીત્વેત્યાદિ| અર્ધમિતિ અર્ધમર્યાદયા અર્ધનારીશ્વરવત્| પક્ષં બાહુકક્ષપાર્શ્વાદિભાગમ્, અન્યતરમિતિ વામં દક્ષિણં વા| સન્ધિબન્ધાન્ કફસહિતસ્નાયુભિર્વૃતાન્ મોક્ષયન્નિતિ ગદાધરઃ; અત એવ “સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય” ઇત્યુક્તમ્| અર્ધકાય ઇત્યુક્તેઽપિ કૃત્સ્નગ્રહણં યુગપત્ સર્વાર્ધાઙ્ગવ્યાપ્ત્યર્થમ્| અકર્મણ્ય ઈષચ્ચેષ્ટાક્ષમઃ| વિચેતનોઽલ્પચેતનઃ, ઈષત્સ્પર્શાદિજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ| તદ્વચ્ચેત્યનેન સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચેત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિં લક્ષણં ચાતિદિશતિ||૩૯-૪૧||

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

દાહસન્તાપમૂર્છાઃ સ્યુર્વાયૌ પિત્તસમન્વિતે | શૈત્યશોથગુરુત્વાનિ તસ્મિન્નેવ કફાન્વિતે ||૪૨|| શુદ્ધવાતહતં પક્ષં કૃચ્છ્રસાધ્યતમં વિદુઃ | સાધ્યમન્યેન સંયુક્તમસાધ્યં ક્ષયહેતુકમ્ ||૪૩|| (સુ. નિ. અ. ૧) | (ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધક્ષીણેષ્વસૃક્સ્રુતે | પક્ષાઘાતં પરિહરેત્ વેદનારહિતો યદિ) |

તસ્યૈવ સાધ્યાસાધ્યજ્ઞાનાર્થમાહ– દાહેત્યાદિ| એતચ્ચ લક્ષણમન્યત્રાપિ વાતરોગે દ્રષ્ટવ્યમ્, અત એવ સામાન્યેન વાયાવિતિ કૃતવાન્| શુદ્ધઃ કેવલઃ| અન્યેનેતિ કફેન, પિત્તેન વા| ક્ષયહેતુકમિતિ ધાતુક્ષયકુપિતશુદ્ધવાતજમિતિ||૪૨-૪૩||

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

ઉચ્ચૈર્વ્યાહરતોઽત્યર્થં ખાદતઃ કઠિનાનિ વા | હસતો જૃમ્ભતો વાઽપિ ભારાદ્વિષમશાયિનઃ ||૪૪|| શિરોનાસૌષ્ઠચિબુકલલાટેક્ષણસન્ધિગઃ | અર્દયત્યનિલો વક્ત્રમર્દિતં જનયત્યતઃ | વક્રીભવતિ વક્ત્રાર્ધં ગ્રીવા ચાપ્યપવર્તતે ||૪૫|| શિરશ્ચલતિ વાક્સઙ્ગો નેત્રાદીનાં ચ વૈકૃતમ્ | ગ્રીવાચિબુકદન્તાનાં તસ્મિન્ પાર્શ્વે ચ વેદના ||૪૬|| (યસ્યાગ્રજો રોમહર્ષો વેપથુર્નેત્રમાવિલમ્ | વાયુરૂર્ધ્વં ત્વચિ સ્વાપસ્તોદો મન્યાહનુગ્રહઃ) | તમર્દિતમિતિ પ્રાહુર્વ્યાધિં વ્યાધિવિચક્ષણાઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

અર્દિતમાહ– ઉચ્ચૈરિત્યાદિ| અર્દયતિ પીડયતિ| અપવર્તતે વક્રીભવતિ| ચલતિ કમ્પતે| વાક્સઙ્ગોઽનિર્ગમો વચનસ્ય| આદિશબ્દેન ભ્રૂગણ્ડાદીનાં ગ્રહણમ્| વૈકૃતં વેદનાસ્ફુરણવક્રત્વાદિકમ્| ગ્રીવેત્યાદિ યસ્મિન્ પાર્શ્વેઽર્દિતં તસ્મિન્ ગ્રીવાદીનાં વેદનેતિ યોજ્યમ્| તન્ત્રાન્તરે તુ મુખાર્ધવચ્છરીરાર્ધવ્યાપકોઽપ્યર્દિતઃ પઠિતઃ| યદાહ દૃઢબલઃ– ‘અર્ધે તસ્મિન્ મુખાર્ધે વા કેવલે સ્યાત્તદર્દિતમ્|’ (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| નનુ, યદ્યેવં તદા અર્દિતાર્ધાઙ્ગવાતયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– વેગિત્વેનાર્દિતે કદાચિદ્વેદના ભવતિ, અર્ધાઙ્ગવાતે તુ સર્વદૈવેતિ ભેદઃ; અથવા યથોક્તઃ સર્વાઙ્ગોઽર્દિતઃ તદ્વિપરીતસ્ત્વર્ધાઙ્ગવાત ઇત્યાહુઃ| સુશ્રુતેન તુ મુખમાત્ર એવાર્દિતઃ પઠિતઃ, અર્ધશરીરસ્યાર્ધાઙ્ગવાતેન લબ્ધત્વાત્| સ એવાત્ર માધવેન લિખિતઃ||૪૪-૪૬||

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

ક્ષીણસ્યાનિમિષક્ષસ્ય પ્રસક્તાવ્યક્તભાષિણઃ ||૪૭|| ન સિધ્યત્યર્દિતં ગાઢં ત્રિવર્ષં વેપનસ્ય ચ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

તસ્યાસાધ્યલક્ષણમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| અનિમિષાક્ષસ્ય નિમેષાસમર્થચક્ષુષઃ| પ્રસક્તાવ્યક્તભાષિણ ઇતિ પ્રસક્તં પ્રકર્ષેણ સક્તમપ્રવૃત્તમ્, અવ્યક્તં પ્રપીડિતવર્ણપદં, ભાષિતું શીલં યસ્ય સ તથા| અન્યે તુ પ્રસક્તં નિરન્તરમાહુઃ; તન્ન, ચરકે ‘‘દીના જિહ્વા સમુત્ક્ષિપ્તા કાલે સજ્જતિ ચાસ્ય વાક્|’’ (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ વચનાત્| ત્રિવર્ષમિતિ અતીતવર્ષત્રયમ્; અથવા ત્રયાણાં મુખનાસાચક્ષુષાં વર્ષઃ સ્રવણં યત્ર તત્તથેત્યાહુઃ||૪૭||

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકાદિષુ ||૪૮|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

આક્ષેપકાદીનામર્દિતાન્તાનાં વેગિત્વમાહ– ગત ઇત્યાદિ| સ્વાસ્થ્યં પીડાલાઘવં, ભારાપગમે સુખિત્વવ્યપદેશવત્||૪૮||

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

જિહ્વાનિર્લેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદભિઘાતતઃ | કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનુમ્ ||૪૯|| કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્ | હનુગ્રહઃ સ તેન સ્યાત્ કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ ||૫૦|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

હનુગ્રહમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| હનુમૂલસ્થઃ કપોલમૂલસ્થઃ| હનું સ્રંસયિત્વાઽધઃ કૃત્વા| વિવૃતાસ્યત્વમ્ આસ્યવિવૃતિં, સંવૃતાસ્યતામ્ આસ્યસંવૃતિં; સા ચ વાયોરનિયતકારિત્વાત્||૪૯-૫૦||

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

દિવાસ્વપ્નાસનસ્થાનવિવૃતોર્ધ્વનિરીક્ષણૈઃ | મન્યાસ્તમ્ભં પ્રકુરુતે સ એવ શ્લેષ્માણઽઽવૃતઃ ||૫૧|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

મન્યાસ્તમ્ભમાહ– દિવાસ્વપ્નેત્યાદિ| સ એવેતિ વાતઃ||૫૧||

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ | જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા ||૫૨|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

જિહ્વાસ્તમ્ભમાહ– વાગિત્યાદિ| વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થ ઇતિ વાગ્વાહિની યા સિરા તત્ર સંસ્થ ઇતિ યોજ્યં, સમસ્તપક્ષે “પુંવત્ કર્મધારયજાતીયદેશીયેષુ” ઇત્યનેન પુંવદ્ભાવપ્રાપ્તેઃ| અન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતેતિ અન્નપાનાભ્યવહારવચનેષુ અસામર્થ્યમ્||૫૨||

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ સિરાઃ | રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્ સિરાગ્રહઃ ||૫૩|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

સિરાગ્રહમાહ– રક્તમિત્યાદિ| મૂર્ધધરા ઇતિ ગ્રીવાગતાઃ, તાસાં રૂક્ષત્વં વેદનાવત્ત્વં કૃષ્ણત્વં ચ કુર્યાત્| સોઽસાધ્ય ઇતિ સ્વરૂપેણૈવ, કાકણકુષ્ઠવત્| શિરોગ્રહ ઇતિ પાઠાન્તરેઽપિ શિરોધારકસિરાદુષ્ટ્યા શિરોવેદનાકારિત્વાત્ ‘શિરોગ્રહ’ ઇતિ વ્યપદેશઃ, લક્ષણં તુ તદેવ||૫૩||

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

સ્ફિક્પૂર્વા કટિપૃષ્ઠોરુજાનુજઙ્ઘાપદં ક્રમાત્ | ગૃધ્રસી સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્ગૃહ્ણાતિ સ્પન્દતે મુહુઃ ||૫૪|| વાતાદ્વાતકફાત્તન્દ્રાગૌરવારોચકાન્વિતા | (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

ગૃધ્રસીમાહ– સ્ફિક્પૂર્વેત્યાદિ| સ્ફિક્ પૂર્વા પ્રથમતો ગ્રાહ્યા સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્યસ્યાઃ સા સ્ફિક્પૂર્વા; ઈશાનસ્તુ પૂર્વા પ્રથમા ગૃધ્રસી વાતાદિતિ યોજયતિ, એષા ચ વ્યાખ્યા સ્ફિક્શબ્દસ્ય નપુંસકત્વેન ‘પૂર્વા સ્ફિક્ કટીપૃષ્ઠ’ ઇત્યાદિના પાઠેન વોપપદ્યતે નાન્યથા| ‘સ્ફિક્પૂર્વમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં જાનુજઙ્ઘાપદમિત્યનેન યોજ્યમ્| ક્રમાદિતિ ન યુગપત્| વાતાદિતિ છેદઃ| વાતકફારબ્ધા ગૃધ્રસી, સા ઉક્તવાતલક્ષણયુક્તાઽપિ તન્દ્રાગૌરવાદિયુક્તા ભવતીતિ ગૃધસીદ્વયમુક્તમ્||૫૪||

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

વાતજાયાં ભવેત્તોદો દેહસ્યાપિ પ્રવક્રતા | જાનુકટ્યૂરુસન્ધીનાં સ્ફુરણં સ્તબ્ધતા ભૃશમ્ ||૫૫|| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાયાં તુ નિમિત્તં વહ્નિમાર્દવમ્ | તન્દ્રા મુખપ્રસેકશ્ચ ભક્તદ્વેષસ્તથૈવ ચ ||૫૬||

ગૃધ્રસ્યાઃ પુનરપિ વિશેષલક્ષણમાહ– વાતજાયામિત્યાદિ| સુગમમ્||૫૫-૫૬||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યાઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ ||૫૭|| બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિશ્વાચી ચેતિ સોચ્યતે | (સુ. નિ. અ. ૧) |

વિશ્વાચીમાહ– તલમિત્યાદિ| તલં હસ્તસ્યોપરિભાગઃ, તલશબ્દોઽત્ર ઉપરિવચનઃ, યથા– ભૂતલમિતિ ગયદાસઃ| તેનાયમર્થઃ– બાહ્વોઃ પૃષ્ઠં બાહુપૃષ્ઠં, તત આરભ્ય હસ્તતલં લક્ષીકૃત્યાઙ્ગુલીનાં યાઃ કણ્ડરાસ્તાઃ સન્દૂષ્ય બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી યા સા વિશ્વાચી| બાહ્વોઃ કર્મ ગ્રહણાકુઞ્ચનાદિ, દ્વિત્વં ચાત્ર સમ્ભવપરં, તેનૈકબાહાવપિ ભવતિ વાતરક્તવત્| વિશ્વાચી ચેતિ ચકારેણ ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ ખલ્લીસઞ્જ્ઞાં દર્શયતિ, તયોરપિ કરમૂલાવમોટનકારિત્વાત્; યદુક્તં હારીતે– ‘‘વિશ્વાચી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા|’’ ઇતિ ગયદાસઃ| ચક્રસ્ત્વાહ– ચરકે “ખલ્લી તુ પાદજઙ્ઘોરુકરમૂલાવમોટની|” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇત્યનેન વિશ્વાચ્યાઃ પૃથગેવ ખલ્લી પઠિતા, સુશ્રુતેન તુ ખલ્લી ન પઠિતૈવ; નહિ તેન તન્ત્રાન્તરોક્તસર્વવિકારાઃ પઠ્યન્તે, ચરકક્તપરસ્પરવાતાવરણલક્ષણમેવ ન પઠિતં; હારીતેન તુ તીવ્રરુજાયોગાદ્ ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ ખલ્લીત્વં પઠિત્વં, ભવતિ હિ ધર્માન્તરયોગાત્ કસ્યચિદ્વિકારસ્ય રોગાન્તરત્વં; યથા– અષ્ઠીલૈવ પ્રત્યષ્ઠીલા, અશ્મર્યેવ શર્કરા, પાણ્ડુરોગ એવ કામલેત્યાદિ||૫૭||

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

વાતશોણિતજઃ શોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ ||૫૮|| જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

ક્રોષ્ટુકશીર્ષમાહ– વાતેત્યાદિ| વાતશોણિતજ ઇતિ વાતરક્તાખ્યવિકારજઃ, ચિકિત્સાભેદાર્થં પૃથક્ પઠિત ઇતિ ગયદાસઃ| વાતશોણિતાભ્યાં જાત ઇતિ જેજ્જટઃ| દૃશ્યતે હ્યયં વાતરક્તવ્યતિરેકેણાપિ; જાનુદેશનિયતત્વેન વિશિષ્ટલક્ષણત્વેન ચેતરવાતરક્તશોથાદ્ભેદ ઇતિ| ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ શૃગાલમસ્તકવત્ સ્થૂલઃ||૫૮||

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા ||૫૯|| ખઞ્જસ્તદા ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

ખઞ્જમાહ– વાયુરિત્યાદિ| સક્થ્નઃ ઊર્ધ્વજઙ્ઘાયાઃ, કણ્ડરાં મહાસ્નાયુમ્, આક્ષિપેત્ ઈષત્ ક્ષિપેત્, કિઞ્ચિદ્ગતિમત્ત્વાદિતિ ગયદાસઃ| સક્થ્નોરિતિ દ્વિવચનેનૈવ દ્વિત્વે લબ્ધે દ્વયોરિતિ પદેન નિયમયતિ– સક્થિદ્વયસ્યૈવ વધાત્ પઙ્ગુઃ, એકસક્થિવધાત્ ખઞ્જ ઇતિ; વધશ્ચાત્ર ગમનાદિક્રિયાનાશઃ||૫૯||

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

પ્રક્રામન્ વેપતે યસ્તુ ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ ||૬૦|| કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

ખઞ્જવિશેષમાહ– પ્રક્રામન્નિત્યાદિ પ્રક્રામન્નિતિ ગમનમારભમાણો વેપતે| પ્રશબ્દોઽયમાદિકર્મણિ| ખઞ્જન્નિવ ગચ્છતિ વિકલયન્નિવ ગચ્છતિ, ગમનારમ્ભેન અન્યેન સંસૃષ્ટં વેપતે તેન ખઞ્જાદસ્ય ભેદઃ| મુક્તેત્યાદિમિત્યાહુઃ| મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમિતિ શિથિલીકૃતસન્ધિબન્ધનમ્| કલાયખઞ્જ ઇતિ શાસ્ત્રે રૂઢા સઞ્જ્ઞા; અયમેવાન્યત્ર ખઞ્જવાત ઇત્યુક્તઃ||૬૦||

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

રુક્ પાદે વિષમેન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા ||૬૧|| વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્ | (વા. નિ. અ. ૧૫) |

વાતકણ્ટકમાહ– રુગિત્યાદિ| વિષમપાદન્યાસકુપિતઃ શ્રમકુપિતો વા વાયુર્ગુલ્ફે વેદનાં જનયન્, વાતકણ્ટકમિત્યાહુઃ; અયમેવાન્યત્ર ‘ખુડુકાવાત’ ઇત્યુક્તઃ||૬૧||

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ ||૬૨|| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

પાદદાહમાહ– પાદયોરિત્યાદિ| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમત ઇત્યનેન સ્થિતસ્ય મન્દો દાહ ઇતિ દર્શયતિ| વૈવર્ણ્યાદેરભાવાદ્વાતરક્તાદસ્ય ભેદઃ||૬૨||

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ ||૬૩|| પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફવાતપ્રકોપતઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

પાદહર્ષમાહ– હૃષ્યેતે ઇત્યાદિ| હૃષ્યેતે હર્ષયુક્તૌ ભવતઃ, હર્ષશ્ચ રોમાઞ્ચપ્રાયઃ અન્તઃશીતો ઝિણિઝિણિવત્ વેદનાવિશેષ ઇત્યાહુઃ; ઝિણિઝિણિ તુ ન ચિરાનુબન્ધિની કેવલવાતજેતિ ભેદઃ||૬૩||

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

અંસદેશસ્થિતો વાયુઃ શોષયેદંસબન્ધનમ્ ||૬૪|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

અંસેત્યાદિ| અંસેત્યાદિના શ્લોકાર્ધેનાંસશોષઃ કેવલવાતજ ઉચ્યતે| અંસબન્ધનકારકઃ શ્લેષ્મા અંસબન્ધનઃ; એતદનન્તરં ‘અંસશોષં જનયેત્’ ઇતિ શેષ ઇતિ કાર્તિકઃ||૬૪||

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

સિરાશ્ચાકુઞ્ચ્ય તત્રસ્થો જનયેદવબાહુકમ્ |૬૫| (સુ. નિ. અ. ૧) |

અવબાહુકમાહ– સિરાશ્ચેત્યાદિના| તત્રસ્થોંઽસદેશસ્થઃ| અયં ચ વાતકફજઃ| અન્યે તુ મિલિત્વા અવબાહુકલક્ષણમાહુઃ; તન્ન, યતઃ સુશ્રુતેનોક્તમ્– ‘અંસશોષાવબાહુકયોર્બાહુમધ્યે સિરાવ્યધઃ’ (સુ. શા. અ. ૮) ઇતિ| એતદનન્તરં સુશ્રુતેન બાધિર્યં પઠિતમ્– “યદા શબ્દવહં વાયુઃ” (સુ. નિ. અ. ૧) ઇત્યાદિના, માધવેન તુ પ્રકરણાનુરોધં મન્યમાનેન કર્ણરોગ એવ તત્ પઠિતં, કિન્તુ સુશ્રુતેન વાતવ્યાધૌ બાધિર્યં પઠિત્વાઽપિ બાધિર્યકર્ણશૂલૌ શાલાક્યઽપિ પઠિતૌ; પુનરુક્તમિતિ ચેત્; નૈવ, સમ્પ્રાપ્તિભેદભિન્નત્વાત્; વાતવ્યાધૌ શબ્દવહમિત્યનેન કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નનભોદેશ ઉક્તઃ, શાલાક્યે ચ શબ્દવહાઃ સિરા ઇત્યુક્તમ્| માધવેન તુ કર્ણરોગે શબ્દાશ્રવણત્વાવિશેષાદેતદેવ તત્ર પઠિતમિત્યવિરોધઃ|૬૫|–

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

આવૃત્ય વાયુઃ સકફો ધમનીઃ શબ્દવાહિનીઃ ||૬૫|| નરાન્ કરોત્યક્રિયકાન્મૂકમિન્મિનગદ્ગદાન્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

મૂકાદીંસ્ત્રીનાહ– આવૃત્યેત્યાદિ| અક્રિયકાન્ અવચનક્રિયકાનિતિ; નઞયમભાવે, ઈષદર્થે ચ| આદ્યો મૂકોઽવચનઃ, દ્વિતીયો મિન્મિનઃ સાનુનાસિકસર્વવચનઃ, તૃતીયો ગદ્ગદો લુપ્તપદવ્યઞ્જનાભિધાયી| એષાં ચ સમાનકારણાભિધાનેઽપિ દુષ્ટેરુત્કર્ષાદિભિરદૃષ્ટવશાદ્વા ભેદ ઇત્યુન્નેયમ્||૬૫||

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

અધો યા વેદના યાતિ વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા ||૬૬|| ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થં સા તૂની નામ નામતઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

તૂનીમાહ– અધ ઇત્યાદિ| અધ ઇતિ ગુદોપસ્થમ્| વેદના શૂલમ્| વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા પક્વાશયમૂત્રાશયોત્થિતા, પક્વાશયમૂત્રપુટયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્જાતા| ઉપસ્થં સ્ત્રીપુંસયોર્ગુહ્યમ્| નામતઃ પ્રસિદ્ધિતઃ||૬૬||

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

ગુદોપસ્થોત્થિતા યા તુ પ્રતિલોમં પ્રધાવિતા ||૬૭|| વેગૈઃ પક્વાશયં યાતિ પ્રતિતૂનીતિ સોચ્યતે | (સુ. નિ. અ. ૧) |

પ્રતિતૂનીમાહ– ગુદેત્યાદિ| પ્રતિલોમમિત્યૂર્ધ્વમ્| વેગૈર્વાતકૃતોદ્ગમૈઃ| સેત્યનેન ‘ભિન્દતીવ’ ઇત્યતિદિશ્યતે||૬૭||

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માતમુદરં ભૃશમ્ ||૬૮|| આધ્માનમિતિ તં વિદ્યાદ્ ઘોરં વાતનિરોધજમ્ | વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયં તદેવામાશયોત્થિતમ્ ||૬૯|| પ્રત્યાધ્માનં વિજાનીયાત્ કફવ્યાકુલિતાનિલમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

આધ્માનમાહ– સાટોપમિત્યાદિ| સાટોપમિતિ આટોપશ્ચલચલનમિતિ ગયદાસઃ, ગુડગુડાશબ્દ ઇતિ કાર્તિકઃ| આધ્માતં વાતપૂર્ણચર્મપુટકસ્થાનીયમ્| ઉદરમિતિ પક્વાશયઃ, પ્રત્યાધ્માનસ્ય આમાશયસમ્ભવત્વાત્| ઘોરમિતિ કષ્ટપ્રદમ્| આમાશયસમુત્થત્વેન પ્રત્યાસત્ત્યા પાર્શ્વહૃદયયોરપિ વેદાનાશઙ્કાનિરાસાર્થમાહ– વિમુક્તેત્યાદિ| તદેવેત્યનેન સાટોપાદિત્વમતિદિશતિ| કફવ્યાકુલિતાનિલં કફાવૃતવાતમ્||૬૮-૬૯||

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

નાભેરધસ્તાત્ સઞ્જાતઃ સઞ્ચારી યદિ વાઽચલઃ ||૭૦|| અષ્ઠીલાવદ્ઘનો ગ્રન્થિરૂર્ધ્વમાયત ઉન્નતઃ | વાતાષ્ઠીલાં વિજાનીયાદ્બહિર્માર્ગાવરોધિનીમ્ ||૭૧|| એતામેવ રુજોપેતાં વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમ્ | પ્રત્યષ્ઠીલામિતિ વદેજ્જઠરે તિર્યગુત્થિતામ્ ||૭૨|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

અષ્ઠીલામાહ– નાભેરિત્યાદિ| અષ્ઠીલા ઉત્તરાપથે વર્તુલઃ પાષાણવિશેષ ઇતિ જેજ્જટમતાનુવાદી કાર્તિકઃ, કર્મકારાણાં વર્તુલા દીર્ઘા લૌહભાણ્ડીતિ ગયદાસઃ| ઊર્ધ્વમાયત ઉપરિદીર્ઘઃ| ઉન્નતઃ તિર્યગુન્નતઃ| વાતકૃતા અષ્ઠીલા વાતાષ્ઠીલેતિ સ્વરૂપપરં, વ્યાવૃત્ત્યભાવાત્| બહિર્માર્ગાવરોધિનીં વાતમૂત્રપુરીષાવરોધિનીમ્| એતામિત્યાદિ સૈવ જઠરે તિર્યગુત્થિતા તિર્યગાયતા પ્રત્યષ્ઠીલેતિ ભેદઃ| વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમિતિ વિશેષપરમ્||૭૦-૭૨||

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

મારુતેઽનુગુણે બસ્તૌ મૂત્રં સમ્યક્ પ્રવર્તતે | વિકારા વિવિધાશ્ચાત્ર પ્રતિલોમે ભવન્તિ ચ ||૭૩|| (સુ. નિ. અ. ૩) |

અષ્ઠીલાવ્યતિરિક્તામપિ વાતવિકૃતિં મૂત્રરોધિનીમાહ– મારુત ઇત્યાદિ| અનુગુણેઽનુલોમે| પ્રતિલોમે પ્રતિલોમગે મારુત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વિકારા અશ્મરીમૂત્રકૃચ્છ્રાદયઃ||૭૩||

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

સર્વાઙ્ગકમ્પઃ શિરસો વાયુર્વેપથુસઞ્જ્ઞકઃ |૭૪|

વેપથુવાતવિકારમાહ– સર્વેત્યાદિ| શિરસઃ કમ્પ ઇતિ સમ્બન્ધઃ; શિર ઇત્યવયવોપલક્ષણં, તેન હસ્તાદેરપિ કમ્પો વેપથુરિત્યર્થઃ|૭૪|–

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

ખલ્લી તુ પાદજઙ્ઘોરુકરમૂલાવમોટની ||૭૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

ખલ્લીત્યાદિ| ખલ્લી ‘સિરાવમોટન’ ઇતિ લોકે||૭૪||

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

અધઃ પ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા મારુતેન વા | કરોત્યુદ્ગારબાહુલ્યમૂર્ધ્વવાતઃ સ ઉચ્યતે ||૭૫||

અધઃ પ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા મારુતેન ચ| કરોત્યુદ્ગારબાહુલ્યમૂર્ધ્વવાતં પ્રચક્ષતે||૭૫||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

સ્થાનનામાનુરૂપૈશ્ચ લિઙ્ગૈઃ શેષાન્ વિનિર્દિશેત્ | સર્વેષ્વેતેષુ સંસર્ગં પિત્તાદ્યૈરુપલક્ષયેત્ ||૭૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) | હનુસ્તમ્ભાર્દિતાક્ષેપપક્ષાઘાતાપતાનકાઃ | કાલેન મહતા વાતા યત્નાત્ સિધ્યન્તિ વા ન વા ||૭૭|| નરાન્ બલવતસ્ત્વેતાન્ સાધયેન્નિરુપદ્રવાન્ | (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

અનુક્તવાતરોગસઙ્ગ્રહણાર્થમાહ– સ્થાનેત્યાદિ| સ્થાનાનુરૂપૈર્લિઙ્ગૈર્યથા– કુક્ષિશૂલં, પૃષ્ઠશૂલં, નખભેદ ઇત્યાદિ| નામાનુરૂપૈર્લિઙ્ગૈર્યથા– શૂલમિત્યુક્તે કીલનિખાતવદ્વેદનાવિશેષ એવ ઉચ્યતે, તથા ભેદતોદાદિભિરપિ પીડાવિશેષ એવ ગમ્યતે| વાતા ઇતિ વાતવિકારાઃ, કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્| વાતાદિતિ પાઠે તુ વાતાદ્યે પક્ષવધાદય ઇતિ યોજ્યમ્||૭૬-૭૭||

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

વિસર્પદાહરુક્સઙ્ગમૂર્છારુચ્યગ્નિમાર્દવૈઃ ||૭૮|| ક્ષીણમાંસબલં વાતા ઘ્નન્તિ પક્ષવધાદયઃ | શૂનં સુપ્તત્વચં ભગ્નં કમ્પાધ્માનનિપીડિતમ્ | રુજાર્તિમન્તં ચ નરં વાતવ્યાધિર્વિનાશયેત્ ||૭૯|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

વાતોપદ્રવાનાહ– વિસર્પેત્યાદિ| વાતા ઇતિ વાતવિકારાઃ, કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્| વાતાદિતિ પાઠે તુ વાતાત્ પક્ષવધાદય ઇતિ યોજ્યમ્| શૂનમિત્યાદિ શૂનં સશોથમ્| સુપ્તત્વચં સ્પર્શાનભિજ્ઞત્વગિન્દ્રિયમ્||૭૮-૭૯||

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

અવ્યાહતગતિર્યસ્ય સ્થાનસ્થઃ પ્રકૃતિસ્થિતઃ | વાયુઃ સ્યાત્ સોઽધિકં જીવેદ્વીતરોગઃ સમાઃ શતમ્ ||૮૦|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

ઇદાનીં પઞ્ચવિધસ્યાપિ પ્રકૃતિસ્થસ્ય વાયોર્લિઙ્ગં કાર્યં ચાહ– અવ્યાહતેત્યાદિ| યસ્યેતિ પુરુષસ્ય, અવ્યાહતગતિઃ અનવરુદ્ધમાર્ગઃ, સ્થાનસ્થઃ સ્વાશ્રયવ્યવસ્થિતઃ, પ્રકૃતિસ્થિતોઽક્ષીણશ્ચાપ્રવૃદ્ધઃ, એતદ્વિશેષણત્રયં હેતુહેતુમદ્ભાવેન યોજ્યમ્| વીતરોગો નીરોગઃ, કફપિત્તદુષ્ટેરપિ પ્રેરકવાતેનાન્તરીયકત્વાત્| અધિકં સમાઃ શતમિતિ પઞ્ચ દિનાધિકં સવિંશં વર્ષશતમ્| યદાહ વરાહઃ આયુર્નિરૂપણે– ‘સમાઃ ષષ્ટિર્દ્વિઘ્ના મનુજકરિણાં પઞ્ચ ચ નિશાઃ|’ ઇત્યાદિ||૮૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વાતવ્યાધિનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૨||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વાતવ્યાધિનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૨||