Adhikarana visarpanidAnaM, sa~gkhyA, niruktishca (1-3) · Śloka 4
અથ વિસર્પનિદાનમ્ |
લવણામ્લકટૂષ્ણાદિસંસેવાદોષકોપતઃ |
વિસર્પઃ સપ્તધા જ્ઞેયઃ સર્વતઃ પરિસર્પણાત્ ||૧||
પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ |
વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ કફજઃ સાન્નિપાતિકઃ ||૨||
ચત્વાર એતે વીસર્પા વક્ષ્યન્તે દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ |
આગ્નેયો વાતપિત્તાભ્યાં ગ્રન્થ્યાખ્યઃ કફવાતજઃ ||૩||
યસ્તુ કર્દમકો ઘોરઃ સ પિત્તકફસમ્ભવઃ |૪|
(ચ. ચિ. અ. ૨૧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् |
लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः |
विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१||
पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः |
वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२||
चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः |
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३||
यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४|
(च. चि. अ. २१) |
Adhikarana visarpadoShadUShyasa~ggrahaH (4-7) · Śloka 7
રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ ||૪||
વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ |
(ચ. ચિ. અ. ૨૧) તત્ર વાતાત્ સ વીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ ||૫||
શોથસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયાસાર્તિહર્ષવાન્ |
પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ ||૬||
કફાત્ કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્ |
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
સન્નિપાતસમુત્થશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતઃ ||૭||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४||
विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः |
(च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५||
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् |
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६||
कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् |
(वा. नि. अ. १३) |
सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||
Adhikarana AgneyavisarpalakShaNam (8-13) · Śloka 13
વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ |
ગ્રન્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ ||૮||
કરોતિ સર્વમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ |
યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્ સ સઃ ||૯||
શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽઽશુ ચ ચીયતે |
અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતં સ ચ ||૧૦||
મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ |
વ્યથતેઽઙ્ગં હરેત્ સઞ્જ્ઞાં નિદ્રાં ચ શ્વાસમીરયેત્ ||૧૧||
હિક્કાં ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના |
ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ ||૧૨||
ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્ |
દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે ||૧૩||
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः |
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८||
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् |
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९||
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते |
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०||
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः |
व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११||
हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना |
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२||
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् |
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana granthivisarpalakShaNam (14-16) · Śloka 17
કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વા તં બહુધા કફમ્ |
રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસગમ્ ||૧૪||
દૂષયિત્વા તુ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્ |
ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં સરક્તાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્ ||૧૫||
શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ |
મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગાગ્નિસદનૈર્યુતામ્ ||૧૬||
ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ |૧૭|
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् |
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४||
दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् |
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५||
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः |
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६||
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७|
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana kardamavisarpalakShaNam (17-21) · Śloka 22
કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા ||૧૭||
અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપૌ પ્રલેપારોચકભ્રમાઃ |
મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ ||૧૮||
આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ |
પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્ ||૧૯||
પિડકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ |
સ્નિગ્ધોઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ ગુરુઃ ||૨૦||
ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્યતે |
પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ ||૨૧||
શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્ |૨૨|
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७||
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः |
मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८||
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति |
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९||
पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः |
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०||
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते |
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१||
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२|
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana kShatavisarpalakShaNam (22-24) · Śloka 24
બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ ||૨૨||
વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્ |
સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્ ||૨૩||
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
જ્વરાતિસારૌ વમથુસ્ત્વઙ્માંસદરણં ક્લમઃ |
અરોચકાવિપાકૌ ચ વિસર્પાણામુપદ્રવાઃ ||૨૪||
View original
बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२||
वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् |
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३||
(वा. नि. अ. १३) |
ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः |
अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||
Adhikarana visarpasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25) · Śloka 25
સિધ્યન્તિ વાતકફપિત્તકૃતા વિસર્પાઃ સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ |
પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુશ્ચ ભવેદસાધ્યઃ કૃચ્છ્રાશ્ચ મર્મસુ ભવન્તિ હિ સર્વ એવ ||૨૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति |
पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५||
(सु. नि. अ. १०) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વિસર્પનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||