૫૨. વિસર્પનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અમ્લપિત્તસમ્ભવચ્છર્દેર્વેગવિધારણાદ્રક્તદુષ્ટૌ સત્યાં વિસર્પોત્પત્તેર્હેતુસામ્યાત્ તદનન્તરં વિસર્પનિદાનમ્| છર્દિવેગવિઘાતસ્ય રક્તદૂષકત્વે ચરકવચનં યથા– “ છર્દિવેગપ્રતીઘાતાત્ કાલે ચાનવસેવનાત્| શરત્કાલપ્રભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદુષ્યતિ||” (ચ. સૂ. અ. ૨૪) ઇતિ| તસ્ય નિદાનપૂર્વિકાં સઙ્ખ્યાં નિરુક્તિં ચાહ– લવણામ્લેત્યાદિ| “વિસર્પો ન હ્યસંસૃષ્ટો રક્તપિત્તેન લક્ષ્યતે|” ઇતિ વચનાત્ લવણામ્લાદિકં વિશેષેણ રક્તપિત્તનિદાનમુક્તમ્| સંસેવયા સતતસેવયા દોષકોપઃ સંસેવાદ્દોષકોપસ્તતઃ| અત્ર, આદિગ્રહણાત્ ચરકોક્તાનાં હરિતશાકશિણ્ડાકીપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| સપ્તધેતિ ઉલ્બણૈકૈકદોષજાસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતજ એકઃ, ત્રયો દ્વન્દ્વજાઃ, ઇતિ સપ્તપ્રકારત્વમુક્તમ્| સર્વતઃ પરિસર્પણાદિતિ સર્વતઃ પરિસર્પણાત્ પરિસર્પઃ, વિવિધં સર્પાણાદ્વિસર્પઃ| યદુક્તં ચરકે– “વિવિધં સર્પતિ યતો વિસર્પસ્તેન સ સ્મૃતઃ| પરિસર્પોઽથવા નામ્ના સર્વતઃ પરિસર્પણાત્||” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ||૧-૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અમ્લપિત્તસમ્ભવચ્છર્દેર્વેગવિઘાતાદ્રક્તદુષ્ટૌ સત્યાં વિસર્પોત્પત્તેર્હેતુસામાન્યાચ્ચાનન્તરં વિસર્પનિદાનમાહ– છર્દિવેગવિઘાતસ્ય ચ રક્તદૂષકત્વે ચરકવચનં યથા– “છર્દિવેગવિઘાતાત્તુ કાલે ચાનવસેવનાત્| શરત્કાલસ્વભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદુષ્યતિ||” ઇતિ| તસ્ય નિદાનપૂર્વિકાં સઙ્ખ્યાં નિરુક્તિં ચાહ– લવણેત્યાદિ| લવણાદિભિર્વિસર્પો રોગો ભવતિ, સ સપ્તધા જ્ઞેયઃ| “વિસર્પો ન હ્યસંસૃષ્ટો રક્તપિત્તેન” ઇતિ વચનાલ્લવણાદિકં વિશેષેણ રક્તપિત્તનિદાનમુક્તમ્| એષાં સન્તતસેવયા દોષકોપઃ| આદિગ્રહણાચ્ચરકક્તહરિતશાકશિણ્ડાકીપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| સર્વતઃ પરિસર્પણાત્ પરિસર્પઃ, વિવિધં સર્પતીતિ વિસર્પઃ| યદુક્તં ચરકે– “વિવિધં સર્પતિ યતો વિસર્પસ્તેન સ સ્મૃતઃ| પરિસર્પોઽથ વા નામ્ના સર્વતઃ પરિસર્પણાત્||” ઇતિ| સઙ્ખ્યાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– પૃથક્ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રય ઇત્યાદિ સુગમમ્| આગ્નેય ઇત્યાદિસુગમમ્||૧-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વેષામેવ રક્તાદિદૂષ્યચતુષ્ટયદોષત્રયજન્યત્વમાહ– રક્તમિત્યાદિ| વિસર્પસ્ય સમાનસામગ્રીકત્વેઽપિ કુષ્ઠાદ્ભેદઃ કુષ્ઠાધ્યાયે એવ નિરૂપિતઃ| દોષશબ્દેનૈવ વાતાદિગ્રહણે સિદ્ધે મલા ઇતિ યત્ કૃતં, તદત્યર્થદુષ્ટ્યા શરીરમલિનીકરણત્વં દોષાણાં પ્રતિપાદયિતુમ્| સન્નિપાતજેઽસાધ્યત્વમપિ “સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ|” (સુ. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ વચનાત્| તેન વિકૃતિવિષમસમવેતત્વમસ્ય| ચરકે ત્વન્તર્જબહિર્જભેદેન વિસર્પઃ પઠિતઃ| યદાહ– “મર્મોપઘાતાત્ સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્|| વિદ્યાદ્વિસર્પમન્તર્જમાશુ ચાગ્નિબલક્ષયાત્| અતો વિપર્યયાદ્બાહ્યમન્યં વિદ્યાત્ સ્વલક્ષણૈઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ||૪-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વેષામેવ રક્તાદિદૂષ્યચતુષ્ટયજન્યત્વમાહ– રક્તમિત્યાદિ| વિસર્પસ્ય સમાનસામગ્રીકત્વેઽપિ કુષ્ઠાદ્ભેદઃ કુષ્ઠાધ્યાય એવ નિરૂપિતઃ, દોષગ્રહણેનૈવ વાતાદિગ્રહણે સિદ્ધે મલા ઇતિ યત્ કૃતં તદત્યર્થદુષ્ટ્યા શરીરમલિનીકરણત્વં દોષાણાં પ્રતિપાદયિતુમ્| લસીકાજલં, ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસસ્ય સપ્તધાતુષુ ક્લૃપ્તત્વાત્| વાતજં વિસર્પમાહ– તત્રેત્યાદિ| વાતજ્વરસમવ્યથ ઇતિ ‘વેપથુર્વિષમો વેગઃ’ ઇત્યાદિકઃ| નિસ્તોદઃ શૂલેન તુદ્યત ઇવ, ભેદો વિદીર્યત ઇવ, અર્તિઃ પીડા, આયામો વિસ્તારવાન્, હર્ષો રોમહર્ષઃ| પૈત્તિકમાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| દ્રુતગતિઃ શીઘ્રગતિઃ| પિત્તજ્વરલિઙ્ગ ઇતિ “વેગસ્તીક્ષ્ણોઽતિસારઃ” ઇત્યાદિકઃ| અતિલોહિતોઽતિરિક્તઃ| કફજમાહ– કફાદિત્યાદિ| કફજ્વરસમાન ઇતિ “સ્તૈમિત્યં સ્તિમિતો વેગઃ” ઇત્યાદિકઃ| સાન્નિપાતિકમાહ– સન્નિપાતેત્યાદિ| સર્વદોષલક્ષણૈર્યુક્ત ઇત્યર્થઃ| સન્નિપાતજેઽસાધ્યત્વમુક્તં “સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ” ઇતિ વચનાત્| તેન વિકૃતિવિષમસમવેતત્વમસ્ય| ચરકે ત્વન્તર્જબહિર્જભેદેન વિસર્પઃ પઠિતઃ| યદાહ– “મર્મોપતાપાત્સમ્મોહાદયનાનાં ચ ઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્| વિદ્યાદ્વિસર્પમન્તર્જમાશુ ચાગ્નિબલક્ષયાત્| અતો વિપર્યયાદ્બાહ્યમન્યદ્વિદ્યાત્સ્વલક્ષણૈઃ||” ઇતિ||૪-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આગ્નેયવિસર્પમાહ– વાતપિત્તાદિત્યાદિના| દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવદિતિ જ્વલદઙ્ગારેણૈવ વ્યાપ્તમઙ્ગં મન્યતે| શાન્તાઙ્ગારાસિત ઇતિ નિર્વાણાઙ્ગારવત્ કૃષ્ણવર્ણઃ સ દેશો ભવતિ| નીલો રક્તો વેતિ સ દેશઃ સ્નિગ્ધનીલો રક્તો વા ભવતિ| અગ્નિદગ્ધ ઇવેતિ અગ્નિદગ્ધદેશ ઇવ| શીઘ્રગત્વાદિતિ શીઘ્રકારિત્વાત્| મર્માનુસારી હૃદયાદ્યનુસારી| વ્યથતેઽઙ્ગમિત્યત્રાન્તર્ભાવિતો ણ્યર્થઃ, તેન વ્યથયતીત્યર્થઃ| નિદ્રાં ચેત્યત્ર હરેદિતિ સમ્બધ્યતે| શર્મ સુખમ્| દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રામિતિ નિદ્રાં મરણરૂપાં પ્રાપ્નોતિ||૮-૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતપિત્તજમાગ્નેયાખ્યં વિસર્પમાહ– વાતપિત્તાદિતિ| વાતપિત્તજોઽયં સઞ્જ્ઞેયઃ| જ્વરાદિભિરુપદ્રવૈર્યુતઃ| દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવદિતિ જ્વલદઙ્ગારેણેવ વ્યાપ્તમઙ્ગં મન્યતે| શાન્તાઙ્ગારાસિત ઇતિ નિર્વાણાઙ્ગારવત્કૃષ્ણવર્ણઃ, નીલઃ ચાષપક્ષિવદ્વા રક્તો વા સ દેશો ભવતિ| અગ્નિદગ્ધ ઇવેતિ આશુ શીઘ્રમગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈરુપચીયતે વૃદ્ધિં નીયતે, શીઘ્રગત્વાત્ શીઘ્રકારિત્વાત્, દ્રુતં શીઘ્રં, સ વિસર્પઃ, મર્માનુસારી હૃદયાનુસારી, અતીવ બલવાન્ વાતઃ| વ્યથતેઽઙ્ગમિતિ અત્રાન્તર્ભાવિતો ણ્યર્થઃ, તેન વ્યથયતીત્યર્થઃ| નિદ્રાં સઞ્જ્ઞાં ચ હરેન્નાશયેત્| શ્વાસં હિક્કાં ચ ઈરયેત્ પ્રકોપયેત્| ઈદૃશીમવસ્થાં ગતો ના પુરુષઃ, ક્વચિચ્છર્મ સુખં ન પ્રાપ્નોતિ, કેષુ ભૂમિશય્યાસનાદિષુ, સ્વતઃ આત્મનૈવ, ક્લિષ્ટઃ પીડિતઃ, ચેષ્ટમાનો વિદ્ધતાં ચેષ્ટાં કુર્યાત્, દુઃખપ્રબોધઃ મનોદેહશ્રમોદ્ભવાં નિદ્રાં મરણરૂપામ્, અશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ||૮-૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગ્રન્થિવિસર્પમાહ– કફેન રુદ્ધ ઇત્યાદિ| કફેનેતિ સ્વહેતુકુપિતેન, પવનઃ સ્વહેતુકુપિતઃ, તેન કફમારુતજત્વમસ્યોપપન્નં ભવતિ| ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમિતિ કફં વિસ્તાર્ય| રક્તં વેતિ દૂષયિત્વેત્યનેન વક્ષ્યમાણેન સમ્બધ્યતે| દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામિતિ વૃત્તં વર્તુલં, સ્થૂલમુચ્છૂનં, ખરં કઠિનમ્, એવંરૂપાણાં ગ્રન્થીનાં માલાં કરોતિ, અયં ચ ગ્રન્થિવિસર્પઃ સુશ્રુતેઽપચીસઞ્જ્ઞયા પઠ્યતે||૧૪-૧૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફમારુતજં ગ્રન્થિવિસર્પમાહ– કફેનેત્યાદિ| કફેન સ્વહેતુકુપિતેન, સ્વહેતુકુપિતઃ પવનઃ, કફં ભિત્ત્વા વિદાર્ય, રક્તં ચ દૂષયિત્વેત્યનેન વક્ષ્યમાણેન સમ્બધ્યતે, વૃદ્ધરક્તસ્ય મનુષ્યસ્ય| ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસગમિતિ રક્તવિશેષણમ્| દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામિતિ અણુ સૂક્ષ્મં, વૃત્તં વર્તુલં, સ્થૂલમસૂક્ષ્મં, ખરં કઠિનમ્, એવંરૂપાણાં ગ્રન્થીનાં માલાં કરોતિ||૧૪-૧૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્દમવિસર્પમાહ– કફપિત્તાદિત્યાદિ| સ્તમ્ભ ઇતિ ગાત્રસ્ય સ્તબ્ધતા, આમોપવેશનમામસ્ય વર્ચસસ્ત્યજનમ્| સ ચ સર્પતિ પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશમિતિ કફપિત્તયોરામાશયસ્થત્વાત્ પ્રાયેણામાશયે ભવન્નેકદેશવ્યાપી ભવતીત્યર્થઃ| પિડકૈરિતિ પિડકાભિઃ| મલિન ઇતિ મલદિગ્ધઃ| ગમ્ભીરપાક ઇત્યન્તઃપાકઃ, પ્રાજ્યોષ્મા પ્રચુરોષ્મા| સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણ ઇતિ પૂતિમાંસગલનેન સ્નાય્વાદીનાં સ્પષ્ટતા| કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમિતિ તં કર્દમસારૂપ્યાત્ કર્દમાખ્યમિચ્છન્તિ||૧૭-૨૧||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફપિત્તાત્મકં કર્દમવિસર્પમાહ– કફપિત્તાદયં જ્ઞેયઃ| સ્તમ્ભો ગાત્રસ્ય સ્તબ્ધતા, અઙ્ગાવસાદઃ અઙ્ગખેદઃ, વિક્ષેપઃ અઙ્ગાનામિતશ્ચેતશ્ચ પ્રેરણમ્| ઇન્દ્રિયગૌરવમિતિ ચક્ષુરાદીનાં ગૌરવમ્| આમોપવેશનમિત્યાદિ| આમસ્ય વર્ચસસ્ત્યજનમ્| લેપઃ સ્રોતસાં શુષિરાણાં લિપ્તતા શ્લેષ્માદિના| પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નિતિ કફપિત્તયોરામાશયસ્થાનત્વાત્; પ્રાયેણામાશયે ભિન્નૈકદેશવ્યાપી ભવતીત્યર્થઃ| ન ચાતિપીડાકરઃ| પિડકૈઃ પિડકાભિરવકીર્ણો વ્યાપ્તઃ, કિમ્ભૂતૈઃ અતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ| અસિતઃ કૃષ્ણઃ, મેચકાભઃ અઞ્જનાભઃ, મલિનો મલદિગ્ધઃ| ગમ્ભીરપાક ઇતિ અન્તઃપાકઃ, પ્રાજ્યોષ્મા પ્રચુરોષ્મા| સ્ફુટસ્નાયુસિરાગણ ઇતિ પૂતિમાંસાપગમેન સ્નાય્વાદીનાં સ્ફુટતા| કર્દમાખ્યમુશન્તિ તં કર્દમસારૂપ્યાત્ કર્દમાખ્યં કથયન્તિ||૧૭-૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષતવિસર્પમાહ– બાહ્યહેતોરિત્યાદિ| અયં ચ પિત્તજે વિસર્પેઽન્તર્ભાવનીયઃ, તેન ન સઙ્ખ્યાધિક્યમ્| તથા ચ ભોજઃ– “શસ્ત્રપ્રહારૈસ્તૈસ્તૈસ્તુ વ્યાડદન્તનખૈરપિ| ક્ષતે વાઽપ્યથવા ભગ્ને બહુદોષસ્ય દેહિનઃ|| રક્તં પિત્તં ચ કુપિતં વ્રણમાશુ પ્રપદ્યતે| કુરુતસ્તે સમેતે તુ વ્રણોત્સેધં સુદારુણમ્|| આચિતં તનુવિસ્ફોટૈઃ કૃષ્ણૈઃ પીતકસન્નિભૈઃ| પિત્તવીસર્પવલ્લિઙ્ગં તસ્ય શેષં વિનિર્દિશેત્||” ઇતિ||૨૨-૨૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષતજમાહ– બાહ્યહેતોરિત્યાદિ| શ્યાવલોહિતં વર્ણેન| અયં ક્ષતજો વિસર્પઃ પિત્તજેઽન્તર્ભાવનીયઃ, તેન ન સઙ્ખ્યાધિક્યમ્| તથા ચ ભોજઃ– “શસ્ત્રપ્રહારૈસ્તૈસ્તૈસ્તુ વ્યાલદન્તનખૈરપિ| ક્ષતે વાઽપ્યથ વા ભગ્ને બહુદોષસ્ય દેહિનઃ|| રક્તં પિત્તં ચ કુપિતં વ્રણમાશુ પ્રપદ્યતે| કુરુતસ્તે સમેતે તુ વ્રણોત્સેધં સુદારુણમ્|| આચિતં વ્રણવિસ્ફોટૈઃ કૃષ્ણપીતસમન્વિતૈઃ| પિત્તવીસર્પવલ્લિઙ્ગં તસ્ય શેષં વિનિર્દેશેત્||” ઇતિ| વિસર્પોપદ્રવાનાહ– જ્વરેત્યાદિ| માંસદરણં માંસવિદરણમ્| શેષં સુગમમ્||૨૨-૨૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યત્વાદિકમાહ– સિધ્યન્તીત્યાદિ| પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુરિતિ અત્યન્તમુદ્રિક્તપિત્તોઽઞ્જનસમવર્ણતનુઃ, અગ્નિવિસર્પાખ્યો ન સાધ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કૃચ્છ્રાશ્ચ મર્મસ્વિતિ અસાધ્યત્વેન કૃચ્છ્રત્વં બોદ્ધવ્યમ્| યદાહ ભોજઃ– “વર્જ્યસ્તુ ક્ષતજસ્તેષાં સન્નિપાતાત્તુ યો ભવેત્| ભિષજા જાનતા ત્યાજ્યાઃ સર્વ એવ તુ મર્મજાઃ||” ઇતિ||૨૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સાધ્યાસાધ્યાનાહ– સિદ્ધ્યન્તીત્યાદિ| એકૈકદોષજનિતાસ્ત્રયઃ સાધ્યાઃ, ત્રિદોષજઃ ક્ષતજશ્ચાસાધ્યઃ| પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુરિતિ પૈત્તિકો યોઽત્યન્તમુદ્રિક્તપિત્તત્વાદઞ્જનસવર્ણઃ સોઽસાધ્યઃ, અગ્નિવીસર્પો ન સાધ્યઃ; કૃચ્છ્રાશ્ચ મર્મસ્વિતિ અસાધ્યત્વં કૃચ્છ્રત્વેન બોદ્ધવ્યમ્| તથા ચ ભોજઃ– “ત્યાજ્યસ્તુ ક્ષતજસ્તેષાં સન્નિપાતાચ્ચ યો ભવેત્| ભિષજા જાનતા ત્યાજ્યાઃ સર્વ એવ તુ મર્મજાઃ||” ઇતિ||૨૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિસર્પનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વિસર્પનિદાનમ્||૫૨||