22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

અથ વાતવ્યાધિનિદાનમ્| રૂક્ષશીતાલ્પલઘ્વન્નવ્યવાયાતિપ્રજાગરૈઃ | વિષમાદુપચારાચ્ચ દોષાસૃક્સ્રવણાદપિ ||૧|| લઙ્ઘનપ્લવનાત્યધ્વવ્યાયામાદિવિચેષ્ટિતૈઃ | ધાતૂનાં સઙ્ક્ષયાચ્ચિન્તાશોકરોગાતિકર્ષણાત્ ||૨|| વેગસન્ધારણાદામાદભિઘાતાદભોજનત્ | મર્માબાધાદ્ગજોષ્ટ્રાશ્વશીઘ્રયાનાપતંસનાત્ ||૩|| દેહે સ્રોતાંસિ રિક્તાનિ પૂરયિત્વાઽનિલો બલી | કરોતિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગસંશ્રયાન્ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

અવ્યક્તં લક્ષણં તેષાં પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્ | આત્મરૂપં તુ યદ્વ્યક્તમપાયો લઘુતા પુનઃ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

સઙ્કોચઃ પર્વણાં સ્તમ્ભો ભઙ્ગોઽસ્થ્નાં પર્વણામપિ | રોમહર્ષઃ પ્રલાપશ્ચ પાણિપૃષ્ઠશિરોગ્રહઃ ||૬|| ખાઞ્જ્યપાઙ્ગુલ્યકુબ્જત્વં શોથોઽઙ્ગાનામનિદ્રતા | ગર્ભશુક્રરજોનાશઃ સ્પન્દનં ગાત્રસુપ્તતા ||૭|| શિરોનાસાક્ષિજત્રૂણાં ગ્રીવાયાશ્ચાપિ હુણ્ડનમ્ | ભેદસ્તોદોઽર્તિરાક્ષેપો મુહુશ્ચાયાસ એવ ચ ||૮||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

એવંવિધાનિ રૂપાણિ કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ | હેતુસ્થાનવિશેષાચ્ચ ભવેદ્રોગવિશેષકૃત્ ||૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

તત્ર કોષ્ઠાશ્રિતે દુષ્ટે નિગ્રહો મૂત્રવર્ચસોઃ | બ્રધ્નહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાર્શ્વશૂલં ચ મારુતે ||૧૦|| સર્વાઙ્ગકુપિતે વાતે ગાત્રસ્ફુરણભઞ્જનમ્ | વેદનાભિઃ પરીતાશ્ચ સ્ફુટન્તીવાસ્ય સન્ધયઃ ||૧૧|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

ગ્રહો વિણ્મૂત્રવાતાનાં શૂલાધ્માનાશ્મશર્કરાઃ | જઙ્ઘોરુત્રિકપાત્પૃષ્ઠરોગશોષૌ ગુદે સ્થિતે ||૧૨|| રુક્ પાર્શ્વોદરહૃન્નાભેસ્તૃષ્ણોદ્ગારવિસૂચિકાઃ | કાસઃ કણ્ઠાસ્યશોષશ્ચ શ્વાસશ્ચામાશયસ્થિતે ||૧૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ | કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષત્વમાનાહં ત્રિકવેદનામ્ ||૧૪|| શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં કુર્યાદ્દુષ્ટસમીરણઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

ત્વગ્રૂક્ષા સ્ફુટિતા સુપ્તા કૃશા કૃષ્ણા ચ તુદ્યતે | આતન્યતે સરાગા ચ પર્વરુક્ ત્વગ્ગતેઽનિલે ||૧૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

રુજસ્તીવ્રાઃ સસન્તાપા વૈવર્ણ્યં કૃશતાઽરુચિઃ | ગાત્રે ચારૂંષિ ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભશ્ચાસૃગ્ગતેઽનિલે ||૧૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

ગુર્વઙ્ગં તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા | સરુક્ શ્રમિતમત્યર્થં માંસમેદોગતેઽનિલે ||૧૭|| ભેદોઽસ્થિપર્વણાં સન્ધિશૂલં માંસબલક્ષયઃ | અસ્વપ્નઃ સન્તતા રુક્ ચ મજ્જાસ્થિકુપિતેઽનિલે ||૧૮|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ બધ્નાતિ શુક્રં ગર્ભમથાપિ વા | વિકૃતિં જનયેચ્ચાપિ શુક્રસ્થઃ કુપિતોઽનિલઃ ||૧૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

કુર્યાત્ સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) | સ બાહ્યાભ્યન્તરાયામં ખલ્લીં કૌબ્જ્યમથાપિ વા ||૨૦|| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ કુર્યાત્ સ્નાયુગતોઽનિલઃ | (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીન્ શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ ||૨૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૭) |

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(પ્રાણોદાનૌ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચાપાન એવ ચ | સ્થાનસ્થા મારુતાઃ પઞ્ચ યાપયન્તિ શરીરિણમ્) | (સુ. નિ. અ. ૧) | પ્રાણે પિત્તાવૃતે છર્દિર્દાહશ્ચૈવોપજાયતે | દૌર્બલ્યં સદનં તન્દ્રા વૈરસ્યં ચ કફાવૃતે ||૨૨|| (સુ. નિ. અ. ૧) | ઉદાને પિત્તયુક્તે તુ દાહો મૂર્છા ભ્રમઃ ક્લમઃ | અસ્વેદહર્ષૌ મન્દોઽગ્નિઃ શીતતા ચ કફાવૃતે ||૨૩|| સ્વેદદાહૌષ્ણ્યમૂર્છાઃ સ્યુઃ સમાને પિત્તસંવૃતે | કફેન સક્તે વિણ્મૂત્રે ગાત્રહર્ષશ્ચ જાયતે ||૨૪|| અપાને પિત્તયુક્તે તુ દાહૌષ્ણ્યં રક્તમૂત્રતા | અધઃકાયે ગુરુત્વં ચ શીતતા ચ કફાવૃતે ||૨૫|| વ્યાને પિત્તાવૃતે દાહો ગાત્રવિક્ષેપણં ક્લમઃ | સ્તમ્ભનો દણ્ડકશ્ચાપિ શૂલશોથૌ કફાવૃતે ||૨૬|| (સુ. નિ. અ. ૧) |૨૭|

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ કુપિતોઽભ્યેતિ મારુતઃ | તદાઽઽક્ષિપત્યાશુ મુહુર્મુહુર્દેહં મુહુશ્ચરઃ ||૨૭|| મુહુર્મુહુશ્ચાક્ષેપણાદાક્ષેપક ઇતિ સ્મૃતઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

ક્રુદ્ધઃ સ્વૈઃ કોપનૈર્વાયુઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે ||૨૮|| પીડયન્ હૃદયં ગત્વા શિરઃશઙ્ખૌ ચ પીડયન્ | ધનુર્વન્નમયેદ્ગાત્રાણ્યાક્ષિપેન્મોહયેત્તદા ||૨૯|| સ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસેચ્ચાપિ સ્તબ્ધાક્ષોઽથ નિમીલકઃ | કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃસઞ્જ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ ||૩૦|| દૃષ્ટિં સંસ્તભ્ય સઞ્જ્ઞાં ચ હત્વા કણ્ઠેન કૂજતિ | હૃદિ મુક્તે નરઃ સ્વાસ્થ્યં યાતિ મોહં વૃતે પુનઃ ||૩૧|| વાયુના દારુણં પ્રાહુરેકે તદપતાનકમ્ | (ચ. સિ. અ. ૧) |

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

કફાન્વિતો ભૃશં વાયુસ્તાસ્વેવ યદિ તિષ્ઠતિ ||૩૨|| દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયેદ્દેહં સ તુ દણ્ડાપતાનકઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુઃસ્તમ્ભસઞ્જ્ઞકઃ ||૩૩|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

અઙ્ગુલીગુલ્ફજઠરહૃદ્વક્ષોગલસંશ્રિતઃ | સ્નાયુપ્રતાનમનિલો યદાઽઽક્ષિપતિ વેગવાન્ ||૩૪|| વિષ્ટબ્ધાક્ષઃ સ્તબ્ધહનુર્ભગ્નપાર્શ્વઃ કફં વમન્ | અભ્યન્તરં ધનુરિવ યદા નમતિ માનવમ્ ||૩૫|| તદાઽસ્યાભ્યન્તરાયામં કુરુતે મારુતો બલી | બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થો બાહ્યાયામં કરોતિ ચ ||૩૬|| તમસાધ્યં બુધાઃ પ્રાહુર્વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( હૃદયં યદિ વા પૃષ્ઠમુન્નતં ક્રમશઃ સરુક્ | ક્રુદ્ધો વાયુર્યદા કુર્યાત્ તદા તં કુબ્જમાદિશેત્) | કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ ||૩૭|| કુર્યાદાક્ષેપકં ત્વન્યં ચતુર્થમભિઘાતજમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

ગર્ભપાતનિમિત્તશ્ચ શોણિતાતિસ્રવાચ્ચ યઃ ||૩૮|| અભિઘાતનિમિત્તશ્ચ ન સિધ્યત્યપતાનકઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

ગૃહીત્વાઽર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ ||૩૯|| પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્ | કૃત્સ્નોઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ ||૪૦|| એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ | સર્વાઙ્ગરોગસ્તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે ||૪૧|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

દાહસન્તાપમૂર્છાઃ સ્યુર્વાયૌ પિત્તસમન્વિતે | શૈત્યશોથગુરુત્વાનિ તસ્મિન્નેવ કફાન્વિતે ||૪૨|| શુદ્ધવાતહતં પક્ષં કૃચ્છ્રસાધ્યતમં વિદુઃ | સાધ્યમન્યેન સંયુક્તમસાધ્યં ક્ષયહેતુકમ્ ||૪૩|| (સુ. નિ. અ. ૧) | (ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધક્ષીણેષ્વસૃક્સ્રુતે | પક્ષાઘાતં પરિહરેત્ વેદનારહિતો યદિ) |

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

ઉચ્ચૈર્વ્યાહરતોઽત્યર્થં ખાદતઃ કઠિનાનિ વા | હસતો જૃમ્ભતો વાઽપિ ભારાદ્વિષમશાયિનઃ ||૪૪|| શિરોનાસૌષ્ઠચિબુકલલાટેક્ષણસન્ધિગઃ | અર્દયત્યનિલો વક્ત્રમર્દિતં જનયત્યતઃ | વક્રીભવતિ વક્ત્રાર્ધં ગ્રીવા ચાપ્યપવર્તતે ||૪૫|| શિરશ્ચલતિ વાક્સઙ્ગો નેત્રાદીનાં ચ વૈકૃતમ્ | ગ્રીવાચિબુકદન્તાનાં તસ્મિન્ પાર્શ્વે ચ વેદના ||૪૬|| (યસ્યાગ્રજો રોમહર્ષો વેપથુર્નેત્રમાવિલમ્ | વાયુરૂર્ધ્વં ત્વચિ સ્વાપસ્તોદો મન્યાહનુગ્રહઃ) | તમર્દિતમિતિ પ્રાહુર્વ્યાધિં વ્યાધિવિચક્ષણાઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

ક્ષીણસ્યાનિમિષક્ષસ્ય પ્રસક્તાવ્યક્તભાષિણઃ ||૪૭|| ન સિધ્યત્યર્દિતં ગાઢં ત્રિવર્ષં વેપનસ્ય ચ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકાદિષુ ||૪૮|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

જિહ્વાનિર્લેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદભિઘાતતઃ | કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનુમ્ ||૪૯|| કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્ | હનુગ્રહઃ સ તેન સ્યાત્ કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ ||૫૦|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

દિવાસ્વપ્નાસનસ્થાનવિવૃતોર્ધ્વનિરીક્ષણૈઃ | મન્યાસ્તમ્ભં પ્રકુરુતે સ એવ શ્લેષ્માણઽઽવૃતઃ ||૫૧|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ | જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા ||૫૨|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ સિરાઃ | રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્ સિરાગ્રહઃ ||૫૩|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

સ્ફિક્પૂર્વા કટિપૃષ્ઠોરુજાનુજઙ્ઘાપદં ક્રમાત્ | ગૃધ્રસી સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્ગૃહ્ણાતિ સ્પન્દતે મુહુઃ ||૫૪|| વાતાદ્વાતકફાત્તન્દ્રાગૌરવારોચકાન્વિતા | (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

વાતજાયાં ભવેત્તોદો દેહસ્યાપિ પ્રવક્રતા | જાનુકટ્યૂરુસન્ધીનાં સ્ફુરણં સ્તબ્ધતા ભૃશમ્ ||૫૫|| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાયાં તુ નિમિત્તં વહ્નિમાર્દવમ્ | તન્દ્રા મુખપ્રસેકશ્ચ ભક્તદ્વેષસ્તથૈવ ચ ||૫૬||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યાઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ ||૫૭|| બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિશ્વાચી ચેતિ સોચ્યતે | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

વાતશોણિતજઃ શોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ ||૫૮|| જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા ||૫૯|| ખઞ્જસ્તદા ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

પ્રક્રામન્ વેપતે યસ્તુ ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ ||૬૦|| કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

રુક્ પાદે વિષમેન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા ||૬૧|| વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્ | (વા. નિ. અ. ૧૫) |

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ ||૬૨|| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ ||૬૩|| પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફવાતપ્રકોપતઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

અંસદેશસ્થિતો વાયુઃ શોષયેદંસબન્ધનમ્ ||૬૪|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

સિરાશ્ચાકુઞ્ચ્ય તત્રસ્થો જનયેદવબાહુકમ્ |૬૫| (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

આવૃત્ય વાયુઃ સકફો ધમનીઃ શબ્દવાહિનીઃ ||૬૫|| નરાન્ કરોત્યક્રિયકાન્મૂકમિન્મિનગદ્ગદાન્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

અધો યા વેદના યાતિ વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા ||૬૬|| ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થં સા તૂની નામ નામતઃ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

ગુદોપસ્થોત્થિતા યા તુ પ્રતિલોમં પ્રધાવિતા ||૬૭|| વેગૈઃ પક્વાશયં યાતિ પ્રતિતૂનીતિ સોચ્યતે | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માતમુદરં ભૃશમ્ ||૬૮|| આધ્માનમિતિ તં વિદ્યાદ્ ઘોરં વાતનિરોધજમ્ | વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયં તદેવામાશયોત્થિતમ્ ||૬૯|| પ્રત્યાધ્માનં વિજાનીયાત્ કફવ્યાકુલિતાનિલમ્ | (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

નાભેરધસ્તાત્ સઞ્જાતઃ સઞ્ચારી યદિ વાઽચલઃ ||૭૦|| અષ્ઠીલાવદ્ઘનો ગ્રન્થિરૂર્ધ્વમાયત ઉન્નતઃ | વાતાષ્ઠીલાં વિજાનીયાદ્બહિર્માર્ગાવરોધિનીમ્ ||૭૧|| એતામેવ રુજોપેતાં વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમ્ | પ્રત્યષ્ઠીલામિતિ વદેજ્જઠરે તિર્યગુત્થિતામ્ ||૭૨|| (સુ. નિ. અ. ૧) |

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

મારુતેઽનુગુણે બસ્તૌ મૂત્રં સમ્યક્ પ્રવર્તતે | વિકારા વિવિધાશ્ચાત્ર પ્રતિલોમે ભવન્તિ ચ ||૭૩|| (સુ. નિ. અ. ૩) |

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

સર્વાઙ્ગકમ્પઃ શિરસો વાયુર્વેપથુસઞ્જ્ઞકઃ |૭૪|

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

ખલ્લી તુ પાદજઙ્ઘોરુકરમૂલાવમોટની ||૭૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

અધઃ પ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા મારુતેન વા | કરોત્યુદ્ગારબાહુલ્યમૂર્ધ્વવાતઃ સ ઉચ્યતે ||૭૫||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

સ્થાનનામાનુરૂપૈશ્ચ લિઙ્ગૈઃ શેષાન્ વિનિર્દિશેત્ | સર્વેષ્વેતેષુ સંસર્ગં પિત્તાદ્યૈરુપલક્ષયેત્ ||૭૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) | હનુસ્તમ્ભાર્દિતાક્ષેપપક્ષાઘાતાપતાનકાઃ | કાલેન મહતા વાતા યત્નાત્ સિધ્યન્તિ વા ન વા ||૭૭|| નરાન્ બલવતસ્ત્વેતાન્ સાધયેન્નિરુપદ્રવાન્ | (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

વિસર્પદાહરુક્સઙ્ગમૂર્છારુચ્યગ્નિમાર્દવૈઃ ||૭૮|| ક્ષીણમાંસબલં વાતા ઘ્નન્તિ પક્ષવધાદયઃ | શૂનં સુપ્તત્વચં ભગ્નં કમ્પાધ્માનનિપીડિતમ્ | રુજાર્તિમન્તં ચ નરં વાતવ્યાધિર્વિનાશયેત્ ||૭૯|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

અવ્યાહતગતિર્યસ્ય સ્થાનસ્થઃ પ્રકૃતિસ્થિતઃ | વાયુઃ સ્યાત્ સોઽધિકં જીવેદ્વીતરોગઃ સમાઃ શતમ્ ||૮૦|| (ચ. ચિ. અ. ૨૮) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વાતવ્યાધિનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૨||