22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

అథ వాతవ్యాధినిదానం| రూక్షశీతాల్పలఘ్వన్నవ్యవాయాతిప్రజాగరైః | విషమాదుపచారాచ్చ దోషాసృక్స్రవణాదపి ||1|| లంఘనప్లవనాత్యధ్వవ్యాయామాదివిచేష్టితైః | ధాతూనాం సంక్షయాచ్చింతాశోకరోగాతికర్షణాత్ ||2|| వేగసంధారణాదామాదభిఘాతాదభోజనత్ | మర్మాబాధాద్గజోష్ట్రాశ్వశీఘ్రయానాపతంసనాత్ ||3|| దేహే స్రోతాంసి రిక్తాని పూరయిత్వాऽనిలో బలీ | కరోతి వివిధాన్ వ్యాధీన్ సర్వాంగైకాంగసంశ్రయాన్ ||4|| (చ. చి. అ. 28) |

అపస్మారవద్వాతవికారాణామప్యాక్షేపకాదీనాం వేగకర్తృత్వాదపస్మారానంతరం వాతవ్యాధ్యారంభః| నను, వాతవ్యాధిరితి కోऽర్థః? కిం వాత ఏవ వ్యాధిర్వాతవ్యాధిః, ఉత వాతేన జనితో వ్యాధిర్వాతవ్యాధిః? ఆద్యే స్వస్థేష్వపి ప్రసంగః, ద్వితీయే జ్వరాదిషు| ఉచ్యతే– వ్యాధిపదసామానాధికరణ్యాద్వికృతో దుఃఖకారీ వాతో వాతవ్యాధిః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– ‘‘పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజం శూలాటోపౌ కరోతి చ|’’ (సు. ని. అ. 1) ఇతి| వాతజనితోऽసాధారణవ్యాధిర్వాతవ్యాధిరితి విశేషణీయం, తేనోభయత్రాప్రసంగః| యచ్చోక్తం– ‘‘కఫపిత్తాన్వితో వాయుర్వాయురేవ చ కేవలః| కుర్యాదాక్షేపకం’’ ఇత్యాది; తత్రారంభకో వాయురేవ, పిత్తకఫౌ త్వనుబంధావితి న విరోధః స్యాత్| చరకే హి ద్వివిధా వ్యాధయ ఉక్తాః సామాన్యజా, నానాత్మజాశ్చేతి; తత్ర సామాన్యజా యే వాతాదిభిః సమస్తైర్వ్యస్తైర్వా జన్యంతే, యథా– జ్వరాదయః; నానాత్మజా యే నియతైకదోషజన్యాః, యథా– ఆక్షేపకాదయో యే వాతేనైవ జన్యంతే, న స్వతంత్రేణ పిత్తేన కఫేన వా; తథా ఓషచోషాదయః పిత్తేనైవ, న వాతేన కఫేన చ తథా తృప్త్యాదయః కఫేనైవ, న వాతేన, న పిత్తేన,; ఏవం వ్యవస్థితే వాతవ్యాధివత్ పిత్తకఫవ్యాధీ కస్మాన్నోక్తౌ? ఉచ్యతే– వాయోరతిబలత్వేన ఆశుకారిత్వేన చ గరీయస్త్వాత్తద్వికారాణాం దుఃసాధ్యత్వాదాశ్వేవాత్యయకరత్వాద్విశిష్టచికిత్స్యత్వాద్వాతవ్యాధ్యభిధానం, నతు కఫపిత్తవ్యాధ్యభిధానం| అత ఏవ చరకసుశ్రుతాదిష్వపి వాతరోగాధ్యాయ ఏవ నిర్దిష్టో, నతు పిత్తకఫరోగాధ్యాయః| చంద్రికాకారస్త్వాహ– పిత్తకఫయో రూపరసాదియోగాద్దూష్యవిశేషయోగాద్వా హరిద్రాచూర్ణసంయోగవదత్యంతవిసదృశా రసాదిమంతో వికారాః పృథఙ్నామానో జాయంతే, వాయోస్తు రూపరసాద్యభావాత్ దూష్యనిరపేక్షా ఆక్షేపకాదయో వాతాదనతిభిన్నరూపా నానాత్మజాః; తేన వాతవికారాః పృథగుచ్యంతే, నతు పిత్తకఫవికారా ఇతి| ఏతత్తు బకులకరప్రభృతయా నానుమన్యంతే, చరకవిరోధాత్| చరకే హి పిత్తకఫయోరపి నానాత్మజా ఉక్తాః, యథా– ‘అశీతిర్వాతవికారాః, చత్వారింశత్ పిత్తవికారాః, వింశతిః శ్లేష్మవికారాః|’ (చ. సూ. అ. 20) ఇతి| సుశ్రుతేన తు శల్యాధ్యాయినా పిత్తకఫనానాత్మజా న దర్శితాః, పరాధికారేషు న విస్తారోక్తిరిత్యభిప్రాయేణేతి| లంఘనముత్పతనం, ఉపవాసస్యానశనశబ్దేన వమనాదేశ్చ దోషస్రవణశబ్దేన వక్ష్యమాణత్వాత్| ప్లవనం బాహుభ్యాం జలప్రతరణం| ఆమాదితి ఆమరసాత్, తస్య కారణత్వం మార్గావరణద్వారేణ నతు స్వరూపేణ; ఆయాసాదితి పాఠాంతరమయుక్తం, తస్య వ్యాయామశబ్దేనోక్తత్వాత్| మర్మాబాధాత్ మర్మాభిఘాతాత్| అపతంసనం గజాదిభ్యః శీఘ్రయానేన పతనం, ఉచ్ఛ్వాసావరోధో వా; ధాతుకర్షణమితి ఖరనాదః||1-4||

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

అవ్యక్తం లక్షణం తేషాం పూర్వరూపమితి స్మృతం | ఆత్మరూపం తు యద్వ్యక్తమపాయో లఘుతా పునః ||5|| (చ. చి. అ. 28) |

పూర్వరూపాదికమాహ– అవ్యక్తమిత్యాది| అవ్యక్తమితి వక్ష్యమాణానాం వాతవికారాణాం రూపమేవావ్యక్తం పూర్వరూపం, నతు జ్వరాదివద్విశిష్టమన్యత్| ఆత్మరూపమిత్యాది తదేవ వ్యక్తమాత్మరూపం దోషాదిభేదేన సమ్యక్ ప్రకాశితం స్వలక్షణమిత్యర్థః| అపాయ ఇతి వాయోశ్చలత్వేన స్తంభసంకోచకంపాదీనాం కదాచిదభావాత్; యదుక్తం– “గతే వేగే భవేత్ స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకాదిషు|” ఇతి లఘుతేతి శరీరస్య, వాయునా సర్వధాతుశోషణాత్| అథవా అపాయో లఘుతా ఇతి సర్వవాతవికారాణామపాయోऽభావః, కిం తదిత్యాహ– లఘుతేతి; వాతలింగానాం లఘుతాऽత్యల్పత్వేనావస్థానం నతు నిఃశేషనివృత్తిః; యథా– బహిరాయామనివృత్తావపి న రూక్షత్వాదినివృత్తిరిత్యాహుః||5||

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

సంకోచః పర్వణాం స్తంభో భంగోऽస్థ్నాం పర్వణామపి | రోమహర్షః ప్రలాపశ్చ పాణిపృష్ఠశిరోగ్రహః ||6|| ఖాంజ్యపాంగుల్యకుబ్జత్వం శోథోऽంగానామనిద్రతా | గర్భశుక్రరజోనాశః స్పందనం గాత్రసుప్తతా ||7|| శిరోనాసాక్షిజత్రూణాం గ్రీవాయాశ్చాపి హుండనం | భేదస్తోదోऽర్తిరాక్షేపో ముహుశ్చాయాస ఏవ చ ||8||

కరోతి వివిధాన్ వ్యాధీనితి యదుక్తం తద్వ్యాకరోతి– సంకోచ ఇత్యాది| స్తంభః పర్వణామేవ| పాంగుల్యం పంగుతా| శోథోऽంగానామితి బాహుముఖాదీనాం| అనిద్రతేత్యనేన అల్పనిద్రతేత్యాహుః| గర్భశుక్రరజోనాశ ఇతి గర్భశయ్యాయా వాతాధిష్ఠితత్వేన గర్భాగ్రహణమితి జేజ్జటః| గర్భాదివికృతిరప్యత్ర ద్రష్టవ్యా| స్పందనం కంపనం| హుండనం శిరఃప్రభృతీనామంతఃప్రవేశో వక్రత్వం వా, ధాతూనామనేకార్థంత్వాత్| అన్యే త్వాహుః– శిరోహుండనం కేశభూమిస్ఫుటనం శంఖలలాటభేదశ్చ, నాసాహుండనం ఘ్రాణనాశః, అక్షిహుండనమక్షివ్యుదాసః, జత్రుహుండనం వక్షోపరోధః, గ్రీవాహుండనం గ్రీవాస్తంభః| భేద ఇతి ఓష్ఠదంతశ్రోణ్యాదీనాం| తోదః శూలం| అర్తిః పీడా, సా చ పాదపార్శ్వశ్రోత్రాక్షివక్షసామితి జేజ్జటః| ఆక్షేపశ్చ ఆక్షేపకాదిషు వక్ష్యమాణః| ఆయాసః శ్రమః||6-8||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

ఏవంవిధాని రూపాణి కరోతి కుపితోऽనిలః | హేతుస్థానవిశేషాచ్చ భవేద్రోగవిశేషకృత్ ||9|| (చ. చి. అ. 28) |

హేత్విత్యాది| హేతువిశేషః ఆవరణాదిః యథా– శ్లేష్మావృతో మన్యాస్తంభకారీ; స్థానవిశేషః కోష్ఠాదిః; యథా– పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజనమిత్యాది||9||

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

తత్ర కోష్ఠాశ్రితే దుష్టే నిగ్రహో మూత్రవర్చసోః | బ్రధ్నహృద్రోగగుల్మార్శఃపార్శ్వశూలం చ మారుతే ||10|| సర్వాంగకుపితే వాతే గాత్రస్ఫురణభంజనం | వేదనాభిః పరీతాశ్చ స్ఫుటంతీవాస్య సంధయః ||11|| (చ. చి. అ. 28) |

ఏతదేవ వివృణోతి (కోష్ఠాశ్రితవాతలక్షణమాహ)– తత్రేత్యాది| కోష్ఠశబ్దేనావిశేషాత్ సర్వే ఆమాశయాదయో గృహ్యంతే, ఆమాశయాదిగం తు పృథగపి వక్ష్యతి| నిగ్రహోऽప్రవృత్తిః| బ్రధ్నః కోశవంక్షణసంధిః||10-11||

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

గ్రహో విణ్మూత్రవాతానాం శూలాధ్మానాశ్మశర్కరాః | జంఘోరుత్రికపాత్పృష్ఠరోగశోషౌ గుదే స్థితే ||12|| రుక్ పార్శ్వోదరహృన్నాభేస్తృష్ణోద్గారవిసూచికాః | కాసః కంఠాస్యశోషశ్చ శ్వాసశ్చామాశయస్థితే ||13|| (చ. చి. అ. 28) |

గుదస్థితవాతలక్షణమాహ– గ్రహ ఇత్యాది| అశ్మా అశ్మరీ| రోగో రుజా| గుద ఇత్యుత్తరగుదే పక్వాశయ ఇత్యర్థః, నతు గుదమాత్రే; తథా సతి అశ్మరీకర్తృత్వానుపపత్తేః||12-13||

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజం శూలాటోపౌ కరోతి చ | కృచ్ఛ్రమూత్రపురీషత్వమానాహం త్రికవేదనాం ||14|| శ్రోత్రాదిష్వింద్రియవధం కుర్యాద్దుష్టసమీరణః | (సు. ని. అ. 1) |

పక్వాశయస్థవాతలక్షణమాహ– పక్వాశయస్థ ఇత్యాది| నను, పక్వాశయస్థ ఇతి పునరుక్తిః, గుదే స్థిత ఇత్యనేనైవోక్తత్వాత్| ఉచ్యతే– గుదే స్థిత ఇతి దృఢబలస్య లక్షణం, పక్వాశయస్థ ఇతి సుశ్రుతస్య; ఉభయలింగోపన్యాసస్తు సకలలింగప్రదర్శనార్థమిత్యవిరోధః||14||

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

త్వగ్రూక్షా స్ఫుటితా సుప్తా కృశా కృష్ణా చ తుద్యతే | ఆతన్యతే సరాగా చ పర్వరుక్ త్వగ్గతేऽనిలే ||15|| (చ. చి. అ. 28) |

త్వగ్గతవాతలక్షణమాహ– త్వగిత్యాది| ఆతన్యతే విస్తార్యత ఏవ| త్వగ్గతే ఇతి ఉపధాతురూపాం త్వచం ప్రాప్తే; చంద్రికాకారస్తు త్వక్శబ్దేన రసమాహ, తేన రసగత ఇత్యర్థః| హృదయస్థస్య చ రసస్యామాశయసామీప్యాదామాశయగతవాతలక్షణేనైవ తదధిగతేః రసగతస్యానభిధానమితి కార్తికః||15||

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

రుజస్తీవ్రాః ససంతాపా వైవర్ణ్యం కృశతాऽరుచిః | గాత్రే చారూంషి భుక్తస్య స్తంభశ్చాసృగ్గతేऽనిలే ||16|| (చ. చి. అ. 28) |

అసృగ్గతవాతలక్షణమాహ– రుజా ఇత్యాది| అరూంషి వ్రణాః| భుక్తస్య స్తంభః భుక్తవతో గాత్రస్తంభః, సంతర్పణేన రక్తస్య వృద్ధేః| అన్యే త్వసృగ్గతవాతలక్షణం న పఠంతి, వాతరక్తేన సహాభేదాత్; తన్న, అత్ర దుష్టో వాయుః రక్తేనావృతః కుప్యతి, వాతరక్తే తు స్వకారణాదుభావపి హస్త్యాదిగమనకుపితౌ విశిష్టసంప్రాప్త్యా హస్తపాదగతావేవ వాతరక్తాఖ్యం వికారం జనయత ఇతి||16||

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

గుర్వంగం తుద్యతేऽత్యర్థం దండముష్టిహతం యథా | సరుక్ శ్రమితమత్యర్థం మాంసమేదోగతేऽనిలే ||17|| భేదోऽస్థిపర్వణాం సంధిశూలం మాంసబలక్షయః | అస్వప్నః సంతతా రుక్ చ మజ్జాస్థికుపితేऽనిలే ||18|| (చ. చి. అ. 28) |

మాంసమేదోగతవాతలక్షణమాహ– గుర్విత్యాది| శ్రమితం శ్రాంతం నిఃసహమిత్యర్థః| మాంసమేదోగతవాయోరేకలింగత్వం అదూరాంతరేణ ప్రత్యాసత్తేరాశ్రయాభేదాత్, ఏవం మజ్జాస్థికుపితేऽపి వాచ్యం||17-18||

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

క్షిప్రం ముంచతి బధ్నాతి శుక్రం గర్భమథాపి వా | వికృతిం జనయేచ్చాపి శుక్రస్థః కుపితోऽనిలః ||19|| (చ. చి. అ. 28) |

శుక్రస్థవాతలక్షణమాహ– క్షిప్రమిత్యాది| గర్భమితి దుష్టశుక్రారబ్ధత్వాద్గర్భస్య| వికృతిమితి గర్భస్య, శుక్రస్య చ||19||

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

కుర్యాత్ సిరాగతః శూలం సిరాకుంచనపూరణం | (సు. ని. అ. 1) | స బాహ్యాభ్యంతరాయామం ఖల్లీం కౌబ్జ్యమథాపి వా ||20|| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ కుర్యాత్ స్నాయుగతోऽనిలః | (చ. చి. అ. 28) |

సిరాగతవాతలక్షణమాహ– కుర్యాదిత్యాది| ఆకుంచనం సంకోచః| పూరణం స్థూలత్వం, యదుక్తమన్యత్ర– ‘సుప్తాస్తన్వ్యో బృహత్యో వా సిరా వాతే సిరాగతే|’ ఇతి| ఖల్లీం వక్ష్యమాణాం||20||

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

హంతి సంధిగతః సంధీన్ శూలాటోపౌ కరోతి చ ||21|| (సు. ని. అ. 17) |

సంధిగతవాతలక్షణమాహ– హంతీత్యాది| హంతి సంధిగతః సంధీనితి సంధివిశ్లేషం స్తంభాదికం వా కరోతి||21||

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(ప్రాణోదానౌ సమానశ్చ వ్యానశ్చాపాన ఏవ చ | స్థానస్థా మారుతాః పంచ యాపయంతి శరీరిణం) | (సు. ని. అ. 1) | ప్రాణే పిత్తావృతే ఛర్దిర్దాహశ్చైవోపజాయతే | దౌర్బల్యం సదనం తంద్రా వైరస్యం చ కఫావృతే ||22|| (సు. ని. అ. 1) | ఉదానే పిత్తయుక్తే తు దాహో మూర్ఛా భ్రమః క్లమః | అస్వేదహర్షౌ మందోऽగ్నిః శీతతా చ కఫావృతే ||23|| స్వేదదాహౌష్ణ్యమూర్ఛాః స్యుః సమానే పిత్తసంవృతే | కఫేన సక్తే విణ్మూత్రే గాత్రహర్షశ్చ జాయతే ||24|| అపానే పిత్తయుక్తే తు దాహౌష్ణ్యం రక్తమూత్రతా | అధఃకాయే గురుత్వం చ శీతతా చ కఫావృతే ||25|| వ్యానే పిత్తావృతే దాహో గాత్రవిక్షేపణం క్లమః | స్తంభనో దండకశ్చాపి శూలశోథౌ కఫావృతే ||26|| (సు. ని. అ. 1) |27|

పిత్తకఫావృతానాం ప్రాణాదీనామర్ధార్ధశ్లోకేన లింగాన్యాహ– ప్రాణ ఇత్యాది| గాత్రహర్షో రోమాంచః| దండకో దండవత్ స్తంభః| పరస్పరం చ ప్రాణాదీనామావరణాని వింశతిర్భవంతి| యదుక్తం చరకే– ‘‘మారుతానాం హి పంచానామన్యోన్యావరణం శృణు|’’ (చ. చి. అ. 28) ఇత్యాది| ఏషాం చ లక్షణం చరక ఏవ ద్రష్టవ్యం విదేహే చైక ఏవ వాయుః స్థానకర్మభేదాత్ పంచేత్యాహుః, సంసర్గిద్రవ్యత్వేనైకాశ్రయే జలవత్పృథగవస్థానానుపపత్తేః| ఈశానాऽప్యాహ– ‘‘యథైకో దేవదత్తః స్థానభేదాద్ గృహస్థో వానప్రస్థః, కర్మభేదాత్ కుంభకారో మాలాకార ఇత్యుచ్యతే తథా వాయురపి’’ ఇతి||22-26||

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

యదా తు ధమనీః సర్వాః కుపితోऽభ్యేతి మారుతః | తదాऽऽక్షిపత్యాశు ముహుర్ముహుర్దేహం ముహుశ్చరః ||27|| ముహుర్ముహుశ్చాక్షేపణాదాక్షేపక ఇతి స్మృతః | (సు. ని. అ. 1) |

ఆక్షేపకస్య సామాన్యలక్షణమాహ– యదా త్విత్యాది| సర్వా ఇతి ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గాః| ఆక్షిపతి దేహం హస్త్యారూఢపురుషస్యేవ గాత్రం చాలయతి| ముహుశ్చర ఇతి హేతుగర్భవిశేషణం| ‘బహిశ్చర’ ఇతి పాఠాంతరే కోష్ఠాద్బహిః శాఖాగతశ్చరన్నాక్షేపకం కరోతీత్యర్థః| చంద్రికాకారస్తు ఏతన్నానుమన్యతే, స్థానగాంభీర్యాదాక్షేపకస్య తదారంభకవాయోర్బహిశ్చరత్వాయుక్తత్వాత్||27||

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

క్రుద్ధః స్వైః కోపనైర్వాయుః స్థానాదూర్ధ్వం ప్రవర్తతే ||28|| పీడయన్ హృదయం గత్వా శిరఃశంఖౌ చ పీడయన్ | ధనుర్వన్నమయేద్గాత్రాణ్యాక్షిపేన్మోహయేత్తదా ||29|| స కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసేచ్చాపి స్తబ్ధాక్షోऽథ నిమీలకః | కపోత ఇవ కూజేచ్చ నిఃసంజ్ఞః సోऽపతంత్రకః ||30|| దృష్టిం సంస్తభ్య సంజ్ఞాం చ హత్వా కంఠేన కూజతి | హృది ముక్తే నరః స్వాస్థ్యం యాతి మోహం వృతే పునః ||31|| వాయునా దారుణం ప్రాహురేకే తదపతానకం | (చ. సి. అ. 1) |

అస్యైవావస్థావిశేషావపతంత్రకాపతానకావాహ– క్రుద్ధ ఇత్యారభ్య ఏకే తదపతానకమిత్యంతేన| స్వైః కోపనైరిత్యనేన రూక్షాదికుపితః స్వతంత్రో న త్వావరణకుపిత ఇతీశానః| నిమీలితాక్షః స్తబ్ధాక్షో వా భవతీత్యర్థః| ఆక్షేపకశ్చతుర్విధో భవతి– దండాపతానకోऽభ్యంతరాయామో బహిరాయామోऽభిఘాతజశ్చేతి| దృఢబలేన యద్యపి ఆక్షేపకాత్ పూర్వమంతరాయామబహిరాయామౌ పఠితౌ, తథాऽప్యాక్షేపకవిశేషావేతౌ మంతవ్యౌ, సుశ్రుతదర్శనాత్||28-31||

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

కఫాన్వితో భృశం వాయుస్తాస్వేవ యది తిష్ఠతి ||32|| దండవత్ స్తంభయేద్దేహం స తు దండాపతానకః | (సు. ని. అ. 1) |

ఏషాం లక్షణమాహ– కఫాన్విత ఇత్యాది| భృశం కఫాన్విత ఇత్యనేన పిత్తమపి న వార్యత ఇత్యాహుః| చరకే త్వస్యాసాధ్యత్వం కేవలవాతజత్వేన ద్ర్ష్టవ్యం| యదాహ– “పాణిపాదశిరఃపృష్ఠశ్రోణీః స్తభ్నాతి మారుతః| దండవత్ స్తబ్ధగాత్రస్య దండకః సోऽనుపక్రమః||” (చ. చి. అ. 28) ఇతి| తాస్వితి సర్వధమనీషు||32||

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

ధనుస్తుల్యం నమేద్యస్తు స ధనుఃస్తంభసంజ్ఞకః ||33|| (సు. ని. అ. 1) |

అంతరాయామబహిరాయామయోః సాధారణం రూపమాహ– ‘ధనుస్తుల్యం నమేద్యస్తు స ధనుస్తంభసంజ్ఞకః’ ఇతి||33||

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

అంగులీగుల్ఫజఠరహృద్వక్షోగలసంశ్రితః | స్నాయుప్రతానమనిలో యదాऽऽక్షిపతి వేగవాన్ ||34|| విష్టబ్ధాక్షః స్తబ్ధహనుర్భగ్నపార్శ్వః కఫం వమన్ | అభ్యంతరం ధనురివ యదా నమతి మానవం ||35|| తదాऽస్యాభ్యంతరాయామం కురుతే మారుతో బలీ | బాహ్యస్నాయుప్రతానస్థో బాహ్యాయామం కరోతి చ ||36|| తమసాధ్యం బుధాః ప్రాహుర్వక్షఃకట్యూరుభంజనం | (సు. ని. అ. 1) |

విశేషలక్షణమాహ– అంగులీత్యాది| వక్షో బాహుద్వయాంతరం| హృదయం తదభ్యంతరం ద్వ్యంగులం| స్నాయుప్రతానం లతావదనేకప్రరోహం స్నాయుజాలం; స్నాయురిత్యుపలక్షణం, తేన సిరాకండరయోరపి గ్రహణం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “మహాహేతుర్బలీ వాయుః సిరాః సస్నాయుకండరాః| మన్యాపృష్ఠాశ్రితా బాహ్యాః సంశోష్యాయామయేద్బహిః||” ఇత్యాది| అభ్యంతరాయామం క్రోడే నతం, బాహ్యాయామం పృష్ఠే నతం| అంతరాయామబహిరాయామాభ్యాం తంత్రాంతరోక్తకుబ్జస్యావరోధః| యదుక్తం– “హృదయం యది వా పృష్ఠమున్నతం క్రమశః సరుక్| క్రుద్ధో వాయుర్యదా కుర్యాత్తదా తం కుబ్జమాదిశేత్||” ఇతి||34-36||

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( హృదయం యది వా పృష్ఠమున్నతం క్రమశః సరుక్ | క్రుద్ధో వాయుర్యదా కుర్యాత్ తదా తం కుబ్జమాదిశేత్) | కఫపిత్తాన్వితో వాయుర్వాయురేవ చ కేవలః ||37|| కుర్యాదాక్షేపకం త్వన్యం చతుర్థమభిఘాతజం | (సు. ని. అ. 1) |

ఉక్తానామాక్షేపకప్రకారాణాం కఫపిత్తానుబంధమాహ– కఫపిత్తాన్విత ఇత్యాది| ఏతచ్చ దండాపతానకలక్షణమేవ జేజ్జటేన వ్యాఖ్యాతం| పిత్తకఫానుబంధశ్చాత్ర శైత్యశోథగురుత్వానీత్యాదినోక్తలక్షణ ఏవ బోధ్యః| చతుర్థమభిఘాతజమితి దండాపతానకాదిత్రితయాపేక్ష్య చతుర్థత్వం, అభిఘాతజం దండాద్యభిఘాతకుపితవాతజం; అస్య చ లక్షణం– ‘‘యదా తు ధమనీః సర్వాః’’ ఇత్యాదినోక్తసామాన్యలక్షణం ద్రష్టవ్యం||37||

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

గర్భపాతనిమిత్తశ్చ శోణితాతిస్రవాచ్చ యః ||38|| అభిఘాతనిమిత్తశ్చ న సిధ్యత్యపతానకః | (సు. ని. అ. 1) |

అసాధ్యత్వమాహ– గర్భపాతేత్యాది| గదాధరస్త్వాహ– కఫపిత్తాన్విత ఇత్యాదినా నిమిత్తభేదేనాక్షేపకశ్చతుర్ధా ఇతి; తద్యథా– ఏకః కఫాన్వితేన వాతేన, ద్వితీయః పిత్తాన్వితేన, తృతీయః కేవలేన, చతుర్థోऽభిఘాతేనేతి| అత్ర పక్షే గర్భపాతశోణితాతిస్రావజౌ కేవలవాతేన గ్రాహ్యౌ| ఏతేషాం చ ముహుర్ముహురాక్షేపణం బోధ్యం ఆక్షేపకవిశేషత్వాత్||38||

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

గృహీత్వాऽర్ధం తనోర్వాయుః సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చ ||39|| పక్షమన్యతరం హంతి సంధిబంధాన్ విమోక్షయన్ | కృత్స్నోऽర్ధకాయస్తస్య స్యాదకర్మణ్యో విచేతనః ||40|| ఏకాంగరోగం తం కేచిదన్యే పక్షవధం విదుః | సర్వాంగరోగస్తద్వచ్చ సర్వకాయాశ్రితేऽనిలే ||41|| (వా. ని. అ. 15) |

పక్షవధమాహ– గృహీత్వేత్యాది| అర్ధమితి అర్ధమర్యాదయా అర్ధనారీశ్వరవత్| పక్షం బాహుకక్షపార్శ్వాదిభాగం, అన్యతరమితి వామం దక్షిణం వా| సంధిబంధాన్ కఫసహితస్నాయుభిర్వృతాన్ మోక్షయన్నితి గదాధరః; అత ఏవ “సిరాః స్నాయూర్విశోష్య” ఇత్యుక్తం| అర్ధకాయ ఇత్యుక్తేऽపి కృత్స్నగ్రహణం యుగపత్ సర్వార్ధాంగవ్యాప్త్యర్థం| అకర్మణ్య ఈషచ్చేష్టాక్షమః| విచేతనోऽల్పచేతనః, ఈషత్స్పర్శాదిజ్ఞానవానిత్యర్థః| తద్వచ్చేత్యనేన సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చేత్యాదిసంప్రాప్తిం లక్షణం చాతిదిశతి||39-41||

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

దాహసంతాపమూర్ఛాః స్యుర్వాయౌ పిత్తసమన్వితే | శైత్యశోథగురుత్వాని తస్మిన్నేవ కఫాన్వితే ||42|| శుద్ధవాతహతం పక్షం కృచ్ఛ్రసాధ్యతమం విదుః | సాధ్యమన్యేన సంయుక్తమసాధ్యం క్షయహేతుకం ||43|| (సు. ని. అ. 1) | (గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధక్షీణేష్వసృక్స్రుతే | పక్షాఘాతం పరిహరేత్ వేదనారహితో యది) |

తస్యైవ సాధ్యాసాధ్యజ్ఞానార్థమాహ– దాహేత్యాది| ఏతచ్చ లక్షణమన్యత్రాపి వాతరోగే ద్రష్టవ్యం, అత ఏవ సామాన్యేన వాయావితి కృతవాన్| శుద్ధః కేవలః| అన్యేనేతి కఫేన, పిత్తేన వా| క్షయహేతుకమితి ధాతుక్షయకుపితశుద్ధవాతజమితి||42-43||

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

ఉచ్చైర్వ్యాహరతోऽత్యర్థం ఖాదతః కఠినాని వా | హసతో జృంభతో వాऽపి భారాద్విషమశాయినః ||44|| శిరోనాసౌష్ఠచిబుకలలాటేక్షణసంధిగః | అర్దయత్యనిలో వక్త్రమర్దితం జనయత్యతః | వక్రీభవతి వక్త్రార్ధం గ్రీవా చాప్యపవర్తతే ||45|| శిరశ్చలతి వాక్సంగో నేత్రాదీనాం చ వైకృతం | గ్రీవాచిబుకదంతానాం తస్మిన్ పార్శ్వే చ వేదనా ||46|| (యస్యాగ్రజో రోమహర్షో వేపథుర్నేత్రమావిలం | వాయురూర్ధ్వం త్వచి స్వాపస్తోదో మన్యాహనుగ్రహః) | తమర్దితమితి ప్రాహుర్వ్యాధిం వ్యాధివిచక్షణాః | (సు. ని. అ. 1) |

అర్దితమాహ– ఉచ్చైరిత్యాది| అర్దయతి పీడయతి| అపవర్తతే వక్రీభవతి| చలతి కంపతే| వాక్సంగోऽనిర్గమో వచనస్య| ఆదిశబ్దేన భ్రూగండాదీనాం గ్రహణం| వైకృతం వేదనాస్ఫురణవక్రత్వాదికం| గ్రీవేత్యాది యస్మిన్ పార్శ్వేऽర్దితం తస్మిన్ గ్రీవాదీనాం వేదనేతి యోజ్యం| తంత్రాంతరే తు ముఖార్ధవచ్ఛరీరార్ధవ్యాపకోऽప్యర్దితః పఠితః| యదాహ దృఢబలః– ‘అర్ధే తస్మిన్ ముఖార్ధే వా కేవలే స్యాత్తదర్దితం|’ (చ. చి. అ. 28) ఇతి| నను, యద్యేవం తదా అర్దితార్ధాంగవాతయోః కో భేదః? ఉచ్యతే– వేగిత్వేనార్దితే కదాచిద్వేదనా భవతి, అర్ధాంగవాతే తు సర్వదైవేతి భేదః; అథవా యథోక్తః సర్వాంగోऽర్దితః తద్విపరీతస్త్వర్ధాంగవాత ఇత్యాహుః| సుశ్రుతేన తు ముఖమాత్ర ఏవార్దితః పఠితః, అర్ధశరీరస్యార్ధాంగవాతేన లబ్ధత్వాత్| స ఏవాత్ర మాధవేన లిఖితః||44-46||

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

క్షీణస్యానిమిషక్షస్య ప్రసక్తావ్యక్తభాషిణః ||47|| న సిధ్యత్యర్దితం గాఢం త్రివర్షం వేపనస్య చ | (సు. ని. అ. 1) |

తస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– క్షీణస్యేత్యాది| అనిమిషాక్షస్య నిమేషాసమర్థచక్షుషః| ప్రసక్తావ్యక్తభాషిణ ఇతి ప్రసక్తం ప్రకర్షేణ సక్తమప్రవృత్తం, అవ్యక్తం ప్రపీడితవర్ణపదం, భాషితుం శీలం యస్య స తథా| అన్యే తు ప్రసక్తం నిరంతరమాహుః; తన్న, చరకే ‘‘దీనా జిహ్వా సముత్క్షిప్తా కాలే సజ్జతి చాస్య వాక్|’’ (చ. చి. అ. 28) ఇతి వచనాత్| త్రివర్షమితి అతీతవర్షత్రయం; అథవా త్రయాణాం ముఖనాసాచక్షుషాం వర్షః స్రవణం యత్ర తత్తథేత్యాహుః||47||

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

గతే వేగే భవేత్ స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకాదిషు ||48|| (వా. ని. అ. 15) |

ఆక్షేపకాదీనామర్దితాంతానాం వేగిత్వమాహ– గత ఇత్యాది| స్వాస్థ్యం పీడాలాఘవం, భారాపగమే సుఖిత్వవ్యపదేశవత్||48||

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

జిహ్వానిర్లేఖనాచ్ఛుష్కభక్షణాదభిఘాతతః | కుపితో హనుమూలస్థః స్రంసయిత్వాऽనిలో హనుం ||49|| కరోతి వివృతాస్యత్వమథవా సంవృతాస్యతాం | హనుగ్రహః స తేన స్యాత్ కృచ్ఛ్రాచ్చర్వణభాషణం ||50|| (వా. ని. అ. 15) |

హనుగ్రహమాహ– జిహ్వేత్యాది| హనుమూలస్థః కపోలమూలస్థః| హనుం స్రంసయిత్వాऽధః కృత్వా| వివృతాస్యత్వం ఆస్యవివృతిం, సంవృతాస్యతాం ఆస్యసంవృతిం; సా చ వాయోరనియతకారిత్వాత్||49-50||

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

దివాస్వప్నాసనస్థానవివృతోర్ధ్వనిరీక్షణైః | మన్యాస్తంభం ప్రకురుతే స ఏవ శ్లేష్మాణऽऽవృతః ||51|| (సు. ని. అ. 1) |

మన్యాస్తంభమాహ– దివాస్వప్నేత్యాది| స ఏవేతి వాతః||51||

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

వాగ్వాహినీసిరాసంస్థో జిహ్వాం స్తంభయతేऽనిలః | జిహ్వాస్తంభః స తేనాన్నపానవాక్యేష్వనీశతా ||52|| (వా. ని. అ. 15) |

జిహ్వాస్తంభమాహ– వాగిత్యాది| వాగ్వాహినీసిరాసంస్థ ఇతి వాగ్వాహినీ యా సిరా తత్ర సంస్థ ఇతి యోజ్యం, సమస్తపక్షే “పుంవత్ కర్మధారయజాతీయదేశీయేషు” ఇత్యనేన పుంవద్భావప్రాప్తేః| అన్నపానవాక్యేష్వనీశతేతి అన్నపానాభ్యవహారవచనేషు అసామర్థ్యం||52||

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

రక్తమాశ్రిత్య పవనః కుర్యాన్మూర్ధధరాః సిరాః | రూక్షాః సవేదనాః కృష్ణాః సోऽసాధ్యః స్యాత్ సిరాగ్రహః ||53|| (వా. ని. అ. 15) |

సిరాగ్రహమాహ– రక్తమిత్యాది| మూర్ధధరా ఇతి గ్రీవాగతాః, తాసాం రూక్షత్వం వేదనావత్త్వం కృష్ణత్వం చ కుర్యాత్| సోऽసాధ్య ఇతి స్వరూపేణైవ, కాకణకుష్ఠవత్| శిరోగ్రహ ఇతి పాఠాంతరేऽపి శిరోధారకసిరాదుష్ట్యా శిరోవేదనాకారిత్వాత్ ‘శిరోగ్రహ’ ఇతి వ్యపదేశః, లక్షణం తు తదేవ||53||

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

స్ఫిక్పూర్వా కటిపృష్ఠోరుజానుజంఘాపదం క్రమాత్ | గృధ్రసీ స్తంభరుక్తోదైర్గృహ్ణాతి స్పందతే ముహుః ||54|| వాతాద్వాతకఫాత్తంద్రాగౌరవారోచకాన్వితా | (చ. చి. అ. 28) |

గృధ్రసీమాహ– స్ఫిక్పూర్వేత్యాది| స్ఫిక్ పూర్వా ప్రథమతో గ్రాహ్యా స్తంభరుక్తోదైర్యస్యాః సా స్ఫిక్పూర్వా; ఈశానస్తు పూర్వా ప్రథమా గృధ్రసీ వాతాదితి యోజయతి, ఏషా చ వ్యాఖ్యా స్ఫిక్శబ్దస్య నపుంసకత్వేన ‘పూర్వా స్ఫిక్ కటీపృష్ఠ’ ఇత్యాదినా పాఠేన వోపపద్యతే నాన్యథా| ‘స్ఫిక్పూర్వం’ ఇతి పాఠాంతరం జానుజంఘాపదమిత్యనేన యోజ్యం| క్రమాదితి న యుగపత్| వాతాదితి ఛేదః| వాతకఫారబ్ధా గృధ్రసీ, సా ఉక్తవాతలక్షణయుక్తాऽపి తంద్రాగౌరవాదియుక్తా భవతీతి గృధసీద్వయముక్తం||54||

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

వాతజాయాం భవేత్తోదో దేహస్యాపి ప్రవక్రతా | జానుకట్యూరుసంధీనాం స్ఫురణం స్తబ్ధతా భృశం ||55|| వాతశ్లేష్మోద్భవాయాం తు నిమిత్తం వహ్నిమార్దవం | తంద్రా ముఖప్రసేకశ్చ భక్తద్వేషస్తథైవ చ ||56||

గృధ్రస్యాః పునరపి విశేషలక్షణమాహ– వాతజాయామిత్యాది| సుగమం||55-56||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

తలం ప్రత్యంగులీనాం యాః కండరా బాహుపృష్ఠతః ||57|| బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ విశ్వాచీ చేతి సోచ్యతే | (సు. ని. అ. 1) |

విశ్వాచీమాహ– తలమిత్యాది| తలం హస్తస్యోపరిభాగః, తలశబ్దోऽత్ర ఉపరివచనః, యథా– భూతలమితి గయదాసః| తేనాయమర్థః– బాహ్వోః పృష్ఠం బాహుపృష్ఠం, తత ఆరభ్య హస్తతలం లక్షీకృత్యాంగులీనాం యాః కండరాస్తాః సందూష్య బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ యా సా విశ్వాచీ| బాహ్వోః కర్మ గ్రహణాకుంచనాది, ద్విత్వం చాత్ర సంభవపరం, తేనైకబాహావపి భవతి వాతరక్తవత్| విశ్వాచీ చేతి చకారేణ గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోః ఖల్లీసంజ్ఞాం దర్శయతి, తయోరపి కరమూలావమోటనకారిత్వాత్; యదుక్తం హారీతే– ‘‘విశ్వాచీ గృధ్రసీ చోక్తా ఖల్లీ తీవ్రరుజాన్వితా|’’ ఇతి గయదాసః| చక్రస్త్వాహ– చరకే “ఖల్లీ తు పాదజంఘోరుకరమూలావమోటనీ|” (చ. చి. అ. 28) ఇత్యనేన విశ్వాచ్యాః పృథగేవ ఖల్లీ పఠితా, సుశ్రుతేన తు ఖల్లీ న పఠితైవ; నహి తేన తంత్రాంతరోక్తసర్వవికారాః పఠ్యంతే, చరకక్తపరస్పరవాతావరణలక్షణమేవ న పఠితం; హారీతేన తు తీవ్రరుజాయోగాద్ గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోః ఖల్లీత్వం పఠిత్వం, భవతి హి ధర్మాంతరయోగాత్ కస్యచిద్వికారస్య రోగాంతరత్వం; యథా– అష్ఠీలైవ ప్రత్యష్ఠీలా, అశ్మర్యేవ శర్కరా, పాండురోగ ఏవ కామలేత్యాది||57||

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

వాతశోణితజః శోథో జానుమధ్యే మహారుజః ||58|| జ్ఞేయః క్రోష్టుకశీర్షస్తు స్థూలః క్రోష్టుకశీర్షవత్ | (సు. ని. అ. 1) |

క్రోష్టుకశీర్షమాహ– వాతేత్యాది| వాతశోణితజ ఇతి వాతరక్తాఖ్యవికారజః, చికిత్సాభేదార్థం పృథక్ పఠిత ఇతి గయదాసః| వాతశోణితాభ్యాం జాత ఇతి జేజ్జటః| దృశ్యతే హ్యయం వాతరక్తవ్యతిరేకేణాపి; జానుదేశనియతత్వేన విశిష్టలక్షణత్వేన చేతరవాతరక్తశోథాద్భేద ఇతి| క్రోష్టుకశీర్షవత్ శృగాలమస్తకవత్ స్థూలః||58||

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

వాయుః కట్యాశ్రితః సక్థ్నః కండరామాక్షిపేద్యదా ||59|| ఖంజస్తదా భవేజ్జంతుః పంగుః సక్థ్నోర్ద్వయోర్వధాత్ | (సు. ని. అ. 1) |

ఖంజమాహ– వాయురిత్యాది| సక్థ్నః ఊర్ధ్వజంఘాయాః, కండరాం మహాస్నాయుం, ఆక్షిపేత్ ఈషత్ క్షిపేత్, కించిద్గతిమత్త్వాదితి గయదాసః| సక్థ్నోరితి ద్వివచనేనైవ ద్విత్వే లబ్ధే ద్వయోరితి పదేన నియమయతి– సక్థిద్వయస్యైవ వధాత్ పంగుః, ఏకసక్థివధాత్ ఖంజ ఇతి; వధశ్చాత్ర గమనాదిక్రియానాశః||59||

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

ప్రక్రామన్ వేపతే యస్తు ఖంజన్నివ చ గచ్ఛతి ||60|| కలాయఖంజం తం విద్యాన్ముక్తసంధిప్రబంధనం | (సు. ని. అ. 1) |

ఖంజవిశేషమాహ– ప్రక్రామన్నిత్యాది ప్రక్రామన్నితి గమనమారభమాణో వేపతే| ప్రశబ్దోऽయమాదికర్మణి| ఖంజన్నివ గచ్ఛతి వికలయన్నివ గచ్ఛతి, గమనారంభేన అన్యేన సంసృష్టం వేపతే తేన ఖంజాదస్య భేదః| ముక్తేత్యాదిమిత్యాహుః| ముక్తసంధిప్రబంధనమితి శిథిలీకృతసంధిబంధనం| కలాయఖంజ ఇతి శాస్త్రే రూఢా సంజ్ఞా; అయమేవాన్యత్ర ఖంజవాత ఇత్యుక్తః||60||

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

రుక్ పాదే విషమేన్యస్తే శ్రమాద్వా జాయతే యదా ||61|| వాతేన గుల్ఫమాశ్రిత్య తమాహుర్వాతకంటకం | (వా. ని. అ. 15) |

వాతకంటకమాహ– రుగిత్యాది| విషమపాదన్యాసకుపితః శ్రమకుపితో వా వాయుర్గుల్ఫే వేదనాం జనయన్, వాతకంటకమిత్యాహుః; అయమేవాన్యత్ర ‘ఖుడుకావాత’ ఇత్యుక్తః||61||

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

పాదయోః కురుతే దాహం పిత్తాసృక్సహితోऽనిలః ||62|| విశేషతశ్చంక్రమతః పాదదాహం తమాదిశేత్ | (సు. ని. అ. 1) |

పాదదాహమాహ– పాదయోరిత్యాది| విశేషతశ్చంక్రమత ఇత్యనేన స్థితస్య మందో దాహ ఇతి దర్శయతి| వైవర్ణ్యాదేరభావాద్వాతరక్తాదస్య భేదః||62||

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

హృష్యేతే చరణౌ యస్య భవేతాం చాపి సుప్తకౌ ||63|| పాదహర్షః స విజ్ఞేయః కఫవాతప్రకోపతః | (సు. ని. అ. 1) |

పాదహర్షమాహ– హృష్యేతే ఇత్యాది| హృష్యేతే హర్షయుక్తౌ భవతః, హర్షశ్చ రోమాంచప్రాయః అంతఃశీతో ఝిణిఝిణివత్ వేదనావిశేష ఇత్యాహుః; ఝిణిఝిణి తు న చిరానుబంధినీ కేవలవాతజేతి భేదః||63||

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

అంసదేశస్థితో వాయుః శోషయేదంసబంధనం ||64|| (సు. ని. అ. 1) |

అంసేత్యాది| అంసేత్యాదినా శ్లోకార్ధేనాంసశోషః కేవలవాతజ ఉచ్యతే| అంసబంధనకారకః శ్లేష్మా అంసబంధనః; ఏతదనంతరం ‘అంసశోషం జనయేత్’ ఇతి శేష ఇతి కార్తికః||64||

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

సిరాశ్చాకుంచ్య తత్రస్థో జనయేదవబాహుకం |65| (సు. ని. అ. 1) |

అవబాహుకమాహ– సిరాశ్చేత్యాదినా| తత్రస్థోంऽసదేశస్థః| అయం చ వాతకఫజః| అన్యే తు మిలిత్వా అవబాహుకలక్షణమాహుః; తన్న, యతః సుశ్రుతేనోక్తం– ‘అంసశోషావబాహుకయోర్బాహుమధ్యే సిరావ్యధః’ (సు. శా. అ. 8) ఇతి| ఏతదనంతరం సుశ్రుతేన బాధిర్యం పఠితం– “యదా శబ్దవహం వాయుః” (సు. ని. అ. 1) ఇత్యాదినా, మాధవేన తు ప్రకరణానురోధం మన్యమానేన కర్ణరోగ ఏవ తత్ పఠితం, కింతు సుశ్రుతేన వాతవ్యాధౌ బాధిర్యం పఠిత్వాऽపి బాధిర్యకర్ణశూలౌ శాలాక్యऽపి పఠితౌ; పునరుక్తమితి చేత్; నైవ, సంప్రాప్తిభేదభిన్నత్వాత్; వాతవ్యాధౌ శబ్దవహమిత్యనేన కర్ణశష్కుల్యవచ్ఛిన్ననభోదేశ ఉక్తః, శాలాక్యే చ శబ్దవహాః సిరా ఇత్యుక్తం| మాధవేన తు కర్ణరోగే శబ్దాశ్రవణత్వావిశేషాదేతదేవ తత్ర పఠితమిత్యవిరోధః|65|–

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

ఆవృత్య వాయుః సకఫో ధమనీః శబ్దవాహినీః ||65|| నరాన్ కరోత్యక్రియకాన్మూకమిన్మినగద్గదాన్ | (సు. ని. అ. 1) |

మూకాదీంస్త్రీనాహ– ఆవృత్యేత్యాది| అక్రియకాన్ అవచనక్రియకానితి; నఞయమభావే, ఈషదర్థే చ| ఆద్యో మూకోऽవచనః, ద్వితీయో మిన్మినః సానునాసికసర్వవచనః, తృతీయో గద్గదో లుప్తపదవ్యంజనాభిధాయీ| ఏషాం చ సమానకారణాభిధానేऽపి దుష్టేరుత్కర్షాదిభిరదృష్టవశాద్వా భేద ఇత్యున్నేయం||65||

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

అధో యా వేదనా యాతి వర్చోమూత్రాశయోత్థితా ||66|| భిందతీవ గుదోపస్థం సా తూనీ నామ నామతః | (సు. ని. అ. 1) |

తూనీమాహ– అధ ఇత్యాది| అధ ఇతి గుదోపస్థం| వేదనా శూలం| వర్చోమూత్రాశయోత్థితా పక్వాశయమూత్రాశయోత్థితా, పక్వాశయమూత్రపుటయోర్వ్యస్తసమస్తయోర్జాతా| ఉపస్థం స్త్రీపుంసయోర్గుహ్యం| నామతః ప్రసిద్ధితః||66||

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

గుదోపస్థోత్థితా యా తు ప్రతిలోమం ప్రధావితా ||67|| వేగైః పక్వాశయం యాతి ప్రతితూనీతి సోచ్యతే | (సు. ని. అ. 1) |

ప్రతితూనీమాహ– గుదేత్యాది| ప్రతిలోమమిత్యూర్ధ్వం| వేగైర్వాతకృతోద్గమైః| సేత్యనేన ‘భిందతీవ’ ఇత్యతిదిశ్యతే||67||

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మాతముదరం భృశం ||68|| ఆధ్మానమితి తం విద్యాద్ ఘోరం వాతనిరోధజం | విముక్తపార్శ్వహృదయం తదేవామాశయోత్థితం ||69|| ప్రత్యాధ్మానం విజానీయాత్ కఫవ్యాకులితానిలం | (సు. ని. అ. 1) |

ఆధ్మానమాహ– సాటోపమిత్యాది| సాటోపమితి ఆటోపశ్చలచలనమితి గయదాసః, గుడగుడాశబ్ద ఇతి కార్తికః| ఆధ్మాతం వాతపూర్ణచర్మపుటకస్థానీయం| ఉదరమితి పక్వాశయః, ప్రత్యాధ్మానస్య ఆమాశయసంభవత్వాత్| ఘోరమితి కష్టప్రదం| ఆమాశయసముత్థత్వేన ప్రత్యాసత్త్యా పార్శ్వహృదయయోరపి వేదానాశంకానిరాసార్థమాహ– విముక్తేత్యాది| తదేవేత్యనేన సాటోపాదిత్వమతిదిశతి| కఫవ్యాకులితానిలం కఫావృతవాతం||68-69||

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

నాభేరధస్తాత్ సంజాతః సంచారీ యది వాऽచలః ||70|| అష్ఠీలావద్ఘనో గ్రంథిరూర్ధ్వమాయత ఉన్నతః | వాతాష్ఠీలాం విజానీయాద్బహిర్మార్గావరోధినీం ||71|| ఏతామేవ రుజోపేతాం వాతవిణ్మూత్రరోధినీం | ప్రత్యష్ఠీలామితి వదేజ్జఠరే తిర్యగుత్థితాం ||72|| (సు. ని. అ. 1) |

అష్ఠీలామాహ– నాభేరిత్యాది| అష్ఠీలా ఉత్తరాపథే వర్తులః పాషాణవిశేష ఇతి జేజ్జటమతానువాదీ కార్తికః, కర్మకారాణాం వర్తులా దీర్ఘా లౌహభాండీతి గయదాసః| ఊర్ధ్వమాయత ఉపరిదీర్ఘః| ఉన్నతః తిర్యగున్నతః| వాతకృతా అష్ఠీలా వాతాష్ఠీలేతి స్వరూపపరం, వ్యావృత్త్యభావాత్| బహిర్మార్గావరోధినీం వాతమూత్రపురీషావరోధినీం| ఏతామిత్యాది సైవ జఠరే తిర్యగుత్థితా తిర్యగాయతా ప్రత్యష్ఠీలేతి భేదః| వాతవిణ్మూత్రరోధినీమితి విశేషపరం||70-72||

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

మారుతేऽనుగుణే బస్తౌ మూత్రం సమ్యక్ ప్రవర్తతే | వికారా వివిధాశ్చాత్ర ప్రతిలోమే భవంతి చ ||73|| (సు. ని. అ. 3) |

అష్ఠీలావ్యతిరిక్తామపి వాతవికృతిం మూత్రరోధినీమాహ– మారుత ఇత్యాది| అనుగుణేऽనులోమే| ప్రతిలోమే ప్రతిలోమగే మారుత ఇతి సంబంధః| వికారా అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రాదయః||73||

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

సర్వాంగకంపః శిరసో వాయుర్వేపథుసంజ్ఞకః |74|

వేపథువాతవికారమాహ– సర్వేత్యాది| శిరసః కంప ఇతి సంబంధః; శిర ఇత్యవయవోపలక్షణం, తేన హస్తాదేరపి కంపో వేపథురిత్యర్థః|74|–

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

ఖల్లీ తు పాదజంఘోరుకరమూలావమోటనీ ||74|| (చ. చి. అ. 28) |

ఖల్లీత్యాది| ఖల్లీ ‘సిరావమోటన’ ఇతి లోకే||74||

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

అధః ప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా మారుతేన వా | కరోత్యుద్గారబాహుల్యమూర్ధ్వవాతః స ఉచ్యతే ||75||

అధః ప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా మారుతేన చ| కరోత్యుద్గారబాహుల్యమూర్ధ్వవాతం ప్రచక్షతే||75||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

స్థాననామానురూపైశ్చ లింగైః శేషాన్ వినిర్దిశేత్ | సర్వేష్వేతేషు సంసర్గం పిత్తాద్యైరుపలక్షయేత్ ||76|| (చ. చి. అ. 28) | హనుస్తంభార్దితాక్షేపపక్షాఘాతాపతానకాః | కాలేన మహతా వాతా యత్నాత్ సిధ్యంతి వా న వా ||77|| నరాన్ బలవతస్త్వేతాన్ సాధయేన్నిరుపద్రవాన్ | (చ. చి. అ. 28) |

అనుక్తవాతరోగసంగ్రహణార్థమాహ– స్థానేత్యాది| స్థానానురూపైర్లింగైర్యథా– కుక్షిశూలం, పృష్ఠశూలం, నఖభేద ఇత్యాది| నామానురూపైర్లింగైర్యథా– శూలమిత్యుక్తే కీలనిఖాతవద్వేదనావిశేష ఏవ ఉచ్యతే, తథా భేదతోదాదిభిరపి పీడావిశేష ఏవ గమ్యతే| వాతా ఇతి వాతవికారాః, కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్| వాతాదితి పాఠే తు వాతాద్యే పక్షవధాదయ ఇతి యోజ్యం||76-77||

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

విసర్పదాహరుక్సంగమూర్ఛారుచ్యగ్నిమార్దవైః ||78|| క్షీణమాంసబలం వాతా ఘ్నంతి పక్షవధాదయః | శూనం సుప్తత్వచం భగ్నం కంపాధ్మాననిపీడితం | రుజార్తిమంతం చ నరం వాతవ్యాధిర్వినాశయేత్ ||79|| (సు. సూ. అ. 33) |

వాతోపద్రవానాహ– విసర్పేత్యాది| వాతా ఇతి వాతవికారాః, కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్| వాతాదితి పాఠే తు వాతాత్ పక్షవధాదయ ఇతి యోజ్యం| శూనమిత్యాది శూనం సశోథం| సుప్తత్వచం స్పర్శానభిజ్ఞత్వగింద్రియం||78-79||

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

అవ్యాహతగతిర్యస్య స్థానస్థః ప్రకృతిస్థితః | వాయుః స్యాత్ సోऽధికం జీవేద్వీతరోగః సమాః శతం ||80|| (చ. చి. అ. 28) |

ఇదానీం పంచవిధస్యాపి ప్రకృతిస్థస్య వాయోర్లింగం కార్యం చాహ– అవ్యాహతేత్యాది| యస్యేతి పురుషస్య, అవ్యాహతగతిః అనవరుద్ధమార్గః, స్థానస్థః స్వాశ్రయవ్యవస్థితః, ప్రకృతిస్థితోऽక్షీణశ్చాప్రవృద్ధః, ఏతద్విశేషణత్రయం హేతుహేతుమద్భావేన యోజ్యం| వీతరోగో నీరోగః, కఫపిత్తదుష్టేరపి ప్రేరకవాతేనాంతరీయకత్వాత్| అధికం సమాః శతమితి పంచ దినాధికం సవింశం వర్షశతం| యదాహ వరాహః ఆయుర్నిరూపణే– ‘సమాః షష్టిర్ద్విఘ్నా మనుజకరిణాం పంచ చ నిశాః|’ ఇత్యాది||80||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే వాతవ్యాధినిదానం సమాప్తం ||22||

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం వాతవ్యాధినిదానం సమాప్తం||22||