52. visarpanidānam

Adhikarana visarpanidAnaM, sa~gkhyA, niruktishca (1-3) · Śloka 4

અથ વિસર્પનિદાનમ્ | લવણામ્લકટૂષ્ણાદિસંસેવાદોષકોપતઃ | વિસર્પઃ સપ્તધા જ્ઞેયઃ સર્વતઃ પરિસર્પણાત્ ||૧|| પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ | વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ કફજઃ સાન્નિપાતિકઃ ||૨|| ચત્વાર એતે વીસર્પા વક્ષ્યન્તે દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ | આગ્નેયો વાતપિત્તાભ્યાં ગ્રન્થ્યાખ્યઃ કફવાતજઃ ||૩|| યસ્તુ કર્દમકો ઘોરઃ સ પિત્તકફસમ્ભવઃ |૪| (ચ. ચિ. અ. ૨૧) |

અમ્લપિત્તસમ્ભવચ્છર્દેર્વેગવિધારણાદ્રક્તદુષ્ટૌ સત્યાં વિસર્પોત્પત્તેર્હેતુસામ્યાત્ તદનન્તરં વિસર્પનિદાનમ્| છર્દિવેગવિઘાતસ્ય રક્તદૂષકત્વે ચરકવચનં યથા– “ છર્દિવેગપ્રતીઘાતાત્ કાલે ચાનવસેવનાત્| શરત્કાલપ્રભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદુષ્યતિ||” (ચ. સૂ. અ. ૨૪) ઇતિ| તસ્ય નિદાનપૂર્વિકાં સઙ્ખ્યાં નિરુક્તિં ચાહ– લવણામ્લેત્યાદિ| “વિસર્પો ન હ્યસંસૃષ્ટો રક્તપિત્તેન લક્ષ્યતે|” ઇતિ વચનાત્ લવણામ્લાદિકં વિશેષેણ રક્તપિત્તનિદાનમુક્તમ્| સંસેવયા સતતસેવયા દોષકોપઃ સંસેવાદ્દોષકોપસ્તતઃ| અત્ર, આદિગ્રહણાત્ ચરકોક્તાનાં હરિતશાકશિણ્ડાકીપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| સપ્તધેતિ ઉલ્બણૈકૈકદોષજાસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતજ એકઃ, ત્રયો દ્વન્દ્વજાઃ, ઇતિ સપ્તપ્રકારત્વમુક્તમ્| સર્વતઃ પરિસર્પણાદિતિ સર્વતઃ પરિસર્પણાત્ પરિસર્પઃ, વિવિધં સર્પાણાદ્વિસર્પઃ| યદુક્તં ચરકે– “વિવિધં સર્પતિ યતો વિસર્પસ્તેન સ સ્મૃતઃ| પરિસર્પોઽથવા નામ્ના સર્વતઃ પરિસર્પણાત્||” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ||૧-૩||–

Adhikarana visarpadoShadUShyasa~ggrahaH (4-7) · Śloka 7

રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ ||૪|| વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ | (ચ. ચિ. અ. ૨૧) તત્ર વાતાત્ સ વીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ ||૫|| શોથસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયાસાર્તિહર્ષવાન્ | પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ ||૬|| કફાત્ કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્ | (વા. નિ. અ. ૧૩) | સન્નિપાતસમુત્થશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતઃ ||૭||

સર્વેષામેવ રક્તાદિદૂષ્યચતુષ્ટયદોષત્રયજન્યત્વમાહ– રક્તમિત્યાદિ| વિસર્પસ્ય સમાનસામગ્રીકત્વેઽપિ કુષ્ઠાદ્ભેદઃ કુષ્ઠાધ્યાયે એવ નિરૂપિતઃ| દોષશબ્દેનૈવ વાતાદિગ્રહણે સિદ્ધે મલા ઇતિ યત્ કૃતં, તદત્યર્થદુષ્ટ્યા શરીરમલિનીકરણત્વં દોષાણાં પ્રતિપાદયિતુમ્| સન્નિપાતજેઽસાધ્યત્વમપિ “સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ|” (સુ. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ વચનાત્| તેન વિકૃતિવિષમસમવેતત્વમસ્ય| ચરકે ત્વન્તર્જબહિર્જભેદેન વિસર્પઃ પઠિતઃ| યદાહ– “મર્મોપઘાતાત્ સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્|| વિદ્યાદ્વિસર્પમન્તર્જમાશુ ચાગ્નિબલક્ષયાત્| અતો વિપર્યયાદ્બાહ્યમન્યં વિદ્યાત્ સ્વલક્ષણૈઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ||૪-૭||

Adhikarana AgneyavisarpalakShaNam (8-13) · Śloka 13

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ | ગ્રન્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ ||૮|| કરોતિ સર્વમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ | યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્ સ સઃ ||૯|| શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽઽશુ ચ ચીયતે | અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતં સ ચ ||૧૦|| મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ | વ્યથતેઽઙ્ગં હરેત્ સઞ્જ્ઞાં નિદ્રાં ચ શ્વાસમીરયેત્ ||૧૧|| હિક્કાં ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના | ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ ||૧૨|| ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્ | દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે ||૧૩|| (વા. નિ. અ. ૧૩) |

આગ્નેયવિસર્પમાહ– વાતપિત્તાદિત્યાદિના| દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવદિતિ જ્વલદઙ્ગારેણૈવ વ્યાપ્તમઙ્ગં મન્યતે| શાન્તાઙ્ગારાસિત ઇતિ નિર્વાણાઙ્ગારવત્ કૃષ્ણવર્ણઃ સ દેશો ભવતિ| નીલો રક્તો વેતિ સ દેશઃ સ્નિગ્ધનીલો રક્તો વા ભવતિ| અગ્નિદગ્ધ ઇવેતિ અગ્નિદગ્ધદેશ ઇવ| શીઘ્રગત્વાદિતિ શીઘ્રકારિત્વાત્| મર્માનુસારી હૃદયાદ્યનુસારી| વ્યથતેઽઙ્ગમિત્યત્રાન્તર્ભાવિતો ણ્યર્થઃ, તેન વ્યથયતીત્યર્થઃ| નિદ્રાં ચેત્યત્ર હરેદિતિ સમ્બધ્યતે| શર્મ સુખમ્| દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રામિતિ નિદ્રાં મરણરૂપાં પ્રાપ્નોતિ||૮-૧૩||

Adhikarana granthivisarpalakShaNam (14-16) · Śloka 17

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમ્ | રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસગમ્ ||૧૪|| દૂષયિત્વા તુ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્ | ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં સરક્તાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્ ||૧૫|| શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ | મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગાગ્નિસદનૈર્યુતામ્ ||૧૬|| ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ |૧૭| (વા. નિ. અ. ૧૩) |

ગ્રન્થિવિસર્પમાહ– કફેન રુદ્ધ ઇત્યાદિ| કફેનેતિ સ્વહેતુકુપિતેન, પવનઃ સ્વહેતુકુપિતઃ, તેન કફમારુતજત્વમસ્યોપપન્નં ભવતિ| ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમિતિ કફં વિસ્તાર્ય| રક્તં વેતિ દૂષયિત્વેત્યનેન વક્ષ્યમાણેન સમ્બધ્યતે| દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામિતિ વૃત્તં વર્તુલં, સ્થૂલમુચ્છૂનં, ખરં કઠિનમ્, એવંરૂપાણાં ગ્રન્થીનાં માલાં કરોતિ, અયં ચ ગ્રન્થિવિસર્પઃ સુશ્રુતેઽપચીસઞ્જ્ઞયા પઠ્યતે||૧૪-૧૬||–

Adhikarana kardamavisarpalakShaNam (17-21) · Śloka 22

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા ||૧૭|| અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપૌ પ્રલેપારોચકભ્રમાઃ | મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ ||૧૮|| આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ | પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્ ||૧૯|| પિડકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ | સ્નિગ્ધોઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ ગુરુઃ ||૨૦|| ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્યતે | પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ ||૨૧|| શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્ |૨૨| (વા. નિ. અ. ૧૩) |

કર્દમવિસર્પમાહ– કફપિત્તાદિત્યાદિ| સ્તમ્ભ ઇતિ ગાત્રસ્ય સ્તબ્ધતા, આમોપવેશનમામસ્ય વર્ચસસ્ત્યજનમ્| સ ચ સર્પતિ પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશમિતિ કફપિત્તયોરામાશયસ્થત્વાત્ પ્રાયેણામાશયે ભવન્નેકદેશવ્યાપી ભવતીત્યર્થઃ| પિડકૈરિતિ પિડકાભિઃ| મલિન ઇતિ મલદિગ્ધઃ| ગમ્ભીરપાક ઇત્યન્તઃપાકઃ, પ્રાજ્યોષ્મા પ્રચુરોષ્મા| સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણ ઇતિ પૂતિમાંસગલનેન સ્નાય્વાદીનાં સ્પષ્ટતા| કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમિતિ તં કર્દમસારૂપ્યાત્ કર્દમાખ્યમિચ્છન્તિ||૧૭-૨૧||–

Adhikarana kShatavisarpalakShaNam (22-24) · Śloka 24

બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ ||૨૨|| વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્ | સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્ ||૨૩|| (વા. નિ. અ. ૧૩) | જ્વરાતિસારૌ વમથુસ્ત્વઙ્માંસદરણં ક્લમઃ | અરોચકાવિપાકૌ ચ વિસર્પાણામુપદ્રવાઃ ||૨૪||

ક્ષતવિસર્પમાહ– બાહ્યહેતોરિત્યાદિ| અયં ચ પિત્તજે વિસર્પેઽન્તર્ભાવનીયઃ, તેન ન સઙ્ખ્યાધિક્યમ્| તથા ચ ભોજઃ– “શસ્ત્રપ્રહારૈસ્તૈસ્તૈસ્તુ વ્યાડદન્તનખૈરપિ| ક્ષતે વાઽપ્યથવા ભગ્ને બહુદોષસ્ય દેહિનઃ|| રક્તં પિત્તં ચ કુપિતં વ્રણમાશુ પ્રપદ્યતે| કુરુતસ્તે સમેતે તુ વ્રણોત્સેધં સુદારુણમ્|| આચિતં તનુવિસ્ફોટૈઃ કૃષ્ણૈઃ પીતકસન્નિભૈઃ| પિત્તવીસર્પવલ્લિઙ્ગં તસ્ય શેષં વિનિર્દિશેત્||” ઇતિ||૨૨-૨૪||

Adhikarana visarpasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25) · Śloka 25

સિધ્યન્તિ વાતકફપિત્તકૃતા વિસર્પાઃ સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ | પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુશ્ચ ભવેદસાધ્યઃ કૃચ્છ્રાશ્ચ મર્મસુ ભવન્તિ હિ સર્વ એવ ||૨૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૦) |

સાધ્યત્વાદિકમાહ– સિધ્યન્તીત્યાદિ| પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુરિતિ અત્યન્તમુદ્રિક્તપિત્તોઽઞ્જનસમવર્ણતનુઃ, અગ્નિવિસર્પાખ્યો ન સાધ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કૃચ્છ્રાશ્ચ મર્મસ્વિતિ અસાધ્યત્વેન કૃચ્છ્રત્વં બોદ્ધવ્યમ્| યદાહ ભોજઃ– “વર્જ્યસ્તુ ક્ષતજસ્તેષાં સન્નિપાતાત્તુ યો ભવેત્| ભિષજા જાનતા ત્યાજ્યાઃ સર્વ એવ તુ મર્મજાઃ||” ઇતિ||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 52

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વિસર્પનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૨||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિસર્પનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૨||