22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

అథ వాతవ్యాధినిదానం| రూక్షశీతాల్పలఘ్వన్నవ్యవాయాతిప్రజాగరైః | విషమాదుపచారాచ్చ దోషాసృక్స్రవణాదపి ||1|| లంఘనప్లవనాత్యధ్వవ్యాయామాదివిచేష్టితైః | ధాతూనాం సంక్షయాచ్చింతాశోకరోగాతికర్షణాత్ ||2|| వేగసంధారణాదామాదభిఘాతాదభోజనత్ | మర్మాబాధాద్గజోష్ట్రాశ్వశీఘ్రయానాపతంసనాత్ ||3|| దేహే స్రోతాంసి రిక్తాని పూరయిత్వాऽనిలో బలీ | కరోతి వివిధాన్ వ్యాధీన్ సర్వాంగైకాంగసంశ్రయాన్ ||4|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

అవ్యక్తం లక్షణం తేషాం పూర్వరూపమితి స్మృతం | ఆత్మరూపం తు యద్వ్యక్తమపాయో లఘుతా పునః ||5|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

సంకోచః పర్వణాం స్తంభో భంగోऽస్థ్నాం పర్వణామపి | రోమహర్షః ప్రలాపశ్చ పాణిపృష్ఠశిరోగ్రహః ||6|| ఖాంజ్యపాంగుల్యకుబ్జత్వం శోథోऽంగానామనిద్రతా | గర్భశుక్రరజోనాశః స్పందనం గాత్రసుప్తతా ||7|| శిరోనాసాక్షిజత్రూణాం గ్రీవాయాశ్చాపి హుండనం | భేదస్తోదోऽర్తిరాక్షేపో ముహుశ్చాయాస ఏవ చ ||8||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

ఏవంవిధాని రూపాణి కరోతి కుపితోऽనిలః | హేతుస్థానవిశేషాచ్చ భవేద్రోగవిశేషకృత్ ||9|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

తత్ర కోష్ఠాశ్రితే దుష్టే నిగ్రహో మూత్రవర్చసోః | బ్రధ్నహృద్రోగగుల్మార్శఃపార్శ్వశూలం చ మారుతే ||10|| సర్వాంగకుపితే వాతే గాత్రస్ఫురణభంజనం | వేదనాభిః పరీతాశ్చ స్ఫుటంతీవాస్య సంధయః ||11|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

గ్రహో విణ్మూత్రవాతానాం శూలాధ్మానాశ్మశర్కరాః | జంఘోరుత్రికపాత్పృష్ఠరోగశోషౌ గుదే స్థితే ||12|| రుక్ పార్శ్వోదరహృన్నాభేస్తృష్ణోద్గారవిసూచికాః | కాసః కంఠాస్యశోషశ్చ శ్వాసశ్చామాశయస్థితే ||13|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజం శూలాటోపౌ కరోతి చ | కృచ్ఛ్రమూత్రపురీషత్వమానాహం త్రికవేదనాం ||14|| శ్రోత్రాదిష్వింద్రియవధం కుర్యాద్దుష్టసమీరణః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

త్వగ్రూక్షా స్ఫుటితా సుప్తా కృశా కృష్ణా చ తుద్యతే | ఆతన్యతే సరాగా చ పర్వరుక్ త్వగ్గతేऽనిలే ||15|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

రుజస్తీవ్రాః ససంతాపా వైవర్ణ్యం కృశతాऽరుచిః | గాత్రే చారూంషి భుక్తస్య స్తంభశ్చాసృగ్గతేऽనిలే ||16|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

గుర్వంగం తుద్యతేऽత్యర్థం దండముష్టిహతం యథా | సరుక్ శ్రమితమత్యర్థం మాంసమేదోగతేऽనిలే ||17|| భేదోऽస్థిపర్వణాం సంధిశూలం మాంసబలక్షయః | అస్వప్నః సంతతా రుక్ చ మజ్జాస్థికుపితేऽనిలే ||18|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

క్షిప్రం ముంచతి బధ్నాతి శుక్రం గర్భమథాపి వా | వికృతిం జనయేచ్చాపి శుక్రస్థః కుపితోऽనిలః ||19|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

కుర్యాత్ సిరాగతః శూలం సిరాకుంచనపూరణం | (సు. ని. అ. 1) | స బాహ్యాభ్యంతరాయామం ఖల్లీం కౌబ్జ్యమథాపి వా ||20|| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ కుర్యాత్ స్నాయుగతోऽనిలః | (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

హంతి సంధిగతః సంధీన్ శూలాటోపౌ కరోతి చ ||21|| (సు. ని. అ. 17) |

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(ప్రాణోదానౌ సమానశ్చ వ్యానశ్చాపాన ఏవ చ | స్థానస్థా మారుతాః పంచ యాపయంతి శరీరిణం) | (సు. ని. అ. 1) | ప్రాణే పిత్తావృతే ఛర్దిర్దాహశ్చైవోపజాయతే | దౌర్బల్యం సదనం తంద్రా వైరస్యం చ కఫావృతే ||22|| (సు. ని. అ. 1) | ఉదానే పిత్తయుక్తే తు దాహో మూర్ఛా భ్రమః క్లమః | అస్వేదహర్షౌ మందోऽగ్నిః శీతతా చ కఫావృతే ||23|| స్వేదదాహౌష్ణ్యమూర్ఛాః స్యుః సమానే పిత్తసంవృతే | కఫేన సక్తే విణ్మూత్రే గాత్రహర్షశ్చ జాయతే ||24|| అపానే పిత్తయుక్తే తు దాహౌష్ణ్యం రక్తమూత్రతా | అధఃకాయే గురుత్వం చ శీతతా చ కఫావృతే ||25|| వ్యానే పిత్తావృతే దాహో గాత్రవిక్షేపణం క్లమః | స్తంభనో దండకశ్చాపి శూలశోథౌ కఫావృతే ||26|| (సు. ని. అ. 1) |27|

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

యదా తు ధమనీః సర్వాః కుపితోऽభ్యేతి మారుతః | తదాऽऽక్షిపత్యాశు ముహుర్ముహుర్దేహం ముహుశ్చరః ||27|| ముహుర్ముహుశ్చాక్షేపణాదాక్షేపక ఇతి స్మృతః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

క్రుద్ధః స్వైః కోపనైర్వాయుః స్థానాదూర్ధ్వం ప్రవర్తతే ||28|| పీడయన్ హృదయం గత్వా శిరఃశంఖౌ చ పీడయన్ | ధనుర్వన్నమయేద్గాత్రాణ్యాక్షిపేన్మోహయేత్తదా ||29|| స కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసేచ్చాపి స్తబ్ధాక్షోऽథ నిమీలకః | కపోత ఇవ కూజేచ్చ నిఃసంజ్ఞః సోऽపతంత్రకః ||30|| దృష్టిం సంస్తభ్య సంజ్ఞాం చ హత్వా కంఠేన కూజతి | హృది ముక్తే నరః స్వాస్థ్యం యాతి మోహం వృతే పునః ||31|| వాయునా దారుణం ప్రాహురేకే తదపతానకం | (చ. సి. అ. 1) |

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

కఫాన్వితో భృశం వాయుస్తాస్వేవ యది తిష్ఠతి ||32|| దండవత్ స్తంభయేద్దేహం స తు దండాపతానకః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

ధనుస్తుల్యం నమేద్యస్తు స ధనుఃస్తంభసంజ్ఞకః ||33|| (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

అంగులీగుల్ఫజఠరహృద్వక్షోగలసంశ్రితః | స్నాయుప్రతానమనిలో యదాऽऽక్షిపతి వేగవాన్ ||34|| విష్టబ్ధాక్షః స్తబ్ధహనుర్భగ్నపార్శ్వః కఫం వమన్ | అభ్యంతరం ధనురివ యదా నమతి మానవం ||35|| తదాऽస్యాభ్యంతరాయామం కురుతే మారుతో బలీ | బాహ్యస్నాయుప్రతానస్థో బాహ్యాయామం కరోతి చ ||36|| తమసాధ్యం బుధాః ప్రాహుర్వక్షఃకట్యూరుభంజనం | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( హృదయం యది వా పృష్ఠమున్నతం క్రమశః సరుక్ | క్రుద్ధో వాయుర్యదా కుర్యాత్ తదా తం కుబ్జమాదిశేత్) | కఫపిత్తాన్వితో వాయుర్వాయురేవ చ కేవలః ||37|| కుర్యాదాక్షేపకం త్వన్యం చతుర్థమభిఘాతజం | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

గర్భపాతనిమిత్తశ్చ శోణితాతిస్రవాచ్చ యః ||38|| అభిఘాతనిమిత్తశ్చ న సిధ్యత్యపతానకః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

గృహీత్వాऽర్ధం తనోర్వాయుః సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చ ||39|| పక్షమన్యతరం హంతి సంధిబంధాన్ విమోక్షయన్ | కృత్స్నోऽర్ధకాయస్తస్య స్యాదకర్మణ్యో విచేతనః ||40|| ఏకాంగరోగం తం కేచిదన్యే పక్షవధం విదుః | సర్వాంగరోగస్తద్వచ్చ సర్వకాయాశ్రితేऽనిలే ||41|| (వా. ని. అ. 15) |

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

దాహసంతాపమూర్ఛాః స్యుర్వాయౌ పిత్తసమన్వితే | శైత్యశోథగురుత్వాని తస్మిన్నేవ కఫాన్వితే ||42|| శుద్ధవాతహతం పక్షం కృచ్ఛ్రసాధ్యతమం విదుః | సాధ్యమన్యేన సంయుక్తమసాధ్యం క్షయహేతుకం ||43|| (సు. ని. అ. 1) | (గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధక్షీణేష్వసృక్స్రుతే | పక్షాఘాతం పరిహరేత్ వేదనారహితో యది) |

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

ఉచ్చైర్వ్యాహరతోऽత్యర్థం ఖాదతః కఠినాని వా | హసతో జృంభతో వాऽపి భారాద్విషమశాయినః ||44|| శిరోనాసౌష్ఠచిబుకలలాటేక్షణసంధిగః | అర్దయత్యనిలో వక్త్రమర్దితం జనయత్యతః | వక్రీభవతి వక్త్రార్ధం గ్రీవా చాప్యపవర్తతే ||45|| శిరశ్చలతి వాక్సంగో నేత్రాదీనాం చ వైకృతం | గ్రీవాచిబుకదంతానాం తస్మిన్ పార్శ్వే చ వేదనా ||46|| (యస్యాగ్రజో రోమహర్షో వేపథుర్నేత్రమావిలం | వాయురూర్ధ్వం త్వచి స్వాపస్తోదో మన్యాహనుగ్రహః) | తమర్దితమితి ప్రాహుర్వ్యాధిం వ్యాధివిచక్షణాః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

క్షీణస్యానిమిషక్షస్య ప్రసక్తావ్యక్తభాషిణః ||47|| న సిధ్యత్యర్దితం గాఢం త్రివర్షం వేపనస్య చ | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

గతే వేగే భవేత్ స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకాదిషు ||48|| (వా. ని. అ. 15) |

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

జిహ్వానిర్లేఖనాచ్ఛుష్కభక్షణాదభిఘాతతః | కుపితో హనుమూలస్థః స్రంసయిత్వాऽనిలో హనుం ||49|| కరోతి వివృతాస్యత్వమథవా సంవృతాస్యతాం | హనుగ్రహః స తేన స్యాత్ కృచ్ఛ్రాచ్చర్వణభాషణం ||50|| (వా. ని. అ. 15) |

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

దివాస్వప్నాసనస్థానవివృతోర్ధ్వనిరీక్షణైః | మన్యాస్తంభం ప్రకురుతే స ఏవ శ్లేష్మాణऽऽవృతః ||51|| (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

వాగ్వాహినీసిరాసంస్థో జిహ్వాం స్తంభయతేऽనిలః | జిహ్వాస్తంభః స తేనాన్నపానవాక్యేష్వనీశతా ||52|| (వా. ని. అ. 15) |

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

రక్తమాశ్రిత్య పవనః కుర్యాన్మూర్ధధరాః సిరాః | రూక్షాః సవేదనాః కృష్ణాః సోऽసాధ్యః స్యాత్ సిరాగ్రహః ||53|| (వా. ని. అ. 15) |

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

స్ఫిక్పూర్వా కటిపృష్ఠోరుజానుజంఘాపదం క్రమాత్ | గృధ్రసీ స్తంభరుక్తోదైర్గృహ్ణాతి స్పందతే ముహుః ||54|| వాతాద్వాతకఫాత్తంద్రాగౌరవారోచకాన్వితా | (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

వాతజాయాం భవేత్తోదో దేహస్యాపి ప్రవక్రతా | జానుకట్యూరుసంధీనాం స్ఫురణం స్తబ్ధతా భృశం ||55|| వాతశ్లేష్మోద్భవాయాం తు నిమిత్తం వహ్నిమార్దవం | తంద్రా ముఖప్రసేకశ్చ భక్తద్వేషస్తథైవ చ ||56||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

తలం ప్రత్యంగులీనాం యాః కండరా బాహుపృష్ఠతః ||57|| బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ విశ్వాచీ చేతి సోచ్యతే | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

వాతశోణితజః శోథో జానుమధ్యే మహారుజః ||58|| జ్ఞేయః క్రోష్టుకశీర్షస్తు స్థూలః క్రోష్టుకశీర్షవత్ | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

వాయుః కట్యాశ్రితః సక్థ్నః కండరామాక్షిపేద్యదా ||59|| ఖంజస్తదా భవేజ్జంతుః పంగుః సక్థ్నోర్ద్వయోర్వధాత్ | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

ప్రక్రామన్ వేపతే యస్తు ఖంజన్నివ చ గచ్ఛతి ||60|| కలాయఖంజం తం విద్యాన్ముక్తసంధిప్రబంధనం | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

రుక్ పాదే విషమేన్యస్తే శ్రమాద్వా జాయతే యదా ||61|| వాతేన గుల్ఫమాశ్రిత్య తమాహుర్వాతకంటకం | (వా. ని. అ. 15) |

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

పాదయోః కురుతే దాహం పిత్తాసృక్సహితోऽనిలః ||62|| విశేషతశ్చంక్రమతః పాదదాహం తమాదిశేత్ | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

హృష్యేతే చరణౌ యస్య భవేతాం చాపి సుప్తకౌ ||63|| పాదహర్షః స విజ్ఞేయః కఫవాతప్రకోపతః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

అంసదేశస్థితో వాయుః శోషయేదంసబంధనం ||64|| (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

సిరాశ్చాకుంచ్య తత్రస్థో జనయేదవబాహుకం |65| (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

ఆవృత్య వాయుః సకఫో ధమనీః శబ్దవాహినీః ||65|| నరాన్ కరోత్యక్రియకాన్మూకమిన్మినగద్గదాన్ | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

అధో యా వేదనా యాతి వర్చోమూత్రాశయోత్థితా ||66|| భిందతీవ గుదోపస్థం సా తూనీ నామ నామతః | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

గుదోపస్థోత్థితా యా తు ప్రతిలోమం ప్రధావితా ||67|| వేగైః పక్వాశయం యాతి ప్రతితూనీతి సోచ్యతే | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మాతముదరం భృశం ||68|| ఆధ్మానమితి తం విద్యాద్ ఘోరం వాతనిరోధజం | విముక్తపార్శ్వహృదయం తదేవామాశయోత్థితం ||69|| ప్రత్యాధ్మానం విజానీయాత్ కఫవ్యాకులితానిలం | (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

నాభేరధస్తాత్ సంజాతః సంచారీ యది వాऽచలః ||70|| అష్ఠీలావద్ఘనో గ్రంథిరూర్ధ్వమాయత ఉన్నతః | వాతాష్ఠీలాం విజానీయాద్బహిర్మార్గావరోధినీం ||71|| ఏతామేవ రుజోపేతాం వాతవిణ్మూత్రరోధినీం | ప్రత్యష్ఠీలామితి వదేజ్జఠరే తిర్యగుత్థితాం ||72|| (సు. ని. అ. 1) |

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

మారుతేऽనుగుణే బస్తౌ మూత్రం సమ్యక్ ప్రవర్తతే | వికారా వివిధాశ్చాత్ర ప్రతిలోమే భవంతి చ ||73|| (సు. ని. అ. 3) |

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

సర్వాంగకంపః శిరసో వాయుర్వేపథుసంజ్ఞకః |74|

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

ఖల్లీ తు పాదజంఘోరుకరమూలావమోటనీ ||74|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

అధః ప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా మారుతేన వా | కరోత్యుద్గారబాహుల్యమూర్ధ్వవాతః స ఉచ్యతే ||75||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

స్థాననామానురూపైశ్చ లింగైః శేషాన్ వినిర్దిశేత్ | సర్వేష్వేతేషు సంసర్గం పిత్తాద్యైరుపలక్షయేత్ ||76|| (చ. చి. అ. 28) | హనుస్తంభార్దితాక్షేపపక్షాఘాతాపతానకాః | కాలేన మహతా వాతా యత్నాత్ సిధ్యంతి వా న వా ||77|| నరాన్ బలవతస్త్వేతాన్ సాధయేన్నిరుపద్రవాన్ | (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

విసర్పదాహరుక్సంగమూర్ఛారుచ్యగ్నిమార్దవైః ||78|| క్షీణమాంసబలం వాతా ఘ్నంతి పక్షవధాదయః | శూనం సుప్తత్వచం భగ్నం కంపాధ్మాననిపీడితం | రుజార్తిమంతం చ నరం వాతవ్యాధిర్వినాశయేత్ ||79|| (సు. సూ. అ. 33) |

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

అవ్యాహతగతిర్యస్య స్థానస్థః ప్రకృతిస్థితః | వాయుః స్యాత్ సోऽధికం జీవేద్వీతరోగః సమాః శతం ||80|| (చ. చి. అ. 28) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే వాతవ్యాధినిదానం సమాప్తం ||22||