Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4
ಅಥ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮ್|
ರೂಕ್ಷಶೀತಾಲ್ಪಲಘ್ವನ್ನವ್ಯವಾಯಾತಿಪ್ರಜಾಗರೈಃ |
ವಿಷಮಾದುಪಚಾರಾಚ್ಚ ದೋಷಾಸೃಕ್ಸ್ರವಣಾದಪಿ ||೧||
ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಾತ್ಯಧ್ವವ್ಯಾಯಾಮಾದಿವಿಚೇಷ್ಟಿತೈಃ |
ಧಾತೂನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾಚ್ಚಿನ್ತಾಶೋಕರೋಗಾತಿಕರ್ಷಣಾತ್ ||೨||
ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾದಾಮಾದಭಿಘಾತಾದಭೋಜನತ್ |
ಮರ್ಮಾಬಾಧಾದ್ಗಜೋಷ್ಟ್ರಾಶ್ವಶೀಘ್ರಯಾನಾಪತಂಸನಾತ್ ||೩||
ದೇಹೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಿಕ್ತಾನಿ ಪೂರಯಿತ್ವಾಽನಿಲೋ ಬಲೀ |
ಕರೋತಿ ವಿವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯಾನ್ ||೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
अथ वातव्याधिनिदानम्|
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः |
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादपि ||१||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिविचेष्टितैः |
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात् ||२||
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनत् |
मर्माबाधाद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात् ||३||
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली |
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान् ||४||
(च. चि. अ. २८) |
ಅಪಸ್ಮಾರವದ್ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಪ್ಯಾಕ್ಷೇಪಕಾದೀನಾಂ ವೇಗಕರ್ತೃತ್ವಾದಪಸ್ಮಾರಾನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಾರಮ್ಭಃ| ನನು, ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ಕಿಂ ವಾತ ಏವ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಉತ ವಾತೇನ ಜನಿತೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ? ಆದ್ಯೇ ಸ್ವಸ್ಥೇಷ್ವಪಿ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ದ್ವಿತೀಯೇ ಜ್ವರಾದಿಷು| ಉಚ್ಯತೇ– ವ್ಯಾಧಿಪದಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾದ್ವಿಕೃತೋ ದುಃಖಕಾರೀ ವಾತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– ‘‘ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಶೂಲಾಟೋಪೌ ಕರೋತಿ ಚ|’’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ವಾತಜನಿತೋಽಸಾಧಾರಣವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ವಿಶೇಷಣೀಯಂ, ತೇನೋಭಯತ್ರಾಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮ್– ‘‘ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುರ್ವಾಯುರೇವ ಚ ಕೇವಲಃ| ಕುರ್ಯಾದಾಕ್ಷೇಪಕಮ್’’ ಇತ್ಯಾದಿ; ತತ್ರಾರಮ್ಭಕೋ ವಾಯುರೇವ, ಪಿತ್ತಕಫೌ ತ್ವನುಬನ್ಧಾವಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಚರಕೇ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯ ಉಕ್ತಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ, ನಾನಾತ್ಮಜಾಶ್ಚೇತಿ; ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ ಯೇ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈರ್ವಾ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ– ಜ್ವರಾದಯಃ; ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಯೇ ನಿಯತೈಕದೋಷಜನ್ಯಾಃ, ಯಥಾ– ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯೋ ಯೇ ವಾತೇನೈವ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ನ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಣ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ವಾ; ತಥಾ ಓಷಚೋಷಾದಯಃ ಪಿತ್ತೇನೈವ, ನ ವಾತೇನ ಕಫೇನ ಚ ತಥಾ ತೃಪ್ತ್ಯಾದಯಃ ಕಫೇನೈವ, ನ ವಾತೇನ, ನ ಪಿತ್ತೇನ,; ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿವತ್ ಪಿತ್ತಕಫವ್ಯಾಧೀ ಕಸ್ಮಾನ್ನೋಕ್ತೌ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾಯೋರತಿಬಲತ್ವೇನ ಆಶುಕಾರಿತ್ವೇನ ಚ ಗರೀಯಸ್ತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಾಶ್ವೇವಾತ್ಯಯಕರತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದ್ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಂ, ನತು ಕಫಪಿತ್ತವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕಸುಶ್ರುತಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾತರೋಗಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ, ನತು ಪಿತ್ತಕಫರೋಗಾಧ್ಯಾಯಃ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತ್ವಾಹ– ಪಿತ್ತಕಫಯೋ ರೂಪರಸಾದಿಯೋಗಾದ್ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಯೋಗಾದ್ವಾ ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗವದತ್ಯನ್ತವಿಸದೃಶಾ ರಸಾದಿಮನ್ತೋ ವಿಕಾರಾಃ ಪೃಥಙ್ನಾಮಾನೋ ಜಾಯನ್ತೇ, ವಾಯೋಸ್ತು ರೂಪರಸಾದ್ಯಭಾವಾತ್ ದೂಷ್ಯನಿರಪೇಕ್ಷಾ ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯೋ ವಾತಾದನತಿಭಿನ್ನರೂಪಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾಃ; ತೇನ ವಾತವಿಕಾರಾಃ ಪೃಥಗುಚ್ಯನ್ತೇ, ನತು ಪಿತ್ತಕಫವಿಕಾರಾ ಇತಿ| ಏತತ್ತು ಬಕುಲಕರಪ್ರಭೃತಯಾ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ಚರಕವಿರೋಧಾತ್| ಚರಕೇ ಹಿ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಯಥಾ– ‘ಅಶೀತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ, ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ|’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಶಲ್ಯಾಧ್ಯಾಯಿನಾ ಪಿತ್ತಕಫನಾನಾತ್ಮಜಾ ನ ದರ್ಶಿತಾಃ, ಪರಾಧಿಕಾರೇಷು ನ ವಿಸ್ತಾರೋಕ್ತಿರಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ| ಲಙ್ಘನಮುತ್ಪತನಮ್, ಉಪವಾಸಸ್ಯಾನಶನಶಬ್ದೇನ ವಮನಾದೇಶ್ಚ ದೋಷಸ್ರವಣಶಬ್ದೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ಲವನಂ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ಜಲಪ್ರತರಣಮ್| ಆಮಾದಿತಿ ಆಮರಸಾತ್, ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಂ ಮಾರ್ಗಾವರಣದ್ವಾರೇಣ ನತು ಸ್ವರೂಪೇಣ; ಆಯಾಸಾದಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಯಾಮಶಬ್ದೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಮರ್ಮಾಬಾಧಾತ್ ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಾತ್| ಅಪತಂಸನಂ ಗಜಾದಿಭ್ಯಃ ಶೀಘ್ರಯಾನೇನ ಪತನಮ್, ಉಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧೋ ವಾ; ಧಾತುಕರ್ಷಣಮಿತಿ ಖರನಾದಃ||೧-೪||
Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5
ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ |
ಆತ್ಮರೂಪಂ ತು ಯದ್ವ್ಯಕ್ತಮಪಾಯೋ ಲಘುತಾ ಪುನಃ ||೫||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् |
आत्मरूपं तु यद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः ||५||
(च. चि. अ. २८) |
ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಕಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಂ ರೂಪಮೇವಾವ್ಯಕ್ತಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ನತು ಜ್ವರಾದಿವದ್ವಿಶಿಷ್ಟಮನ್ಯತ್| ಆತ್ಮರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತಮಾತ್ಮರೂಪಂ ದೋಷಾದಿಭೇದೇನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾಶಿತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಾಯ ಇತಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನ ಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಕೋಚಕಮ್ಪಾದೀನಾಂ ಕದಾಚಿದಭಾವಾತ್; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಗತೇ ವೇಗೇ ಭವೇತ್ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು|” ಇತಿ ಲಘುತೇತಿ ಶರೀರಸ್ಯ, ವಾಯುನಾ ಸರ್ವಧಾತುಶೋಷಣಾತ್| ಅಥವಾ ಅಪಾಯೋ ಲಘುತಾ ಇತಿ ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಪಾಯೋಽಭಾವಃ, ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ– ಲಘುತೇತಿ; ವಾತಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಲಘುತಾಽತ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನಾವಸ್ಥಾನಂ ನತು ನಿಃಶೇಷನಿವೃತ್ತಿಃ; ಯಥಾ– ಬಹಿರಾಯಾಮನಿವೃತ್ತಾವಪಿ ನ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದಿನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹುಃ||೫||
Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8
ಸಙ್ಕೋಚಃ ಪರ್ವಣಾಂ ಸ್ತಮ್ಭೋ ಭಙ್ಗೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪರ್ವಣಾಮಪಿ |
ರೋಮಹರ್ಷಃ ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚ ಪಾಣಿಪೃಷ್ಠಶಿರೋಗ್ರಹಃ ||೬||
ಖಾಞ್ಜ್ಯಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಕುಬ್ಜತ್ವಂ ಶೋಥೋಽಙ್ಗಾನಾಮನಿದ್ರತಾ |
ಗರ್ಭಶುಕ್ರರಜೋನಾಶಃ ಸ್ಪನ್ದನಂ ಗಾತ್ರಸುಪ್ತತಾ ||೭||
ಶಿರೋನಾಸಾಕ್ಷಿಜತ್ರೂಣಾಂ ಗ್ರೀವಾಯಾಶ್ಚಾಪಿ ಹುಣ್ಡನಮ್ |
ಭೇದಸ್ತೋದೋಽರ್ತಿರಾಕ್ಷೇಪೋ ಮುಹುಶ್ಚಾಯಾಸ ಏವ ಚ ||೮||
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थ्नां पर्वणामपि |
रोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः ||६||
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोथोऽङ्गानामनिद्रता |
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता ||७||
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् |
भेदस्तोदोऽर्तिराक्षेपो मुहुश्चायास एव च ||८||
ಕರೋತಿ ವಿವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವ್ಯಾಕರೋತಿ– ಸಙ್ಕೋಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಮ್ಭಃ ಪರ್ವಣಾಮೇವ| ಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಂ ಪಙ್ಗುತಾ| ಶೋಥೋಽಙ್ಗಾನಾಮಿತಿ ಬಾಹುಮುಖಾದೀನಾಮ್| ಅನಿದ್ರತೇತ್ಯನೇನ ಅಲ್ಪನಿದ್ರತೇತ್ಯಾಹುಃ| ಗರ್ಭಶುಕ್ರರಜೋನಾಶ ಇತಿ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಯಾ ವಾತಾಧಿಷ್ಠಿತತ್ವೇನ ಗರ್ಭಾಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗರ್ಭಾದಿವಿಕೃತಿರಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಮ್ಪನಮ್| ಹುಣ್ಡನಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶೋ ವಕ್ರತ್ವಂ ವಾ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥನ್ತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಶಿರೋಹುಣ್ಡನಂ ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಂ ಶಙ್ಖಲಲಾಟಭೇದಶ್ಚ, ನಾಸಾಹುಣ್ಡನಂ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ, ಅಕ್ಷಿಹುಣ್ಡನಮಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸಃ, ಜತ್ರುಹುಣ್ಡನಂ ವಕ್ಷೋಪರೋಧಃ, ಗ್ರೀವಾಹುಣ್ಡನಂ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಃ| ಭೇದ ಇತಿ ಓಷ್ಠದನ್ತಶ್ರೋಣ್ಯಾದೀನಾಮ್| ತೋದಃ ಶೂಲಮ್| ಅರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ, ಸಾ ಚ ಪಾದಪಾರ್ಶ್ವಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿವಕ್ಷಸಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಆಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಆಯಾಸಃ ಶ್ರಮಃ||೬-೮||
Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9
ಏವಂವಿಧಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಕರೋತಿ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ |
ಹೇತುಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ಭವೇದ್ರೋಗವಿಶೇಷಕೃತ್ ||೯||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः |
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ||९||
(च. चि. अ. २८) |
ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುವಿಶೇಷಃ ಆವರಣಾದಿಃ ಯಥಾ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಕಾರೀ; ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ ಕೋಷ್ಠಾದಿಃ; ಯಥಾ– ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜನಮಿತ್ಯಾದಿ||೯||
Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11
ತತ್ರ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತೇ ದುಷ್ಟೇ ನಿಗ್ರಹೋ ಮೂತ್ರವರ್ಚಸೋಃ |
ಬ್ರಧ್ನಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಚ ಮಾರುತೇ ||೧೦||
ಸರ್ವಾಙ್ಗಕುಪಿತೇ ವಾತೇ ಗಾತ್ರಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್ |
ವೇದನಾಭಿಃ ಪರೀತಾಶ್ಚ ಸ್ಫುಟನ್ತೀವಾಸ್ಯ ಸನ್ಧಯಃ ||೧೧||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः |
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते ||१०||
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् |
वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः ||११||
(च. चि. अ. २८) |
ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ (ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ)– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನಾವಿಶೇಷಾತ್ ಸರ್ವೇ ಆಮಾಶಯಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ಆಮಾಶಯಾದಿಗಂ ತು ಪೃಥಗಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ನಿಗ್ರಹೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಬ್ರಧ್ನಃ ಕೋಶವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಃ||೧೦-೧೧||
Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13
ಗ್ರಹೋ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಶೂಲಾಧ್ಮಾನಾಶ್ಮಶರ್ಕರಾಃ |
ಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾತ್ಪೃಷ್ಠರೋಗಶೋಷೌ ಗುದೇ ಸ್ಥಿತೇ ||೧೨||
ರುಕ್ ಪಾರ್ಶ್ವೋದರಹೃನ್ನಾಭೇಸ್ತೃಷ್ಣೋದ್ಗಾರವಿಸೂಚಿಕಾಃ |
ಕಾಸಃ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಶ್ಚ ಶ್ವಾಸಶ್ಚಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತೇ ||೧೩||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः |
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदे स्थिते ||१२||
रुक् पार्श्वोदरहृन्नाभेस्तृष्णोद्गारविसूचिकाः |
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते ||१३||
(च. चि. अ. २८) |
ಗುದಸ್ಥಿತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮಾ ಅಶ್ಮರೀ| ರೋಗೋ ರುಜಾ| ಗುದ ಇತ್ಯುತ್ತರಗುದೇ ಪಕ್ವಾಶಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ನತು ಗುದಮಾತ್ರೇ; ತಥಾ ಸತಿ ಅಶ್ಮರೀಕರ್ತೃತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ||೧೨-೧೩||
Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14
ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಶೂಲಾಟೋಪೌ ಕರೋತಿ ಚ |
ಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಮಾನಾಹಂ ತ್ರಿಕವೇದನಾಮ್ ||೧೪||
ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯವಧಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದುಷ್ಟಸಮೀರಣಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च |
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् ||१४||
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः |
(सु. नि. अ. १) |
ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತಿ ಪುನರುಕ್ತಿಃ, ಗುದೇ ಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುದೇ ಸ್ಥಿತ ಇತಿ ದೃಢಬಲಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ, ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ; ಉಭಯಲಿಙ್ಗೋಪನ್ಯಾಸಸ್ತು ಸಕಲಲಿಙ್ಗಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿತ್ಯವಿರೋಧಃ||೧೪||
Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15
ತ್ವಗ್ರೂಕ್ಷಾ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಸುಪ್ತಾ ಕೃಶಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ತುದ್ಯತೇ |
ಆತನ್ಯತೇ ಸರಾಗಾ ಚ ಪರ್ವರುಕ್ ತ್ವಗ್ಗತೇಽನಿಲೇ ||೧೫||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते |
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वग्गतेऽनिले ||१५||
(च. चि. अ. २८) |
ತ್ವಗ್ಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಆತನ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತ ಏವ| ತ್ವಗ್ಗತೇ ಇತಿ ಉಪಧಾತುರೂಪಾಂ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ; ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತು ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸಮಾಹ, ತೇನ ರಸಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಸ್ಯ ಚ ರಸಸ್ಯಾಮಾಶಯಸಾಮೀಪ್ಯಾದಾಮಾಶಯಗತವಾತಲಕ್ಷಣೇನೈವ ತದಧಿಗತೇಃ ರಸಗತಸ್ಯಾನಭಿಧಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೧೫||
Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16
ರುಜಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸಸನ್ತಾಪಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕೃಶತಾಽರುಚಿಃ |
ಗಾತ್ರೇ ಚಾರೂಂಷಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚಾಸೃಗ್ಗತೇಽನಿಲೇ ||೧೬||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः |
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले ||१६||
(च. चि. अ. २८) |
ಅಸೃಗ್ಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರುಜಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರೂಂಷಿ ವ್ರಣಾಃ| ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಭುಕ್ತವತೋ ಗಾತ್ರಸ್ತಮ್ಭಃ, ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ರಕ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧೇಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಸೃಗ್ಗತವಾತಲಕ್ಷಣಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ವಾತರಕ್ತೇನ ಸಹಾಭೇದಾತ್; ತನ್ನ, ಅತ್ರ ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುಃ ರಕ್ತೇನಾವೃತಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ವಾತರಕ್ತೇ ತು ಸ್ವಕಾರಣಾದುಭಾವಪಿ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿಗಮನಕುಪಿತೌ ವಿಶಿಷ್ಟಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಹಸ್ತಪಾದಗತಾವೇವ ವಾತರಕ್ತಾಖ್ಯಂ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತ ಇತಿ||೧೬||
Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18
ಗುರ್ವಙ್ಗಂ ತುದ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ದಣ್ಡಮುಷ್ಟಿಹತಂ ಯಥಾ |
ಸರುಕ್ ಶ್ರಮಿತಮತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾಂಸಮೇದೋಗತೇಽನಿಲೇ ||೧೭||
ಭೇದೋಽಸ್ಥಿಪರ್ವಣಾಂ ಸನ್ಧಿಶೂಲಂ ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯಃ |
ಅಸ್ವಪ್ನಃ ಸನ್ತತಾ ರುಕ್ ಚ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಕುಪಿತೇಽನಿಲೇ ||೧೮||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा |
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले ||१७||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः |
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले ||१८||
(च. चि. अ. २८) |
ಮಾಂಸಮೇದೋಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಮಿತಂ ಶ್ರಾನ್ತಂ ನಿಃಸಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾಂಸಮೇದೋಗತವಾಯೋರೇಕಲಿಙ್ಗತ್ವಮ್ ಅದೂರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತೇರಾಶ್ರಯಾಭೇದಾತ್, ಏವಂ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಕುಪಿತೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೧೭-೧೮||
Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಬಧ್ನಾತಿ ಶುಕ್ರಂ ಗರ್ಭಮಥಾಪಿ ವಾ |
ವಿಕೃತಿಂ ಜನಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ ||೧೯||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा |
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ||१९||
(च. चि. अ. २८) |
ಶುಕ್ರಸ್ಥವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಮಿತಿ ದುಷ್ಟಶುಕ್ರಾರಬ್ಧತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ| ವಿಕೃತಿಮಿತಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಚ||೧೯||
Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20
ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಿರಾಗತಃ ಶೂಲಂ ಸಿರಾಕುಞ್ಚನಪೂರಣಮ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
ಸ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಂ ಖಲ್ಲೀಂ ಕೌಬ್ಜ್ಯಮಥಾಪಿ ವಾ ||೨೦||
ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗರೋಗಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನಾಯುಗತೋಽನಿಲಃ |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् |
(सु. नि. अ. १) |
स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कौब्ज्यमथापि वा ||२०||
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः |
(च. चि. अ. २८) |
ಸಿರಾಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಕುಞ್ಚನಂ ಸಙ್ಕೋಚಃ| ಪೂರಣಂ ಸ್ಥೂಲತ್ವಂ, ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– ‘ಸುಪ್ತಾಸ್ತನ್ವ್ಯೋ ಬೃಹತ್ಯೋ ವಾ ಸಿರಾ ವಾತೇ ಸಿರಾಗತೇ|’ ಇತಿ| ಖಲ್ಲೀಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮ್||೨೦||
Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21
ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಗತಃ ಸನ್ಧೀನ್ ಶೂಲಾಟೋಪೌ ಕರೋತಿ ಚ ||೨೧||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೭) |
View original
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलाटोपौ करोति च ||२१||
(सु. नि. अ. १७) |
ಸನ್ಧಿಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಗತಃ ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಂ ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ವಾ ಕರೋತಿ||೨೧||
Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27
(ಪ್ರಾಣೋದಾನೌ ಸಮಾನಶ್ಚ ವ್ಯಾನಶ್ಚಾಪಾನ ಏವ ಚ |
ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಮಾರುತಾಃ ಪಞ್ಚ ಯಾಪಯನ್ತಿ ಶರೀರಿಣಮ್) |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
ಪ್ರಾಣೇ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಛರ್ದಿರ್ದಾಹಶ್ಚೈವೋಪಜಾಯತೇ |
ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಸದನಂ ತನ್ದ್ರಾ ವೈರಸ್ಯಂ ಚ ಕಫಾವೃತೇ ||೨೨||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
ಉದಾನೇ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇ ತು ದಾಹೋ ಮೂರ್ಛಾ ಭ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ |
ಅಸ್ವೇದಹರ್ಷೌ ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಃ ಶೀತತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ ||೨೩||
ಸ್ವೇದದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸಮಾನೇ ಪಿತ್ತಸಂವೃತೇ |
ಕಫೇನ ಸಕ್ತೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಗಾತ್ರಹರ್ಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೨೪||
ಅಪಾನೇ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇ ತು ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಂ ರಕ್ತಮೂತ್ರತಾ |
ಅಧಃಕಾಯೇ ಗುರುತ್ವಂ ಚ ಶೀತತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ ||೨೫||
ವ್ಯಾನೇ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹೋ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಕ್ಲಮಃ |
ಸ್ತಮ್ಭನೋ ದಣ್ಡಕಶ್ಚಾಪಿ ಶೂಲಶೋಥೌ ಕಫಾವೃತೇ ||೨೬||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |೨೭|
View original
(प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च |
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्) |
(सु. नि. अ. १) |
प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते |
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यं च कफावृते ||२२||
(सु. नि. अ. १) |
उदाने पित्तयुक्ते तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः |
अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतता च कफावृते ||२३||
स्वेददाहौष्ण्यमूर्छाः स्युः समाने पित्तसंवृते |
कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते ||२४||
अपाने पित्तयुक्ते तु दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता |
अधःकाये गुरुत्वं च शीतता च कफावृते ||२५||
व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः |
स्तम्भनो दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते ||२६||
(सु. नि. अ. १) |२७|
ಪಿತ್ತಕಫಾವೃತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮರ್ಧಾರ್ಧಶ್ಲೋಕೇನ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ– ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಾತ್ರಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ದಣ್ಡಕೋ ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಪರಸ್ಪರಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾವರಣಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– ‘‘ಮಾರುತಾನಾಂ ಹಿ ಪಞ್ಚಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣಂ ಶೃಣು|’’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಚರಕ ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ವಿದೇಹೇ ಚೈಕ ಏವ ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾಹುಃ, ಸಂಸರ್ಗಿದ್ರವ್ಯತ್ವೇನೈಕಾಶ್ರಯೇ ಜಲವತ್ಪೃಥಗವಸ್ಥಾನಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಈಶಾನಾಽಪ್ಯಾಹ– ‘‘ಯಥೈಕೋ ದೇವದತ್ತಃ ಸ್ಥಾನಭೇದಾದ್ ಗೃಹಸ್ಥೋ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಃ, ಕರ್ಮಭೇದಾತ್ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಮಾಲಾಕಾರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತಥಾ ವಾಯುರಪಿ’’ ಇತಿ||೨೨-೨೬||
Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27
ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಕುಪಿತೋಽಭ್ಯೇತಿ ಮಾರುತಃ |
ತದಾಽಽಕ್ಷಿಪತ್ಯಾಶು ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ದೇಹಂ ಮುಹುಶ್ಚರಃ ||೨೭||
ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚಾಕ್ಷೇಪಣಾದಾಕ್ಷೇಪಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः |
तदाऽऽक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ||२७||
मुहुर्मुहुश्चाक्षेपणादाक्षेपक इति स्मृतः |
(सु. नि. अ. १) |
ಆಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾ ಇತಿ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಃ| ಆಕ್ಷಿಪತಿ ದೇಹಂ ಹಸ್ತ್ಯಾರೂಢಪುರುಷಸ್ಯೇವ ಗಾತ್ರಂ ಚಾಲಯತಿ| ಮುಹುಶ್ಚರ ಇತಿ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಮ್| ‘ಬಹಿಶ್ಚರ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಕೋಷ್ಠಾದ್ಬಹಿಃ ಶಾಖಾಗತಶ್ಚರನ್ನಾಕ್ಷೇಪಕಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತು ಏತನ್ನಾನುಮನ್ಯತೇ, ಸ್ಥಾನಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಾದಾಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯ ತದಾರಮ್ಭಕವಾಯೋರ್ಬಹಿಶ್ಚರತ್ವಾಯುಕ್ತತ್ವಾತ್||೨೭||
Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31
ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸ್ವೈಃ ಕೋಪನೈರ್ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೮||
ಪೀಡಯನ್ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಶಿರಃಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯನ್ |
ಧನುರ್ವನ್ನಮಯೇದ್ಗಾತ್ರಾಣ್ಯಾಕ್ಷಿಪೇನ್ಮೋಹಯೇತ್ತದಾ ||೨೯||
ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸೇಚ್ಚಾಪಿ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋಽಥ ನಿಮೀಲಕಃ |
ಕಪೋತ ಇವ ಕೂಜೇಚ್ಚ ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ ||೩೦||
ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಹತ್ವಾ ಕಣ್ಠೇನ ಕೂಜತಿ |
ಹೃದಿ ಮುಕ್ತೇ ನರಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಯಾತಿ ಮೋಹಂ ವೃತೇ ಪುನಃ ||೩೧||
ವಾಯುನಾ ದಾರುಣಂ ಪ್ರಾಹುರೇಕೇ ತದಪತಾನಕಮ್ |
(ಚ. ಸಿ. ಅ. ೧) |
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रवर्तते ||२८||
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरःशङ्खौ च पीडयन् |
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तदा ||२९||
स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः |
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः ||३०||
दृष्टिं संस्तभ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति |
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः ||३१||
वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् |
(च. सि. अ. १) |
ಅಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾವಪತನ್ತ್ರಕಾಪತಾನಕಾವಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಏಕೇ ತದಪತಾನಕಮಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಸ್ವೈಃ ಕೋಪನೈರಿತ್ಯನೇನ ರೂಕ್ಷಾದಿಕುಪಿತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ನ ತ್ವಾವರಣಕುಪಿತ ಇತೀಶಾನಃ| ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷಃ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ– ದಣ್ಡಾಪತಾನಕೋಽಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮೋ ಬಹಿರಾಯಾಮೋಽಭಿಘಾತಜಶ್ಚೇತಿ| ದೃಢಬಲೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಆಕ್ಷೇಪಕಾತ್ ಪೂರ್ವಮನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮೌ ಪಠಿತೌ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಕ್ಷೇಪಕವಿಶೇಷಾವೇತೌ ಮನ್ತವ್ಯೌ, ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾತ್||೨೮-೩೧||
Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32
ಕಫಾನ್ವಿತೋ ಭೃಶಂ ವಾಯುಸ್ತಾಸ್ವೇವ ಯದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ||೩೨||
ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯೇದ್ದೇಹಂ ಸ ತು ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||३२||
दण्डवत् स्तम्भयेद्देहं स तु दण्डापतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
ಏಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶಂ ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಮಪಿ ನ ವಾರ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಚರಕೇ ತ್ವಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಕೇವಲವಾತಜತ್ವೇನ ದ್ರ್ಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ– “ಪಾಣಿಪಾದಶಿರಃಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣೀಃ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ಮಾರುತಃ| ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಕಃ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ತಾಸ್ವಿತಿ ಸರ್ವಧಮನೀಷು||೩೨||
Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33
ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಂ ನಮೇದ್ಯಸ್ತು ಸ ಧನುಃಸ್ತಮ್ಭಸಞ್ಜ್ಞಕಃ ||೩೩||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः ||३३||
(सु. नि. अ. १) |
ಅನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮಯೋಃ ಸಾಧಾರಣಂ ರೂಪಮಾಹ– ‘ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಂ ನಮೇದ್ಯಸ್ತು ಸ ಧನುಸ್ತಮ್ಭಸಞ್ಜ್ಞಕಃ’ ಇತಿ||೩೩||
Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36
ಅಙ್ಗುಲೀಗುಲ್ಫಜಠರಹೃದ್ವಕ್ಷೋಗಲಸಂಶ್ರಿತಃ |
ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಮನಿಲೋ ಯದಾಽಽಕ್ಷಿಪತಿ ವೇಗವಾನ್ ||೩೪||
ವಿಷ್ಟಬ್ಧಾಕ್ಷಃ ಸ್ತಬ್ಧಹನುರ್ಭಗ್ನಪಾರ್ಶ್ವಃ ಕಫಂ ವಮನ್ |
ಅಭ್ಯನ್ತರಂ ಧನುರಿವ ಯದಾ ನಮತಿ ಮಾನವಮ್ ||೩೫||
ತದಾಽಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಂ ಕುರುತೇ ಮಾರುತೋ ಬಲೀ |
ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಸ್ಥೋ ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಕರೋತಿ ಚ ||೩೬||
ತಮಸಾಧ್ಯಂ ಬುಧಾಃ ಪ್ರಾಹುರ್ವಕ್ಷಃಕಟ್ಯೂರುಭಞ್ಜನಮ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः |
स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् ||३४||
विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् |
अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवम् ||३५||
तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली |
बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च ||३६||
तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् |
(सु. नि. अ. १) |
ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಙ್ಗುಲೀತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ಷೋ ಬಾಹುದ್ವಯಾನ್ತರಮ್| ಹೃದಯಂ ತದಭ್ಯನ್ತರಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಮ್| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಂ ಲತಾವದನೇಕಪ್ರರೋಹಂ ಸ್ನಾಯುಜಾಲಮ್; ಸ್ನಾಯುರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಸಿರಾಕಣ್ಡರಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಮಹಾಹೇತುರ್ಬಲೀ ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ| ಮನ್ಯಾಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಿತಾ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಸಂಶೋಷ್ಯಾಯಾಮಯೇದ್ಬಹಿಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಂ ಕ್ರೋಡೇ ನತಂ, ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಪೃಷ್ಠೇ ನತಮ್| ಅನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮಾಭ್ಯಾಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಕುಬ್ಜಸ್ಯಾವರೋಧಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಹೃದಯಂ ಯದಿ ವಾ ಪೃಷ್ಠಮುನ್ನತಂ ಕ್ರಮಶಃ ಸರುಕ್| ಕ್ರುದ್ಧೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾ ತಂ ಕುಬ್ಜಮಾದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೩೪-೩೬||
Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37
( ಹೃದಯಂ ಯದಿ ವಾ ಪೃಷ್ಠಮುನ್ನತಂ ಕ್ರಮಶಃ ಸರುಕ್ |
ಕ್ರುದ್ಧೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ತದಾ ತಂ ಕುಬ್ಜಮಾದಿಶೇತ್) |
ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುರ್ವಾಯುರೇವ ಚ ಕೇವಲಃ ||೩೭||
ಕುರ್ಯಾದಾಕ್ಷೇಪಕಂ ತ್ವನ್ಯಂ ಚತುರ್ಥಮಭಿಘಾತಜಮ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
( हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् |
क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्) |
कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः ||३७||
कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् |
(सु. नि. अ. १) |
ಉಕ್ತಾನಾಮಾಕ್ಷೇಪಕಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ಕಫಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಲಕ್ಷಣಮೇವ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಪಿತ್ತಕಫಾನುಬನ್ಧಶ್ಚಾತ್ರ ಶೈತ್ಯಶೋಥಗುರುತ್ವಾನೀತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಲಕ್ಷಣ ಏವ ಬೋಧ್ಯಃ| ಚತುರ್ಥಮಭಿಘಾತಜಮಿತಿ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಾದಿತ್ರಿತಯಾಪೇಕ್ಷ್ಯ ಚತುರ್ಥತ್ವಮ್, ಅಭಿಘಾತಜಂ ದಣ್ಡಾದ್ಯಭಿಘಾತಕುಪಿತವಾತಜಮ್; ಅಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್– ‘‘ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ’’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೩೭||
Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38
ಗರ್ಭಪಾತನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರವಾಚ್ಚ ಯಃ ||೩೮||
ಅಭಿಘಾತನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ನ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪತಾನಕಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः ||३८||
अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಗರ್ಭಪಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಮಿತ್ತಭೇದೇನಾಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚತುರ್ಧಾ ಇತಿ; ತದ್ಯಥಾ– ಏಕಃ ಕಫಾನ್ವಿತೇನ ವಾತೇನ, ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೇನ, ತೃತೀಯಃ ಕೇವಲೇನ, ಚತುರ್ಥೋಽಭಿಘಾತೇನೇತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಗರ್ಭಪಾತಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರಾವಜೌ ಕೇವಲವಾತೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುರಾಕ್ಷೇಪಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್ ಆಕ್ಷೇಪಕವಿಶೇಷತ್ವಾತ್||೩೮||
Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41
ಗೃಹೀತ್ವಾಽರ್ಧಂ ತನೋರ್ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚ ||೩೯||
ಪಕ್ಷಮನ್ಯತರಂ ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್ |
ಕೃತ್ಸ್ನೋಽರ್ಧಕಾಯಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಕರ್ಮಣ್ಯೋ ವಿಚೇತನಃ ||೪೦||
ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಂ ತಂ ಕೇಚಿದನ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಂ ವಿದುಃ |
ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ಸರ್ವಕಾಯಾಶ್ರಿತೇಽನಿಲೇ ||೪೧||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च ||३९||
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् |
कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः ||४०||
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः |
सर्वाङ्गरोगस्तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ||४१||
(वा. नि. अ. १५) |
ಪಕ್ಷವಧಮಾಹ– ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಧಮಿತಿ ಅರ್ಧಮರ್ಯಾದಯಾ ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರವತ್| ಪಕ್ಷಂ ಬಾಹುಕಕ್ಷಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಭಾಗಮ್, ಅನ್ಯತರಮಿತಿ ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾ| ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ಕಫಸಹಿತಸ್ನಾಯುಭಿರ್ವೃತಾನ್ ಮೋಕ್ಷಯನ್ನಿತಿ ಗದಾಧರಃ; ಅತ ಏವ “ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅರ್ಧಕಾಯ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಕೃತ್ಸ್ನಗ್ರಹಣಂ ಯುಗಪತ್ ಸರ್ವಾರ್ಧಾಙ್ಗವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಕರ್ಮಣ್ಯ ಈಷಚ್ಚೇಷ್ಟಾಕ್ಷಮಃ| ವಿಚೇತನೋಽಲ್ಪಚೇತನಃ, ಈಷತ್ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಜ್ಞಾನವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವಚ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚೇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತಿದಿಶತಿ||೩೯-೪೧||
Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43
ದಾಹಸನ್ತಾಪಮೂರ್ಛಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಾಯೌ ಪಿತ್ತಸಮನ್ವಿತೇ |
ಶೈತ್ಯಶೋಥಗುರುತ್ವಾನಿ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಫಾನ್ವಿತೇ ||೪೨||
ಶುದ್ಧವಾತಹತಂ ಪಕ್ಷಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮಂ ವಿದುಃ |
ಸಾಧ್ಯಮನ್ಯೇನ ಸಂಯುಕ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ಕ್ಷಯಹೇತುಕಮ್ ||೪೩||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
(ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣೇಷ್ವಸೃಕ್ಸ್ರುತೇ |
ಪಕ್ಷಾಘಾತಂ ಪರಿಹರೇತ್ ವೇದನಾರಹಿತೋ ಯದಿ) |
View original
दाहसन्तापमूर्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते |
शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफान्विते ||४२||
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः |
साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||४३||
(सु. नि. अ. १) |
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्स्रुते |
पक्षाघातं परिहरेत् वेदनारहितो यदि) |
ತಸ್ಯೈವ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತರೋಗೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಾಯಾವಿತಿ ಕೃತವಾನ್| ಶುದ್ಧಃ ಕೇವಲಃ| ಅನ್ಯೇನೇತಿ ಕಫೇನ, ಪಿತ್ತೇನ ವಾ| ಕ್ಷಯಹೇತುಕಮಿತಿ ಧಾತುಕ್ಷಯಕುಪಿತಶುದ್ಧವಾತಜಮಿತಿ||೪೨-೪೩||
Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46
ಉಚ್ಚೈರ್ವ್ಯಾಹರತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಖಾದತಃ ಕಠಿನಾನಿ ವಾ |
ಹಸತೋ ಜೃಮ್ಭತೋ ವಾಽಪಿ ಭಾರಾದ್ವಿಷಮಶಾಯಿನಃ ||೪೪||
ಶಿರೋನಾಸೌಷ್ಠಚಿಬುಕಲಲಾಟೇಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಗಃ |
ಅರ್ದಯತ್ಯನಿಲೋ ವಕ್ತ್ರಮರ್ದಿತಂ ಜನಯತ್ಯತಃ |
ವಕ್ರೀಭವತಿ ವಕ್ತ್ರಾರ್ಧಂ ಗ್ರೀವಾ ಚಾಪ್ಯಪವರ್ತತೇ ||೪೫||
ಶಿರಶ್ಚಲತಿ ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋ ನೇತ್ರಾದೀನಾಂ ಚ ವೈಕೃತಮ್ |
ಗ್ರೀವಾಚಿಬುಕದನ್ತಾನಾಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ವೇದನಾ ||೪೬||
(ಯಸ್ಯಾಗ್ರಜೋ ರೋಮಹರ್ಷೋ ವೇಪಥುರ್ನೇತ್ರಮಾವಿಲಮ್ |
ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ತ್ವಚಿ ಸ್ವಾಪಸ್ತೋದೋ ಮನ್ಯಾಹನುಗ್ರಹಃ) |
ತಮರ್ದಿತಮಿತಿ ಪ್ರಾಹುರ್ವ್ಯಾಧಿಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಚಕ್ಷಣಾಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा |
हसतो जृम्भतो वाऽपि भाराद्विषमशायिनः ||४४||
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः |
अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः |
वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते ||४५||
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् |
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे च वेदना ||४६||
(यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् |
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः) |
तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविचक्षणाः |
(सु. नि. अ. १) |
ಅರ್ದಿತಮಾಹ– ಉಚ್ಚೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ದಯತಿ ಪೀಡಯತಿ| ಅಪವರ್ತತೇ ವಕ್ರೀಭವತಿ| ಚಲತಿ ಕಮ್ಪತೇ| ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋಽನಿರ್ಗಮೋ ವಚನಸ್ಯ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಭ್ರೂಗಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವೈಕೃತಂ ವೇದನಾಸ್ಫುರಣವಕ್ರತ್ವಾದಿಕಮ್| ಗ್ರೀವೇತ್ಯಾದಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇಽರ್ದಿತಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಗ್ರೀವಾದೀನಾಂ ವೇದನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತು ಮುಖಾರ್ಧವಚ್ಛರೀರಾರ್ಧವ್ಯಾಪಕೋಽಪ್ಯರ್ದಿತಃ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– ‘ಅರ್ಧೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಮುಖಾರ್ಧೇ ವಾ ಕೇವಲೇ ಸ್ಯಾತ್ತದರ್ದಿತಮ್|’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಅರ್ದಿತಾರ್ಧಾಙ್ಗವಾತಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ವೇಗಿತ್ವೇನಾರ್ದಿತೇ ಕದಾಚಿದ್ವೇದನಾ ಭವತಿ, ಅರ್ಧಾಙ್ಗವಾತೇ ತು ಸರ್ವದೈವೇತಿ ಭೇದಃ; ಅಥವಾ ಯಥೋಕ್ತಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೋಽರ್ದಿತಃ ತದ್ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವರ್ಧಾಙ್ಗವಾತ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಮುಖಮಾತ್ರ ಏವಾರ್ದಿತಃ ಪಠಿತಃ, ಅರ್ಧಶರೀರಸ್ಯಾರ್ಧಾಙ್ಗವಾತೇನ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಸ ಏವಾತ್ರ ಮಾಧವೇನ ಲಿಖಿತಃ||೪೪-೪೬||
Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47
ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾನಿಮಿಷಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಸಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಭಾಷಿಣಃ ||೪೭||
ನ ಸಿಧ್ಯತ್ಯರ್ದಿತಂ ಗಾಢಂ ತ್ರಿವರ್ಷಂ ವೇಪನಸ್ಯ ಚ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
क्षीणस्यानिमिषक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः ||४७||
न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च |
(सु. नि. अ. १) |
ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಮೇಷಾಸಮರ್ಥಚಕ್ಷುಷಃ| ಪ್ರಸಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಭಾಷಿಣ ಇತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸಕ್ತಮಪ್ರವೃತ್ತಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಪೀಡಿತವರ್ಣಪದಂ, ಭಾಷಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಚರಕೇ ‘‘ದೀನಾ ಜಿಹ್ವಾ ಸಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಕಾಲೇ ಸಜ್ಜತಿ ಚಾಸ್ಯ ವಾಕ್|’’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತ್ರಿವರ್ಷಮಿತಿ ಅತೀತವರ್ಷತ್ರಯಮ್; ಅಥವಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮುಖನಾಸಾಚಕ್ಷುಷಾಂ ವರ್ಷಃ ಸ್ರವಣಂ ಯತ್ರ ತತ್ತಥೇತ್ಯಾಹುಃ||೪೭||
Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48
ಗತೇ ವೇಗೇ ಭವೇತ್ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು ||೪೮||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ||४८||
(वा. नि. अ. १५) |
ಆಕ್ಷೇಪಕಾದೀನಾಮರ್ದಿತಾನ್ತಾನಾಂ ವೇಗಿತ್ವಮಾಹ– ಗತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಪೀಡಾಲಾಘವಂ, ಭಾರಾಪಗಮೇ ಸುಖಿತ್ವವ್ಯಪದೇಶವತ್||೪೮||
Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50
ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖನಾಚ್ಛುಷ್ಕಭಕ್ಷಣಾದಭಿಘಾತತಃ |
ಕುಪಿತೋ ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾಽನಿಲೋ ಹನುಮ್ ||೪೯||
ಕರೋತಿ ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮಥವಾ ಸಂವೃತಾಸ್ಯತಾಮ್ |
ಹನುಗ್ರಹಃ ಸ ತೇನ ಸ್ಯಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚರ್ವಣಭಾಷಣಮ್ ||೫೦||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः |
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् ||४९||
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् |
हनुग्रहः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ||५०||
(वा. नि. अ. १५) |
ಹನುಗ್ರಹಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಕಪೋಲಮೂಲಸ್ಥಃ| ಹನುಂ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾಽಧಃ ಕೃತ್ವಾ| ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮ್ ಆಸ್ಯವಿವೃತಿಂ, ಸಂವೃತಾಸ್ಯತಾಮ್ ಆಸ್ಯಸಂವೃತಿಂ; ಸಾ ಚ ವಾಯೋರನಿಯತಕಾರಿತ್ವಾತ್||೪೯-೫೦||
Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51
ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾಸನಸ್ಥಾನವಿವೃತೋರ್ಧ್ವನಿರೀಕ್ಷಣೈಃ |
ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ಸ ಏವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಽಽವೃತಃ ||೫೧||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
दिवास्वप्नासनस्थानविवृतोर्ध्वनिरीक्षणैः |
मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्माणऽऽवृतः ||५१||
(सु. नि. अ. १) |
ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವೇತಿ ವಾತಃ||೫೧||
Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52
ವಾಗ್ವಾಹಿನೀಸಿರಾಸಂಸ್ಥೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತೇಽನಿಲಃ |
ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ ತೇನಾನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತಾ ||೫೨||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः |
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ||५२||
(वा. नि. अ. १५) |
ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಗ್ವಾಹಿನೀಸಿರಾಸಂಸ್ಥ ಇತಿ ವಾಗ್ವಾಹಿನೀ ಯಾ ಸಿರಾ ತತ್ರ ಸಂಸ್ಥ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ಸಮಸ್ತಪಕ್ಷೇ “ಪುಂವತ್ ಕರ್ಮಧಾರಯಜಾತೀಯದೇಶೀಯೇಷು” ಇತ್ಯನೇನ ಪುಂವದ್ಭಾವಪ್ರಾಪ್ತೇಃ| ಅನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತೇತಿ ಅನ್ನಪಾನಾಭ್ಯವಹಾರವಚನೇಷು ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್||೫೨||
Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53
ರಕ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪವನಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಧಧರಾಃ ಸಿರಾಃ |
ರೂಕ್ಷಾಃ ಸವೇದನಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸಿರಾಗ್ರಹಃ ||೫೩||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः |
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः ||५३||
(वा. नि. अ. १५) |
ಸಿರಾಗ್ರಹಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಧಧರಾ ಇತಿ ಗ್ರೀವಾಗತಾಃ, ತಾಸಾಂ ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ವೇದನಾವತ್ತ್ವಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ, ಕಾಕಣಕುಷ್ಠವತ್| ಶಿರೋಗ್ರಹ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇಽಪಿ ಶಿರೋಧಾರಕಸಿರಾದುಷ್ಟ್ಯಾ ಶಿರೋವೇದನಾಕಾರಿತ್ವಾತ್ ‘ಶಿರೋಗ್ರಹ’ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ, ಲಕ್ಷಣಂ ತು ತದೇವ||೫೩||
Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54
ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಾ ಕಟಿಪೃಷ್ಠೋರುಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಂ ಕ್ರಮಾತ್ |
ಗೃಧ್ರಸೀ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈರ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಮುಹುಃ ||೫೪||
ವಾತಾದ್ವಾತಕಫಾತ್ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಾರೋಚಕಾನ್ವಿತಾ |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् |
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ||५४||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता |
(च. चि. अ. २८) |
ಗೃಧ್ರಸೀಮಾಹ– ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫಿಕ್ ಪೂರ್ವಾ ಪ್ರಥಮತೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈರ್ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಾ; ಈಶಾನಸ್ತು ಪೂರ್ವಾ ಪ್ರಥಮಾ ಗೃಧ್ರಸೀ ವಾತಾದಿತಿ ಯೋಜಯತಿ, ಏಷಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸ್ಫಿಕ್ಶಬ್ದಸ್ಯ ನಪುಂಸಕತ್ವೇನ ‘ಪೂರ್ವಾ ಸ್ಫಿಕ್ ಕಟೀಪೃಷ್ಠ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಾಠೇನ ವೋಪಪದ್ಯತೇ ನಾನ್ಯಥಾ| ‘ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಮಿತ್ಯನೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾದಿತಿ ನ ಯುಗಪತ್| ವಾತಾದಿತಿ ಛೇದಃ| ವಾತಕಫಾರಬ್ಧಾ ಗೃಧ್ರಸೀ, ಸಾ ಉಕ್ತವಾತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾಽಪಿ ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಾದಿಯುಕ್ತಾ ಭವತೀತಿ ಗೃಧಸೀದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್||೫೪||
Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56
ವಾತಜಾಯಾಂ ಭವೇತ್ತೋದೋ ದೇಹಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರವಕ್ರತಾ |
ಜಾನುಕಟ್ಯೂರುಸನ್ಧೀನಾಂ ಸ್ಫುರಣಂ ಸ್ತಬ್ಧತಾ ಭೃಶಮ್ ||೫೫||
ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾಯಾಂ ತು ನಿಮಿತ್ತಂ ವಹ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್ |
ತನ್ದ್ರಾ ಮುಖಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಸ್ತಥೈವ ಚ ||೫೬||
View original
वातजायां भवेत्तोदो देहस्यापि प्रवक्रता |
जानुकट्यूरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ||५५||
वातश्लेष्मोद्भवायां तु निमित्तं वह्निमार्दवम् |
तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च ||५६||
ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾಃ ಪುನರಪಿ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತಜಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್||೫೫-೫೬||
Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57
ತಲಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾಃ ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತಃ ||೫೭||
ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚೇತಿ ಸೋಚ್ಯತೇ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ||५७||
बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची चेति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
ವಿಶ್ವಾಚೀಮಾಹ– ತಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಲಂ ಹಸ್ತಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಃ, ತಲಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಉಪರಿವಚನಃ, ಯಥಾ– ಭೂತಲಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಬಾಹ್ವೋಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠಂ, ತತ ಆರಭ್ಯ ಹಸ್ತತಲಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯಾಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾಃ ಕಣ್ಡರಾಸ್ತಾಃ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ಯಾ ಸಾ ವಿಶ್ವಾಚೀ| ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮ ಗ್ರಹಣಾಕುಞ್ಚನಾದಿ, ದ್ವಿತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಸಮ್ಭವಪರಂ, ತೇನೈಕಬಾಹಾವಪಿ ಭವತಿ ವಾತರಕ್ತವತ್| ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಗೃಧ್ರಸೀವಿಶ್ವಾಚ್ಯೋಃ ಖಲ್ಲೀಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ದರ್ಶಯತಿ, ತಯೋರಪಿ ಕರಮೂಲಾವಮೋಟನಕಾರಿತ್ವಾತ್; ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ– ‘‘ವಿಶ್ವಾಚೀ ಗೃಧ್ರಸೀ ಚೋಕ್ತಾ ಖಲ್ಲೀ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತಾ|’’ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಚರಕೇ “ಖಲ್ಲೀ ತು ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಕರಮೂಲಾವಮೋಟನೀ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶ್ವಾಚ್ಯಾಃ ಪೃಥಗೇವ ಖಲ್ಲೀ ಪಠಿತಾ, ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಖಲ್ಲೀ ನ ಪಠಿತೈವ; ನಹಿ ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಸರ್ವವಿಕಾರಾಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ, ಚರಕಕ್ತಪರಸ್ಪರವಾತಾವರಣಲಕ್ಷಣಮೇವ ನ ಪಠಿತಂ; ಹಾರೀತೇನ ತು ತೀವ್ರರುಜಾಯೋಗಾದ್ ಗೃಧ್ರಸೀವಿಶ್ವಾಚ್ಯೋಃ ಖಲ್ಲೀತ್ವಂ ಪಠಿತ್ವಂ, ಭವತಿ ಹಿ ಧರ್ಮಾನ್ತರಯೋಗಾತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಕಾರಸ್ಯ ರೋಗಾನ್ತರತ್ವಂ; ಯಥಾ– ಅಷ್ಠೀಲೈವ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾ, ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಶರ್ಕರಾ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಏವ ಕಾಮಲೇತ್ಯಾದಿ||೫೭||
Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58
ವಾತಶೋಣಿತಜಃ ಶೋಥೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ ||೫೮||
ಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಸ್ತು ಸ್ಥೂಲಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ||५८||
ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् |
(सु. नि. अ. १) |
ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶೋಣಿತಜ ಇತಿ ವಾತರಕ್ತಾಖ್ಯವಿಕಾರಜಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ವಾತಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯಯಂ ವಾತರಕ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಪಿ; ಜಾನುದೇಶನಿಯತತ್ವೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಚೇತರವಾತರಕ್ತಶೋಥಾದ್ಭೇದ ಇತಿ| ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್ ಶೃಗಾಲಮಸ್ತಕವತ್ ಸ್ಥೂಲಃ||೫೮||
Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59
ವಾಯುಃ ಕಟ್ಯಾಶ್ರಿತಃ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕಣ್ಡರಾಮಾಕ್ಷಿಪೇದ್ಯದಾ ||೫೯||
ಖಞ್ಜಸ್ತದಾ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುಃ ಪಙ್ಗುಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವಧಾತ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा ||५९||
खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् |
(सु. नि. अ. १) |
ಖಞ್ಜಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ಥ್ನಃ ಊರ್ಧ್ವಜಙ್ಘಾಯಾಃ, ಕಣ್ಡರಾಂ ಮಹಾಸ್ನಾಯುಮ್, ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ ಈಷತ್ ಕ್ಷಿಪೇತ್, ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗತಿಮತ್ತ್ವಾದಿತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಸಕ್ಥ್ನೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನೇನೈವ ದ್ವಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ದ್ವಯೋರಿತಿ ಪದೇನ ನಿಯಮಯತಿ– ಸಕ್ಥಿದ್ವಯಸ್ಯೈವ ವಧಾತ್ ಪಙ್ಗುಃ, ಏಕಸಕ್ಥಿವಧಾತ್ ಖಞ್ಜ ಇತಿ; ವಧಶ್ಚಾತ್ರ ಗಮನಾದಿಕ್ರಿಯಾನಾಶಃ||೫೯||
Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60
ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ ವೇಪತೇ ಯಸ್ತು ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ||೬೦||
ಕಲಾಯಖಞ್ಜಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति ||६०||
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् |
(सु. नि. अ. १) |
ಖಞ್ಜವಿಶೇಷಮಾಹ– ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ನಿತಿ ಗಮನಮಾರಭಮಾಣೋ ವೇಪತೇ| ಪ್ರಶಬ್ದೋಽಯಮಾದಿಕರ್ಮಣಿ| ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಗಚ್ಛತಿ ವಿಕಲಯನ್ನಿವ ಗಚ್ಛತಿ, ಗಮನಾರಮ್ಭೇನ ಅನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವೇಪತೇ ತೇನ ಖಞ್ಜಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ| ಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮಿತಿ ಶಿಥಿಲೀಕೃತಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮ್| ಕಲಾಯಖಞ್ಜ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ರೂಢಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಅಯಮೇವಾನ್ಯತ್ರ ಖಞ್ಜವಾತ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ||೬೦||
Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61
ರುಕ್ ಪಾದೇ ವಿಷಮೇನ್ಯಸ್ತೇ ಶ್ರಮಾದ್ವಾ ಜಾಯತೇ ಯದಾ ||೬೧||
ವಾತೇನ ಗುಲ್ಫಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಮಾಹುರ್ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್ |
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
रुक् पादे विषमेन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ||६१||
वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम् |
(वा. नि. अ. १५) |
ವಾತಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಪಾದನ್ಯಾಸಕುಪಿತಃ ಶ್ರಮಕುಪಿತೋ ವಾ ವಾಯುರ್ಗುಲ್ಫೇ ವೇದನಾಂ ಜನಯನ್, ವಾತಕಣ್ಟಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಅಯಮೇವಾನ್ಯತ್ರ ‘ಖುಡುಕಾವಾತ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ||೬೧||
Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62
ಪಾದಯೋಃ ಕುರುತೇ ದಾಹಂ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽನಿಲಃ ||೬೨||
ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತಃ ಪಾದದಾಹಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः ||६२||
विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १) |
ಪಾದದಾಹಮಾಹ– ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತ ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಮನ್ದೋ ದಾಹ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವೈವರ್ಣ್ಯಾದೇರಭಾವಾದ್ವಾತರಕ್ತಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ||೬೨||
Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63
ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಚರಣೌ ಯಸ್ಯ ಭವೇತಾಂ ಚಾಪಿ ಸುಪ್ತಕೌ ||೬೩||
ಪಾದಹರ್ಷಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫವಾತಪ್ರಕೋಪತಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ||६३||
पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपतः |
(सु. नि. अ. १) |
ಪಾದಹರ್ಷಮಾಹ– ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಹರ್ಷಯುಕ್ತೌ ಭವತಃ, ಹರ್ಷಶ್ಚ ರೋಮಾಞ್ಚಪ್ರಾಯಃ ಅನ್ತಃಶೀತೋ ಝಿಣಿಝಿಣಿವತ್ ವೇದನಾವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹುಃ; ಝಿಣಿಝಿಣಿ ತು ನ ಚಿರಾನುಬನ್ಧಿನೀ ಕೇವಲವಾತಜೇತಿ ಭೇದಃ||೬೩||
Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64
ಅಂಸದೇಶಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಶೋಷಯೇದಂಸಬನ್ಧನಮ್ ||೬೪||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् ||६४||
(सु. नि. अ. १) |
ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧೇನಾಂಸಶೋಷಃ ಕೇವಲವಾತಜ ಉಚ್ಯತೇ| ಅಂಸಬನ್ಧನಕಾರಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಂಸಬನ್ಧನಃ; ಏತದನನ್ತರಂ ‘ಅಂಸಶೋಷಂ ಜನಯೇತ್’ ಇತಿ ಶೇಷ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೬೪||
Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65
ಸಿರಾಶ್ಚಾಕುಞ್ಚ್ಯ ತತ್ರಸ್ಥೋ ಜನಯೇದವಬಾಹುಕಮ್ |೬೫|
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयेदवबाहुकम् |६५|
(सु. नि. अ. १) |
ಅವಬಾಹುಕಮಾಹ– ಸಿರಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ| ತತ್ರಸ್ಥೋಂಽಸದೇಶಸ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ವಾತಕಫಜಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಿಲಿತ್ವಾ ಅವಬಾಹುಕಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್– ‘ಅಂಸಶೋಷಾವಬಾಹುಕಯೋರ್ಬಾಹುಮಧ್ಯೇ ಸಿರಾವ್ಯಧಃ’ (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಏತದನನ್ತರಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಪಠಿತಮ್– “ಯದಾ ಶಬ್ದವಹಂ ವಾಯುಃ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಮಾಧವೇನ ತು ಪ್ರಕರಣಾನುರೋಧಂ ಮನ್ಯಮಾನೇನ ಕರ್ಣರೋಗ ಏವ ತತ್ ಪಠಿತಂ, ಕಿನ್ತು ಸುಶ್ರುತೇನ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಪಠಿತ್ವಾಽಪಿ ಬಾಧಿರ್ಯಕರ್ಣಶೂಲೌ ಶಾಲಾಕ್ಯಽಪಿ ಪಠಿತೌ; ಪುನರುಕ್ತಮಿತಿ ಚೇತ್; ನೈವ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಭಿನ್ನತ್ವಾತ್; ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಶಬ್ದವಹಮಿತ್ಯನೇನ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನನಭೋದೇಶ ಉಕ್ತಃ, ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಚ ಶಬ್ದವಹಾಃ ಸಿರಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಮಾಧವೇನ ತು ಕರ್ಣರೋಗೇ ಶಬ್ದಾಶ್ರವಣತ್ವಾವಿಶೇಷಾದೇತದೇವ ತತ್ರ ಪಠಿತಮಿತ್ಯವಿರೋಧಃ|೬೫|–
Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65
ಆವೃತ್ಯ ವಾಯುಃ ಸಕಫೋ ಧಮನೀಃ ಶಬ್ದವಾಹಿನೀಃ ||೬೫||
ನರಾನ್ ಕರೋತ್ಯಕ್ರಿಯಕಾನ್ಮೂಕಮಿನ್ಮಿನಗದ್ಗದಾನ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः ||६५||
नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिनगद्गदान् |
(सु. नि. अ. १) |
ಮೂಕಾದೀಂಸ್ತ್ರೀನಾಹ– ಆವೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ರಿಯಕಾನ್ ಅವಚನಕ್ರಿಯಕಾನಿತಿ; ನಞಯಮಭಾವೇ, ಈಷದರ್ಥೇ ಚ| ಆದ್ಯೋ ಮೂಕೋಽವಚನಃ, ದ್ವಿತೀಯೋ ಮಿನ್ಮಿನಃ ಸಾನುನಾಸಿಕಸರ್ವವಚನಃ, ತೃತೀಯೋ ಗದ್ಗದೋ ಲುಪ್ತಪದವ್ಯಞ್ಜನಾಭಿಧಾಯೀ| ಏಷಾಂ ಚ ಸಮಾನಕಾರಣಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ದುಷ್ಟೇರುತ್ಕರ್ಷಾದಿಭಿರದೃಷ್ಟವಶಾದ್ವಾ ಭೇದ ಇತ್ಯುನ್ನೇಯಮ್||೬೫||
Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66
ಅಧೋ ಯಾ ವೇದನಾ ಯಾತಿ ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ ||೬೬||
ಭಿನ್ದತೀವ ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ಸಾ ತೂನೀ ನಾಮ ನಾಮತಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता ||६६||
भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नाम नामतः |
(सु. नि. अ. १) |
ತೂನೀಮಾಹ– ಅಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ ಇತಿ ಗುದೋಪಸ್ಥಮ್| ವೇದನಾ ಶೂಲಮ್| ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ ಪಕ್ವಾಶಯಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ, ಪಕ್ವಾಶಯಮೂತ್ರಪುಟಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಯೋರ್ಜಾತಾ| ಉಪಸ್ಥಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ಗುಹ್ಯಮ್| ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ||೬೬||
Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67
ಗುದೋಪಸ್ಥೋತ್ಥಿತಾ ಯಾ ತು ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಪ್ರಧಾವಿತಾ ||೬೭||
ವೇಗೈಃ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಯಾತಿ ಪ್ರತಿತೂನೀತಿ ಸೋಚ್ಯತೇ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं प्रधाविता ||६७||
वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
ಪ್ರತಿತೂನೀಮಾಹ– ಗುದೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಲೋಮಮಿತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮ್| ವೇಗೈರ್ವಾತಕೃತೋದ್ಗಮೈಃ| ಸೇತ್ಯನೇನ ‘ಭಿನ್ದತೀವ’ ಇತ್ಯತಿದಿಶ್ಯತೇ||೬೭||
Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69
ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾತಮುದರಂ ಭೃಶಮ್ ||೬೮||
ಆಧ್ಮಾನಮಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ಘೋರಂ ವಾತನಿರೋಧಜಮ್ |
ವಿಮುಕ್ತಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಂ ತದೇವಾಮಾಶಯೋತ್ಥಿತಮ್ ||೬೯||
ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಕಫವ್ಯಾಕುಲಿತಾನಿಲಮ್ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् ||६८||
आध्मानमिति तं विद्याद् घोरं वातनिरोधजम् |
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् ||६९||
प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् |
(सु. नि. अ. १) |
ಆಧ್ಮಾನಮಾಹ– ಸಾಟೋಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಟೋಪಮಿತಿ ಆಟೋಪಶ್ಚಲಚಲನಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ, ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಆಧ್ಮಾತಂ ವಾತಪೂರ್ಣಚರ್ಮಪುಟಕಸ್ಥಾನೀಯಮ್| ಉದರಮಿತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಸ್ಯ ಆಮಾಶಯಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಘೋರಮಿತಿ ಕಷ್ಟಪ್ರದಮ್| ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಯೋರಪಿ ವೇದಾನಾಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮಾಹ– ವಿಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವೇತ್ಯನೇನ ಸಾಟೋಪಾದಿತ್ವಮತಿದಿಶತಿ| ಕಫವ್ಯಾಕುಲಿತಾನಿಲಂ ಕಫಾವೃತವಾತಮ್||೬೮-೬೯||
Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72
ನಾಭೇರಧಸ್ತಾತ್ ಸಞ್ಜಾತಃ ಸಞ್ಚಾರೀ ಯದಿ ವಾಽಚಲಃ ||೭೦||
ಅಷ್ಠೀಲಾವದ್ಘನೋ ಗ್ರನ್ಥಿರೂರ್ಧ್ವಮಾಯತ ಉನ್ನತಃ |
ವಾತಾಷ್ಠೀಲಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಿನೀಮ್ ||೭೧||
ಏತಾಮೇವ ರುಜೋಪೇತಾಂ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಮ್ |
ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾಮಿತಿ ವದೇಜ್ಜಠರೇ ತಿರ್ಯಗುತ್ಥಿತಾಮ್ ||೭೨||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) |
View original
नाभेरधस्तात् सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः ||७०||
अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरूर्ध्वमायत उन्नतः |
वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||७१||
एतामेव रुजोपेतां वातविण्मूत्ररोधिनीम् |
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||७२||
(सु. नि. अ. १) |
ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ– ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ವರ್ತುಲಃ ಪಾಷಾಣವಿಶೇಷ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಮತಾನುವಾದೀ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಕರ್ಮಕಾರಾಣಾಂ ವರ್ತುಲಾ ದೀರ್ಘಾ ಲೌಹಭಾಣ್ಡೀತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಊರ್ಧ್ವಮಾಯತ ಉಪರಿದೀರ್ಘಃ| ಉನ್ನತಃ ತಿರ್ಯಗುನ್ನತಃ| ವಾತಕೃತಾ ಅಷ್ಠೀಲಾ ವಾತಾಷ್ಠೀಲೇತಿ ಸ್ವರೂಪಪರಂ, ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಿನೀಂ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾವರೋಧಿನೀಮ್| ಏತಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಸೈವ ಜಠರೇ ತಿರ್ಯಗುತ್ಥಿತಾ ತಿರ್ಯಗಾಯತಾ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲೇತಿ ಭೇದಃ| ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪರಮ್||೭೦-೭೨||
Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73
ಮಾರುತೇಽನುಗುಣೇ ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ |
ವಿಕಾರಾ ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾತ್ರ ಪ್ರತಿಲೋಮೇ ಭವನ್ತಿ ಚ ||೭೩||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) |
View original
मारुतेऽनुगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते |
विकारा विविधाश्चात्र प्रतिलोमे भवन्ति च ||७३||
(सु. नि. अ. ३) |
ಅಷ್ಠೀಲಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಮಪಿ ವಾತವಿಕೃತಿಂ ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಮಾಹ– ಮಾರುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಗುಣೇಽನುಲೋಮೇ| ಪ್ರತಿಲೋಮೇ ಪ್ರತಿಲೋಮಗೇ ಮಾರುತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿಕಾರಾ ಅಶ್ಮರೀಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದಯಃ||೭೩||
Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74
ಸರ್ವಾಙ್ಗಕಮ್ಪಃ ಶಿರಸೋ ವಾಯುರ್ವೇಪಥುಸಞ್ಜ್ಞಕಃ |೭೪|
View original
सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसञ्ज्ञकः |७४|
ವೇಪಥುವಾತವಿಕಾರಮಾಹ– ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಸಃ ಕಮ್ಪ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಶಿರ ಇತ್ಯವಯವೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಹಸ್ತಾದೇರಪಿ ಕಮ್ಪೋ ವೇಪಥುರಿತ್ಯರ್ಥಃ|೭೪|–
Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74
ಖಲ್ಲೀ ತು ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಕರಮೂಲಾವಮೋಟನೀ ||೭೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी ||७४||
(च. चि. अ. २८) |
ಖಲ್ಲೀತ್ಯಾದಿ| ಖಲ್ಲೀ ‘ಸಿರಾವಮೋಟನ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೭೪||
Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75
ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮಾರುತೇನ ವಾ |
ಕರೋತ್ಯುದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮೂರ್ಧ್ವವಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ||೭೫||
View original
अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन वा |
करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते ||७५||
ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮಾರುತೇನ ಚ| ಕರೋತ್ಯುದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮೂರ್ಧ್ವವಾತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೭೫||
Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77
ಸ್ಥಾನನಾಮಾನುರೂಪೈಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗೈಃ ಶೇಷಾನ್ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ |
ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ಸಂಸರ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾದ್ಯೈರುಪಲಕ್ಷಯೇತ್ ||೭೬||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
ಹನುಸ್ತಮ್ಭಾರ್ದಿತಾಕ್ಷೇಪಪಕ್ಷಾಘಾತಾಪತಾನಕಾಃ |
ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ ವಾತಾ ಯತ್ನಾತ್ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ವಾ ನ ವಾ ||೭೭||
ನರಾನ್ ಬಲವತಸ್ತ್ವೇತಾನ್ ಸಾಧಯೇನ್ನಿರುಪದ್ರವಾನ್ |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् |
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत् ||७६||
(च. चि. अ. २८) |
हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः |
कालेन महता वाता यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा ||७७||
नरान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान् |
(च. चि. अ. २८) |
ಅನುಕ್ತವಾತರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಾಹ– ಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾನುರೂಪೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯಥಾ– ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಂ, ಪೃಷ್ಠಶೂಲಂ, ನಖಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾಮಾನುರೂಪೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯಥಾ– ಶೂಲಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಕೀಲನಿಖಾತವದ್ವೇದನಾವಿಶೇಷ ಏವ ಉಚ್ಯತೇ, ತಥಾ ಭೇದತೋದಾದಿಭಿರಪಿ ಪೀಡಾವಿಶೇಷ ಏವ ಗಮ್ಯತೇ| ವಾತಾ ಇತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್| ವಾತಾದಿತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಾತಾದ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಾದಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೭೬-೭೭||
Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79
ವಿಸರ್ಪದಾಹರುಕ್ಸಙ್ಗಮೂರ್ಛಾರುಚ್ಯಗ್ನಿಮಾರ್ದವೈಃ ||೭೮||
ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಬಲಂ ವಾತಾ ಘ್ನನ್ತಿ ಪಕ್ಷವಧಾದಯಃ |
ಶೂನಂ ಸುಪ್ತತ್ವಚಂ ಭಗ್ನಂ ಕಮ್ಪಾಧ್ಮಾನನಿಪೀಡಿತಮ್ |
ರುಜಾರ್ತಿಮನ್ತಂ ಚ ನರಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿರ್ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೭೯||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |
View original
विसर्पदाहरुक्सङ्गमूर्छारुच्यग्निमार्दवैः ||७८||
क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादयः |
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् |
रुजार्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७९||
(सु. सू. अ. ३३) |
ವಾತೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಿಸರ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾ ಇತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್| ವಾತಾದಿತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಾತಾತ್ ಪಕ್ಷವಧಾದಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶೂನಮಿತ್ಯಾದಿ ಶೂನಂ ಸಶೋಥಮ್| ಸುಪ್ತತ್ವಚಂ ಸ್ಪರ್ಶಾನಭಿಜ್ಞತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಮ್||೭೮-೭೯||
Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80
ಅವ್ಯಾಹತಗತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಿತಃ |
ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೋಽಧಿಕಂ ಜೀವೇದ್ವೀತರೋಗಃ ಸಮಾಃ ಶತಮ್ ||೮೦||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) |
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः |
वायुः स्यात् सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम् ||८०||
(च. चि. अ. २८) |
ಇದಾನೀಂ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಹ– ಅವ್ಯಾಹತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯೇತಿ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಅವ್ಯಾಹತಗತಿಃ ಅನವರುದ್ಧಮಾರ್ಗಃ, ಸ್ಥಾನಸ್ಥಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಿತೋಽಕ್ಷೀಣಶ್ಚಾಪ್ರವೃದ್ಧಃ, ಏತದ್ವಿಶೇಷಣತ್ರಯಂ ಹೇತುಹೇತುಮದ್ಭಾವೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವೀತರೋಗೋ ನೀರೋಗಃ, ಕಫಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇರಪಿ ಪ್ರೇರಕವಾತೇನಾನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್| ಅಧಿಕಂ ಸಮಾಃ ಶತಮಿತಿ ಪಞ್ಚ ದಿನಾಧಿಕಂ ಸವಿಂಶಂ ವರ್ಷಶತಮ್| ಯದಾಹ ವರಾಹಃ ಆಯುರ್ನಿರೂಪಣೇ– ‘ಸಮಾಃ ಷಷ್ಟಿರ್ದ್ವಿಘ್ನಾ ಮನುಜಕರಿಣಾಂ ಪಞ್ಚ ಚ ನಿಶಾಃ|’ ಇತ್ಯಾದಿ||೮೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨೨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातव्याधिनिदानं समाप्तम् ||२२||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೨||