೫೨. ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಸಮ್ಭವಚ್ಛರ್ದೇರ್ವೇಗವಿಧಾರಣಾದ್ರಕ್ತದುಷ್ಟೌ ಸತ್ಯಾಂ ವಿಸರ್ಪೋತ್ಪತ್ತೇರ್ಹೇತುಸಾಮ್ಯಾತ್ ತದನನ್ತರಂ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್| ಛರ್ದಿವೇಗವಿಘಾತಸ್ಯ ರಕ್ತದೂಷಕತ್ವೇ ಚರಕವಚನಂ ಯಥಾ– “ ಛರ್ದಿವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾತ್ ಕಾಲೇ ಚಾನವಸೇವನಾತ್| ಶರತ್ಕಾಲಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ ಶೋಣಿತಂ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಿಕಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಲವಣಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| “ವಿಸರ್ಪೋ ನ ಹ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ|” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಲವಣಾಮ್ಲಾದಿಕಂ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮುಕ್ತಮ್| ಸಂಸೇವಯಾ ಸತತಸೇವಯಾ ದೋಷಕೋಪಃ ಸಂಸೇವಾದ್ದೋಷಕೋಪಸ್ತತಃ| ಅತ್ರ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಚರಕೋಕ್ತಾನಾಂ ಹರಿತಶಾಕಶಿಣ್ಡಾಕೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸಪ್ತಧೇತಿ ಉಲ್ಬಣೈಕೈಕದೋಷಜಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಏಕಃ, ತ್ರಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಃ, ಇತಿ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾದಿತಿ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್ ಪರಿಸರ್ಪಃ, ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪಾಣಾದ್ವಿಸರ್ಪಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪತಿ ಯತೋ ವಿಸರ್ಪಸ್ತೇನ ಸ ಸ್ಮೃತಃ| ಪರಿಸರ್ಪೋಽಥವಾ ನಾಮ್ನಾ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ||೧-೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಸಮ್ಭವಚ್ಛರ್ದೇರ್ವೇಗವಿಘಾತಾದ್ರಕ್ತದುಷ್ಟೌ ಸತ್ಯಾಂ ವಿಸರ್ಪೋತ್ಪತ್ತೇರ್ಹೇತುಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಚಾನನ್ತರಂ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮಾಹ– ಛರ್ದಿವೇಗವಿಘಾತಸ್ಯ ಚ ರಕ್ತದೂಷಕತ್ವೇ ಚರಕವಚನಂ ಯಥಾ– “ಛರ್ದಿವೇಗವಿಘಾತಾತ್ತು ಕಾಲೇ ಚಾನವಸೇವನಾತ್| ಶರತ್ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ಶೋಣಿತಂ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಿಕಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಲವಣೇತ್ಯಾದಿ| ಲವಣಾದಿಭಿರ್ವಿಸರ್ಪೋ ರೋಗೋ ಭವತಿ, ಸ ಸಪ್ತಧಾ ಜ್ಞೇಯಃ| “ವಿಸರ್ಪೋ ನ ಹ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನ” ಇತಿ ವಚನಾಲ್ಲವಣಾದಿಕಂ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮುಕ್ತಮ್| ಏಷಾಂ ಸನ್ತತಸೇವಯಾ ದೋಷಕೋಪಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾಚ್ಚರಕಕ್ತಹರಿತಶಾಕಶಿಣ್ಡಾಕೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್ ಪರಿಸರ್ಪಃ, ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪತೀತಿ ವಿಸರ್ಪಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪತಿ ಯತೋ ವಿಸರ್ಪಸ್ತೇನ ಸ ಸ್ಮೃತಃ| ಪರಿಸರ್ಪೋಽಥ ವಾ ನಾಮ್ನಾ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್||” ಇತಿ| ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಪೃಥಕ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಗಮಮ್| ಆಗ್ನೇಯ ಇತ್ಯಾದಿಸುಗಮಮ್||೧-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯಚತುಷ್ಟಯದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಸರ್ಪಸ್ಯ ಸಮಾನಸಾಮಗ್ರೀಕತ್ವೇಽಪಿ ಕುಷ್ಠಾದ್ಭೇದಃ ಕುಷ್ಠಾಧ್ಯಾಯೇ ಏವ ನಿರೂಪಿತಃ| ದೋಷಶಬ್ದೇನೈವ ವಾತಾದಿಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಮಲಾ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ, ತದತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟ್ಯಾ ಶರೀರಮಲಿನೀಕರಣತ್ವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಪಿ “ಸರ್ವಾತ್ಮಕಃ ಕ್ಷತಕೃತಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತತ್ವಮಸ್ಯ| ಚರಕೇ ತ್ವನ್ತರ್ಜಬಹಿರ್ಜಭೇದೇನ ವಿಸರ್ಪಃ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ಮರ್ಮೋಪಘಾತಾತ್ ಸಮ್ಮೋಹಾದಯನಾನಾಂ ವಿಘಟ್ಟನಾತ್| ತೃಷ್ಣಾತಿಯೋಗಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ವಿಷಮಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್|| ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪಮನ್ತರ್ಜಮಾಶು ಚಾಗ್ನಿಬಲಕ್ಷಯಾತ್| ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಬಾಹ್ಯಮನ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ||೪-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯಚತುಷ್ಟಯಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಸರ್ಪಸ್ಯ ಸಮಾನಸಾಮಗ್ರೀಕತ್ವೇಽಪಿ ಕುಷ್ಠಾದ್ಭೇದಃ ಕುಷ್ಠಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ನಿರೂಪಿತಃ, ದೋಷಗ್ರಹಣೇನೈವ ವಾತಾದಿಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಮಲಾ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತದತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟ್ಯಾ ಶರೀರಮಲಿನೀಕರಣತ್ವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮ್| ಲಸೀಕಾಜಲಂ, ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸಸ್ಯ ಸಪ್ತಧಾತುಷು ಕ್ಲೃಪ್ತತ್ವಾತ್| ವಾತಜಂ ವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಜ್ವರಸಮವ್ಯಥ ಇತಿ ‘ವೇಪಥುರ್ವಿಷಮೋ ವೇಗಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಃ| ನಿಸ್ತೋದಃ ಶೂಲೇನ ತುದ್ಯತ ಇವ, ಭೇದೋ ವಿದೀರ್ಯತ ಇವ, ಅರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ, ಆಯಾಮೋ ವಿಸ್ತಾರವಾನ್, ಹರ್ಷೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರುತಗತಿಃ ಶೀಘ್ರಗತಿಃ| ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗ ಇತಿ “ವೇಗಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಸಾರಃ” ಇತ್ಯಾದಿಕಃ| ಅತಿಲೋಹಿತೋಽತಿರಿಕ್ತಃ| ಕಫಜಮಾಹ– ಕಫಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಜ್ವರಸಮಾನ ಇತಿ “ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಸ್ತಿಮಿತೋ ವೇಗಃ” ಇತ್ಯಾದಿಕಃ| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ “ಸರ್ವಾತ್ಮಕಃ ಕ್ಷತಕೃತಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತತ್ವಮಸ್ಯ| ಚರಕೇ ತ್ವನ್ತರ್ಜಬಹಿರ್ಜಭೇದೇನ ವಿಸರ್ಪಃ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ಮರ್ಮೋಪತಾಪಾತ್ಸಮ್ಮೋಹಾದಯನಾನಾಂ ಚ ಘಟ್ಟನಾತ್| ತೃಷ್ಣಾತಿಯೋಗಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ವಿಷಮಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್| ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪಮನ್ತರ್ಜಮಾಶು ಚಾಗ್ನಿಬಲಕ್ಷಯಾತ್| ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಬಾಹ್ಯಮನ್ಯದ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ||” ಇತಿ||೪-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಗ್ನೇಯವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ| ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವದಿತಿ ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರೇಣೈವ ವ್ಯಾಪ್ತಮಙ್ಗಂ ಮನ್ಯತೇ| ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತ ಇತಿ ನಿರ್ವಾಣಾಙ್ಗಾರವತ್ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಃ ಸ ದೇಶೋ ಭವತಿ| ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವೇತಿ ಸ ದೇಶಃ ಸ್ನಿಗ್ಧನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಭವತಿ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವೇತಿ ಅಗ್ನಿದಗ್ಧದೇಶ ಇವ| ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದಿತಿ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ಹೃದಯಾದ್ಯನುಸಾರೀ| ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಮಿತ್ಯತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಿತೋ ಣ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ವ್ಯಥಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿದ್ರಾಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಹರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶರ್ಮ ಸುಖಮ್| ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಮಿತಿ ನಿದ್ರಾಂ ಮರಣರೂಪಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೮-೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಪಿತ್ತಜಮಾಗ್ನೇಯಾಖ್ಯಂ ವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಾದಿತಿ| ವಾತಪಿತ್ತಜೋಽಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞೇಯಃ| ಜ್ವರಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈರ್ಯುತಃ| ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವದಿತಿ ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರೇಣೇವ ವ್ಯಾಪ್ತಮಙ್ಗಂ ಮನ್ಯತೇ| ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತ ಇತಿ ನಿರ್ವಾಣಾಙ್ಗಾರವತ್ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಃ, ನೀಲಃ ಚಾಷಪಕ್ಷಿವದ್ವಾ ರಕ್ತೋ ವಾ ಸ ದೇಶೋ ಭವತಿ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವೇತಿ ಆಶು ಶೀಘ್ರಮಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈರುಪಚೀಯತೇ ವೃದ್ಧಿಂ ನೀಯತೇ, ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾತ್ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್, ದ್ರುತಂ ಶೀಘ್ರಂ, ಸ ವಿಸರ್ಪಃ, ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ಹೃದಯಾನುಸಾರೀ, ಅತೀವ ಬಲವಾನ್ ವಾತಃ| ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಮಿತಿ ಅತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಿತೋ ಣ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ವ್ಯಥಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿದ್ರಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಹರೇನ್ನಾಶಯೇತ್| ಶ್ವಾಸಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ಈರಯೇತ್ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ಈದೃಶೀಮವಸ್ಥಾಂ ಗತೋ ನಾ ಪುರುಷಃ, ಕ್ವಚಿಚ್ಛರ್ಮ ಸುಖಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಕೇಷು ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು, ಸ್ವತಃ ಆತ್ಮನೈವ, ಕ್ಲಿಷ್ಟಃ ಪೀಡಿತಃ, ಚೇಷ್ಟಮಾನೋ ವಿದ್ಧತಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ದುಃಖಪ್ರಬೋಧಃ ಮನೋದೇಹಶ್ರಮೋದ್ಭವಾಂ ನಿದ್ರಾಂ ಮರಣರೂಪಾಮ್, ಅಶ್ನುತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೮-೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗ್ರನ್ಥಿವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಕಫೇನ ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇನೇತಿ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತೇನ, ಪವನಃ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತಃ, ತೇನ ಕಫಮಾರುತಜತ್ವಮಸ್ಯೋಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ಭಿತ್ತ್ವಾ ತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮಿತಿ ಕಫಂ ವಿಸ್ತಾರ್ಯ| ರಕ್ತಂ ವೇತಿ ದೂಷಯಿತ್ವೇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮನಾಮಿತಿ ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಂ, ಸ್ಥೂಲಮುಚ್ಛೂನಂ, ಖರಂ ಕಠಿನಮ್, ಏವಂರೂಪಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಮಾಲಾಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಿವಿಸರ್ಪಃ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಚೀಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಪಠ್ಯತೇ||೧೪-೧೬||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಮಾರುತಜಂ ಗ್ರನ್ಥಿವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಕಫೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇನ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತೇನ, ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತಃ ಪವನಃ, ಕಫಂ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಿದಾರ್ಯ, ರಕ್ತಂ ಚ ದೂಷಯಿತ್ವೇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ| ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಗಮಿತಿ ರಕ್ತವಿಶೇಷಣಮ್| ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮನಾಮಿತಿ ಅಣು ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ, ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಂ, ಸ್ಥೂಲಮಸೂಕ್ಷ್ಮಂ, ಖರಂ ಕಠಿನಮ್, ಏವಂರೂಪಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಮಾಲಾಂ ಕರೋತಿ||೧೪-೧೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ದಮವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧತಾ, ಆಮೋಪವೇಶನಮಾಮಸ್ಯ ವರ್ಚಸಸ್ತ್ಯಜನಮ್| ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಮಿತಿ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಾಮಾಶಯಸ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯೇ ಭವನ್ನೇಕದೇಶವ್ಯಾಪೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಡಕೈರಿತಿ ಪಿಡಕಾಭಿಃ| ಮಲಿನ ಇತಿ ಮಲದಿಗ್ಧಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕ ಇತ್ಯನ್ತಃಪಾಕಃ, ಪ್ರಾಜ್ಯೋಷ್ಮಾ ಪ್ರಚುರೋಷ್ಮಾ| ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಸಿರಾಗಣ ಇತಿ ಪೂತಿಮಾಂಸಗಲನೇನ ಸ್ನಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟತಾ| ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮಿತಿ ತಂ ಕರ್ದಮಸಾರೂಪ್ಯಾತ್ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೧೭-೨೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಂ ಕರ್ದಮವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾದಯಂ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ್ತಮ್ಭೋ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧತಾ, ಅಙ್ಗಾವಸಾದಃ ಅಙ್ಗಖೇದಃ, ವಿಕ್ಷೇಪಃ ಅಙ್ಗಾನಾಮಿತಶ್ಚೇತಶ್ಚ ಪ್ರೇರಣಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮಿತಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಗೌರವಮ್| ಆಮೋಪವೇಶನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಸ್ಯ ವರ್ಚಸಸ್ತ್ಯಜನಮ್| ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶುಷಿರಾಣಾಂ ಲಿಪ್ತತಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿನಾ| ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನಿತಿ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಾಮಾಶಯಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್; ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯೇ ಭಿನ್ನೈಕದೇಶವ್ಯಾಪೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚಾತಿಪೀಡಾಕರಃ| ಪಿಡಕೈಃ ಪಿಡಕಾಭಿರವಕೀರ್ಣೋ ವ್ಯಾಪ್ತಃ, ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ಅತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ| ಅಸಿತಃ ಕೃಷ್ಣಃ, ಮೇಚಕಾಭಃ ಅಞ್ಜನಾಭಃ, ಮಲಿನೋ ಮಲದಿಗ್ಧಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕ ಇತಿ ಅನ್ತಃಪಾಕಃ, ಪ್ರಾಜ್ಯೋಷ್ಮಾ ಪ್ರಚುರೋಷ್ಮಾ| ಸ್ಫುಟಸ್ನಾಯುಸಿರಾಗಣ ಇತಿ ಪೂತಿಮಾಂಸಾಪಗಮೇನ ಸ್ನಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಸ್ಫುಟತಾ| ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಂ ಕರ್ದಮಸಾರೂಪ್ಯಾತ್ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಂ ಕಥಯನ್ತಿ||೧೭-೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷತವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ಬಾಹ್ಯಹೇತೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ಪಿತ್ತಜೇ ವಿಸರ್ಪೇಽನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಃ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತು ವ್ಯಾಡದನ್ತನಖೈರಪಿ| ಕ್ಷತೇ ವಾಽಪ್ಯಥವಾ ಭಗ್ನೇ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ|| ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕುಪಿತಂ ವ್ರಣಮಾಶು ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಕುರುತಸ್ತೇ ಸಮೇತೇ ತು ವ್ರಣೋತ್ಸೇಧಂ ಸುದಾರುಣಮ್|| ಆಚಿತಂ ತನುವಿಸ್ಫೋಟೈಃ ಕೃಷ್ಣೈಃ ಪೀತಕಸನ್ನಿಭೈಃ| ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪವಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ತಸ್ಯ ಶೇಷಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೨೨-೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷತಜಮಾಹ– ಬಾಹ್ಯಹೇತೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಂ ವರ್ಣೇನ| ಅಯಂ ಕ್ಷತಜೋ ವಿಸರ್ಪಃ ಪಿತ್ತಜೇಽನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಃ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತು ವ್ಯಾಲದನ್ತನಖೈರಪಿ| ಕ್ಷತೇ ವಾಽಪ್ಯಥ ವಾ ಭಗ್ನೇ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ|| ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕುಪಿತಂ ವ್ರಣಮಾಶು ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಕುರುತಸ್ತೇ ಸಮೇತೇ ತು ವ್ರಣೋತ್ಸೇಧಂ ಸುದಾರುಣಮ್|| ಆಚಿತಂ ವ್ರಣವಿಸ್ಫೋಟೈಃ ಕೃಷ್ಣಪೀತಸಮನ್ವಿತೈಃ| ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪವಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ತಸ್ಯ ಶೇಷಂ ವಿನಿರ್ದೇಶೇತ್||” ಇತಿ| ವಿಸರ್ಪೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸದರಣಂ ಮಾಂಸವಿದರಣಮ್| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೨೨-೨೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಸಿಧ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಞ್ಜನವಪುರಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತೋಽಞ್ಜನಸಮವರ್ಣತನುಃ, ಅಗ್ನಿವಿಸರ್ಪಾಖ್ಯೋ ನ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ವರ್ಜ್ಯಸ್ತು ಕ್ಷತಜಸ್ತೇಷಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ತು ಯೋ ಭವೇತ್| ಭಿಷಜಾ ಜಾನತಾ ತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ತು ಮರ್ಮಜಾಃ||” ಇತಿ||೨೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ಸಿದ್ಧ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕದೋಷಜನಿತಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಕ್ಷತಜಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಃ| ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಞ್ಜನವಪುರಿತಿ ಪೈತ್ತಿಕೋ ಯೋಽತ್ಯನ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತತ್ವಾದಞ್ಜನಸವರ್ಣಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಅಗ್ನಿವೀಸರ್ಪೋ ನ ಸಾಧ್ಯಃ; ಕೃಚ್ಛ್ರಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ತ್ಯಾಜ್ಯಸ್ತು ಕ್ಷತಜಸ್ತೇಷಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಯೋ ಭವೇತ್| ಭಿಷಜಾ ಜಾನತಾ ತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ತು ಮರ್ಮಜಾಃ||” ಇತಿ||೨೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್||೫೨||