Adhikarana visarpanidAnaM, sa~gkhyA, niruktishca (1-3) · Śloka 4
ಅಥ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್ |
ಲವಣಾಮ್ಲಕಟೂಷ್ಣಾದಿಸಂಸೇವಾದೋಷಕೋಪತಃ |
ವಿಸರ್ಪಃ ಸಪ್ತಧಾ ಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್ ||೧||
ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ |
ವಾತಿಕಃ ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚೈವ ಕಫಜಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ ||೨||
ಚತ್ವಾರ ಏತೇ ವೀಸರ್ಪಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ |
ಆಗ್ನೇಯೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಖ್ಯಃ ಕಫವಾತಜಃ ||೩||
ಯಸ್ತು ಕರ್ದಮಕೋ ಘೋರಃ ಸ ಪಿತ್ತಕಫಸಮ್ಭವಃ |೪|
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् |
लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः |
विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१||
पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः |
वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२||
चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः |
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३||
यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४|
(च. चि. अ. २१) |
Adhikarana visarpadoShadUShyasa~ggrahaH (4-7) · Śloka 7
ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ ||೪||
ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ |
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ತತ್ರ ವಾತಾತ್ ಸ ವೀಸರ್ಪೋ ವಾತಜ್ವರಸಮವ್ಯಥಃ ||೫||
ಶೋಥಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಾಯಾಸಾರ್ತಿಹರ್ಷವಾನ್ |
ಪಿತ್ತಾದ್ದ್ರುತಗತಿಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಃ ||೬||
ಕಫಾತ್ ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರಸಮಾನರುಕ್ |
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಶ್ಚ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಃ ||೭||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४||
विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः |
(च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५||
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् |
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६||
कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् |
(वा. नि. अ. १३) |
सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||
Adhikarana AgneyavisarpalakShaNam (8-13) · Śloka 13
ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ |
ಗ್ರನ್ಥಿಭೇದಾಗ್ನಿಸದನತಮಕಾರೋಚಕೈರ್ಯುತಃ ||೮||
ಕರೋತಿ ಸರ್ವಮಙ್ಗಂ ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್ |
ಯಂ ಯಂ ದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪತಿ ಭವೇತ್ ಸ ಸಃ ||೯||
ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾಽಽಶು ಚ ಚೀಯತೇ |
ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ದ್ರುತಂ ಸ ಚ ||೧೦||
ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ವೀಸರ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತೋಽತಿಬಲಸ್ತತಃ |
ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಂ ಹರೇತ್ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್ ||೧೧||
ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ಸ ಗತೋಽವಸ್ಥಾಮೀದೃಶೀಂ ಲಭತೇ ನ ನಾ |
ಕ್ವಚಿಚ್ಛರ್ಮಾರತಿಗ್ರಸ್ತೋ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು ||೧೨||
ಚೇಷ್ಟಮಾನಸ್ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮನೋದೇಹಪ್ರಮೋಹವಾನ್ |
ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೩||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः |
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८||
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् |
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९||
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते |
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०||
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः |
व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११||
हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना |
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२||
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् |
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana granthivisarpalakShaNam (14-16) · Śloka 17
ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ಪವನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮ್ |
ರಕ್ತಂ ವಾ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಗಮ್ ||೧೪||
ದೂಷಯಿತ್ವಾ ತು ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮನಾಮ್ |
ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಕುರುತೇ ಮಾಲಾಂ ಸರಕ್ತಾಂ ತೀವ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾಮ್ ||೧೫||
ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶೋಷಹಿಕ್ಕಾವಮಿಭ್ರಮೈಃ |
ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಭಙ್ಗಾಗ್ನಿಸದನೈರ್ಯುತಾಮ್ ||೧೬||
ಇತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ |೧೭|
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् |
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४||
दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् |
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५||
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः |
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६||
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७|
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana kardamavisarpalakShaNam (17-21) · Śloka 22
ಕಫಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರಾ ಶಿರೋರುಜಾ ||೧೭||
ಅಙ್ಗಾವಸಾದವಿಕ್ಷೇಪೌ ಪ್ರಲೇಪಾರೋಚಕಭ್ರಮಾಃ |
ಮೂರ್ಛಾಗ್ನಿಹಾನಿರ್ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪಿಪಾಸೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್ ||೧೮||
ಆಮೋಪವೇಶನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ |
ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಂ ನ ಚಾತಿರುಕ್ ||೧೯||
ಪಿಡಕೈರವಕೀರ್ಣೋಽತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ |
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಸಿತೋ ಮೇಚಕಾಭೋ ಮಲಿನಃ ಶೋಥವಾನ್ ಗುರುಃ ||೨೦||
ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಃ ಪ್ರಾಜ್ಯೋಷ್ಮಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಕ್ಲಿನ್ನೋಽವದೀರ್ಯತೇ |
ಪಙ್ಕವಚ್ಛೀರ್ಣಮಾಂಸಶ್ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಸಿರಾಗಣಃ ||೨೧||
ಶವಗನ್ಧೀ ಚ ವೀಸರ್ಪಃ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮ್ |೨೨|
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७||
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः |
मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८||
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति |
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९||
पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः |
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०||
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते |
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१||
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२|
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana kShatavisarpalakShaNam (22-24) · Śloka 24
ಬಾಹ್ಯಹೇತೋಃ ಕ್ಷತಾತ್ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್ ||೨೨||
ವೀಸರ್ಪಂ ಮಾರುತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಶ್ಚಿತಮ್ |
ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೋಥಜ್ವರರುಜಾದಾಹಾಢ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಶೋಣಿತಮ್ ||೨೩||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
ಜ್ವರಾತಿಸಾರೌ ವಮಥುಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸದರಣಂ ಕ್ಲಮಃ |
ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಚ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮುಪದ್ರವಾಃ ||೨೪||
View original
बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२||
वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् |
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३||
(वा. नि. अ. १३) |
ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः |
अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||
Adhikarana visarpasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25) · Śloka 25
ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ವಾತಕಫಪಿತ್ತಕೃತಾ ವಿಸರ್ಪಾಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಃ ಕ್ಷತಕೃತಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ |
ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಞ್ಜನವಪುಶ್ಚ ಭವೇದಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸು ಭವನ್ತಿ ಹಿ ಸರ್ವ ಏವ ||೨೫||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೦) |
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति |
पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५||
(सु. नि. अ. १०) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||