52. visarpanidānam

Adhikarana visarpanidAnaM, sa~gkhyA, niruktishca (1-3) · Śloka 4

ಅಥ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್ | ಲವಣಾಮ್ಲಕಟೂಷ್ಣಾದಿಸಂಸೇವಾದೋಷಕೋಪತಃ | ವಿಸರ್ಪಃ ಸಪ್ತಧಾ ಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್ ||೧|| ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ | ವಾತಿಕಃ ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚೈವ ಕಫಜಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ ||೨|| ಚತ್ವಾರ ಏತೇ ವೀಸರ್ಪಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ | ಆಗ್ನೇಯೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಖ್ಯಃ ಕಫವಾತಜಃ ||೩|| ಯಸ್ತು ಕರ್ದಮಕೋ ಘೋರಃ ಸ ಪಿತ್ತಕಫಸಮ್ಭವಃ |೪| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಸಮ್ಭವಚ್ಛರ್ದೇರ್ವೇಗವಿಧಾರಣಾದ್ರಕ್ತದುಷ್ಟೌ ಸತ್ಯಾಂ ವಿಸರ್ಪೋತ್ಪತ್ತೇರ್ಹೇತುಸಾಮ್ಯಾತ್ ತದನನ್ತರಂ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್| ಛರ್ದಿವೇಗವಿಘಾತಸ್ಯ ರಕ್ತದೂಷಕತ್ವೇ ಚರಕವಚನಂ ಯಥಾ– “ ಛರ್ದಿವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾತ್ ಕಾಲೇ ಚಾನವಸೇವನಾತ್| ಶರತ್ಕಾಲಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ ಶೋಣಿತಂ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಿಕಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಲವಣಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| “ವಿಸರ್ಪೋ ನ ಹ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ|” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಲವಣಾಮ್ಲಾದಿಕಂ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮುಕ್ತಮ್| ಸಂಸೇವಯಾ ಸತತಸೇವಯಾ ದೋಷಕೋಪಃ ಸಂಸೇವಾದ್ದೋಷಕೋಪಸ್ತತಃ| ಅತ್ರ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಚರಕೋಕ್ತಾನಾಂ ಹರಿತಶಾಕಶಿಣ್ಡಾಕೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸಪ್ತಧೇತಿ ಉಲ್ಬಣೈಕೈಕದೋಷಜಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಏಕಃ, ತ್ರಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಃ, ಇತಿ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾದಿತಿ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್ ಪರಿಸರ್ಪಃ, ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪಾಣಾದ್ವಿಸರ್ಪಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪತಿ ಯತೋ ವಿಸರ್ಪಸ್ತೇನ ಸ ಸ್ಮೃತಃ| ಪರಿಸರ್ಪೋಽಥವಾ ನಾಮ್ನಾ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ||೧-೩||–

Adhikarana visarpadoShadUShyasa~ggrahaH (4-7) · Śloka 7

ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ ||೪|| ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ತತ್ರ ವಾತಾತ್ ಸ ವೀಸರ್ಪೋ ವಾತಜ್ವರಸಮವ್ಯಥಃ ||೫|| ಶೋಥಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಾಯಾಸಾರ್ತಿಹರ್ಷವಾನ್ | ಪಿತ್ತಾದ್ದ್ರುತಗತಿಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಃ ||೬|| ಕಫಾತ್ ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರಸಮಾನರುಕ್ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) | ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಶ್ಚ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಃ ||೭||

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯಚತುಷ್ಟಯದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಸರ್ಪಸ್ಯ ಸಮಾನಸಾಮಗ್ರೀಕತ್ವೇಽಪಿ ಕುಷ್ಠಾದ್ಭೇದಃ ಕುಷ್ಠಾಧ್ಯಾಯೇ ಏವ ನಿರೂಪಿತಃ| ದೋಷಶಬ್ದೇನೈವ ವಾತಾದಿಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಮಲಾ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ, ತದತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟ್ಯಾ ಶರೀರಮಲಿನೀಕರಣತ್ವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಪಿ “ಸರ್ವಾತ್ಮಕಃ ಕ್ಷತಕೃತಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತತ್ವಮಸ್ಯ| ಚರಕೇ ತ್ವನ್ತರ್ಜಬಹಿರ್ಜಭೇದೇನ ವಿಸರ್ಪಃ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ಮರ್ಮೋಪಘಾತಾತ್ ಸಮ್ಮೋಹಾದಯನಾನಾಂ ವಿಘಟ್ಟನಾತ್| ತೃಷ್ಣಾತಿಯೋಗಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ವಿಷಮಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್|| ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪಮನ್ತರ್ಜಮಾಶು ಚಾಗ್ನಿಬಲಕ್ಷಯಾತ್| ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಬಾಹ್ಯಮನ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ||೪-೭||

Adhikarana AgneyavisarpalakShaNam (8-13) · Śloka 13

ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ | ಗ್ರನ್ಥಿಭೇದಾಗ್ನಿಸದನತಮಕಾರೋಚಕೈರ್ಯುತಃ ||೮|| ಕರೋತಿ ಸರ್ವಮಙ್ಗಂ ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್ | ಯಂ ಯಂ ದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪತಿ ಭವೇತ್ ಸ ಸಃ ||೯|| ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾಽಽಶು ಚ ಚೀಯತೇ | ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ದ್ರುತಂ ಸ ಚ ||೧೦|| ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ವೀಸರ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತೋಽತಿಬಲಸ್ತತಃ | ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಂ ಹರೇತ್ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್ ||೧೧|| ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ಸ ಗತೋಽವಸ್ಥಾಮೀದೃಶೀಂ ಲಭತೇ ನ ನಾ | ಕ್ವಚಿಚ್ಛರ್ಮಾರತಿಗ್ರಸ್ತೋ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು ||೧೨|| ಚೇಷ್ಟಮಾನಸ್ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮನೋದೇಹಪ್ರಮೋಹವಾನ್ | ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೩|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |

ಆಗ್ನೇಯವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ| ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವದಿತಿ ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರೇಣೈವ ವ್ಯಾಪ್ತಮಙ್ಗಂ ಮನ್ಯತೇ| ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತ ಇತಿ ನಿರ್ವಾಣಾಙ್ಗಾರವತ್ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಃ ಸ ದೇಶೋ ಭವತಿ| ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವೇತಿ ಸ ದೇಶಃ ಸ್ನಿಗ್ಧನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಭವತಿ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವೇತಿ ಅಗ್ನಿದಗ್ಧದೇಶ ಇವ| ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದಿತಿ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ಹೃದಯಾದ್ಯನುಸಾರೀ| ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಮಿತ್ಯತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಿತೋ ಣ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ವ್ಯಥಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿದ್ರಾಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಹರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶರ್ಮ ಸುಖಮ್| ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಮಿತಿ ನಿದ್ರಾಂ ಮರಣರೂಪಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೮-೧೩||

Adhikarana granthivisarpalakShaNam (14-16) · Śloka 17

ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ಪವನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮ್ | ರಕ್ತಂ ವಾ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಗಮ್ ||೧೪|| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ತು ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮನಾಮ್ | ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಕುರುತೇ ಮಾಲಾಂ ಸರಕ್ತಾಂ ತೀವ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾಮ್ ||೧೫|| ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶೋಷಹಿಕ್ಕಾವಮಿಭ್ರಮೈಃ | ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಭಙ್ಗಾಗ್ನಿಸದನೈರ್ಯುತಾಮ್ ||೧೬|| ಇತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ |೧೭| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |

ಗ್ರನ್ಥಿವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಕಫೇನ ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇನೇತಿ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತೇನ, ಪವನಃ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತಃ, ತೇನ ಕಫಮಾರುತಜತ್ವಮಸ್ಯೋಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ಭಿತ್ತ್ವಾ ತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮಿತಿ ಕಫಂ ವಿಸ್ತಾರ್ಯ| ರಕ್ತಂ ವೇತಿ ದೂಷಯಿತ್ವೇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮನಾಮಿತಿ ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಂ, ಸ್ಥೂಲಮುಚ್ಛೂನಂ, ಖರಂ ಕಠಿನಮ್, ಏವಂರೂಪಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಮಾಲಾಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಿವಿಸರ್ಪಃ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಚೀಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಪಠ್ಯತೇ||೧೪-೧೬||–

Adhikarana kardamavisarpalakShaNam (17-21) · Śloka 22

ಕಫಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರಾ ಶಿರೋರುಜಾ ||೧೭|| ಅಙ್ಗಾವಸಾದವಿಕ್ಷೇಪೌ ಪ್ರಲೇಪಾರೋಚಕಭ್ರಮಾಃ | ಮೂರ್ಛಾಗ್ನಿಹಾನಿರ್ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪಿಪಾಸೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್ ||೧೮|| ಆಮೋಪವೇಶನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ | ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಂ ನ ಚಾತಿರುಕ್ ||೧೯|| ಪಿಡಕೈರವಕೀರ್ಣೋಽತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ | ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಸಿತೋ ಮೇಚಕಾಭೋ ಮಲಿನಃ ಶೋಥವಾನ್ ಗುರುಃ ||೨೦|| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಃ ಪ್ರಾಜ್ಯೋಷ್ಮಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಕ್ಲಿನ್ನೋಽವದೀರ್ಯತೇ | ಪಙ್ಕವಚ್ಛೀರ್ಣಮಾಂಸಶ್ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಸಿರಾಗಣಃ ||೨೧|| ಶವಗನ್ಧೀ ಚ ವೀಸರ್ಪಃ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮ್ |೨೨| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |

ಕರ್ದಮವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧತಾ, ಆಮೋಪವೇಶನಮಾಮಸ್ಯ ವರ್ಚಸಸ್ತ್ಯಜನಮ್| ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಮಿತಿ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಾಮಾಶಯಸ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯೇ ಭವನ್ನೇಕದೇಶವ್ಯಾಪೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಡಕೈರಿತಿ ಪಿಡಕಾಭಿಃ| ಮಲಿನ ಇತಿ ಮಲದಿಗ್ಧಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕ ಇತ್ಯನ್ತಃಪಾಕಃ, ಪ್ರಾಜ್ಯೋಷ್ಮಾ ಪ್ರಚುರೋಷ್ಮಾ| ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಸಿರಾಗಣ ಇತಿ ಪೂತಿಮಾಂಸಗಲನೇನ ಸ್ನಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟತಾ| ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮಿತಿ ತಂ ಕರ್ದಮಸಾರೂಪ್ಯಾತ್ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೧೭-೨೧||–

Adhikarana kShatavisarpalakShaNam (22-24) · Śloka 24

ಬಾಹ್ಯಹೇತೋಃ ಕ್ಷತಾತ್ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್ ||೨೨|| ವೀಸರ್ಪಂ ಮಾರುತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಶ್ಚಿತಮ್ | ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೋಥಜ್ವರರುಜಾದಾಹಾಢ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಶೋಣಿತಮ್ ||೨೩|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) | ಜ್ವರಾತಿಸಾರೌ ವಮಥುಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸದರಣಂ ಕ್ಲಮಃ | ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಚ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮುಪದ್ರವಾಃ ||೨೪||

ಕ್ಷತವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಬಾಹ್ಯಹೇತೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ಪಿತ್ತಜೇ ವಿಸರ್ಪೇಽನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಃ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತು ವ್ಯಾಡದನ್ತನಖೈರಪಿ| ಕ್ಷತೇ ವಾಽಪ್ಯಥವಾ ಭಗ್ನೇ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ|| ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕುಪಿತಂ ವ್ರಣಮಾಶು ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಕುರುತಸ್ತೇ ಸಮೇತೇ ತು ವ್ರಣೋತ್ಸೇಧಂ ಸುದಾರುಣಮ್|| ಆಚಿತಂ ತನುವಿಸ್ಫೋಟೈಃ ಕೃಷ್ಣೈಃ ಪೀತಕಸನ್ನಿಭೈಃ| ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪವಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ತಸ್ಯ ಶೇಷಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೨೨-೨೪||

Adhikarana visarpasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25) · Śloka 25

ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ವಾತಕಫಪಿತ್ತಕೃತಾ ವಿಸರ್ಪಾಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಃ ಕ್ಷತಕೃತಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ | ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಞ್ಜನವಪುಶ್ಚ ಭವೇದಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸು ಭವನ್ತಿ ಹಿ ಸರ್ವ ಏವ ||೨೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಸಿಧ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಞ್ಜನವಪುರಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತೋಽಞ್ಜನಸಮವರ್ಣತನುಃ, ಅಗ್ನಿವಿಸರ್ಪಾಖ್ಯೋ ನ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ವರ್ಜ್ಯಸ್ತು ಕ್ಷತಜಸ್ತೇಷಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ತು ಯೋ ಭವೇತ್| ಭಿಷಜಾ ಜಾನತಾ ತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ತು ಮರ್ಮಜಾಃ||” ಇತಿ||೨೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 52

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೨||