Adhikarana visarpanidAnaM, sa~gkhyA, niruktishca (1-3) · Śloka 4
അഥ വിസര്പനിദാനമ് |
ലവണാമ്ലകടൂഷ്ണാദിസംസേവാദോഷകോപതഃ |
വിസര്പഃ സപ്തധാ ജ്ഞേയഃ സര്വതഃ പരിസര്പണാത് ||൧||
പൃഥക് ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പാ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ |
വാതികഃ പൈത്തികശ്ചൈവ കഫജഃ സാന്നിപാതികഃ ||൨||
ചത്വാര ഏതേ വീസര്പാ വക്ഷ്യന്തേ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ |
ആഗ്നേയോ വാതപിത്താഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാഖ്യഃ കഫവാതജഃ ||൩||
യസ്തു കര്ദമകോ ഘോരഃ സ പിത്തകഫസമ്ഭവഃ |൪|
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् |
लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः |
विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१||
पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः |
वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२||
चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः |
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३||
यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४|
(च. चि. अ. २१) |
അമ്ലപിത്തസമ്ഭവച്ഛര്ദേര്വേഗവിധാരണാദ്രക്തദുഷ്ടൌ സത്യാം വിസര്പോത്പത്തേര്ഹേതുസാമ്യാത് തദനന്തരം വിസര്പനിദാനമ്| ഛര്ദിവേഗവിഘാതസ്യ രക്തദൂഷകത്വേ ചരകവചനം യഥാ– “ ഛര്ദിവേഗപ്രതീഘാതാത് കാലേ ചാനവസേവനാത്| ശരത്കാലപ്രഭാവാച്ച ശോണിതം സമ്പ്രദുഷ്യതി||” (ച. സൂ. അ. ൨൪) ഇതി| തസ്യ നിദാനപൂര്വികാം സങ്ഖ്യാം നിരുക്തിം ചാഹ– ലവണാമ്ലേത്യാദി| “വിസര്പോ ന ഹ്യസംസൃഷ്ടോ രക്തപിത്തേന ലക്ഷ്യതേ|” ഇതി വചനാത് ലവണാമ്ലാദികം വിശേഷേണ രക്തപിത്തനിദാനമുക്തമ്| സംസേവയാ സതതസേവയാ ദോഷകോപഃ സംസേവാദ്ദോഷകോപസ്തതഃ| അത്ര, ആദിഗ്രഹണാത് ചരകോക്താനാം ഹരിതശാകശിണ്ഡാകീപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| സപ്തധേതി ഉല്ബണൈകൈകദോഷജാസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതജ ഏകഃ, ത്രയോ ദ്വന്ദ്വജാഃ, ഇതി സപ്തപ്രകാരത്വമുക്തമ്| സര്വതഃ പരിസര്പണാദിതി സര്വതഃ പരിസര്പണാത് പരിസര്പഃ, വിവിധം സര്പാണാദ്വിസര്പഃ| യദുക്തം ചരകേ– “വിവിധം സര്പതി യതോ വിസര്പസ്തേന സ സ്മൃതഃ| പരിസര്പോऽഥവാ നാമ്നാ സര്വതഃ പരിസര്പണാത്||” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി||൧-൩||–
Adhikarana visarpadoShadUShyasa~ggrahaH (4-7) · Śloka 7
രക്തം ലസീകാ ത്വങ്മാംസം ദൂഷ്യം ദോഷാസ്ത്രയോ മലാഃ ||൪||
വിസര്പാണാം സമുത്പത്തൌ വിജ്ഞേയാഃ സപ്ത ധാതവഃ |
(ച. ചി. അ. ൨൧) തത്ര വാതാത് സ വീസര്പോ വാതജ്വരസമവ്യഥഃ ||൫||
ശോഥസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദായാസാര്തിഹര്ഷവാന് |
പിത്താദ്ദ്രുതഗതിഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗോऽതിലോഹിതഃ ||൬||
കഫാത് കണ്ഡൂയുതഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫജ്വരസമാനരുക് |
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
സന്നിപാതസമുത്ഥശ്ച സര്വലിങ്ഗസമന്വിതഃ ||൭||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४||
विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः |
(च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५||
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् |
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६||
कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् |
(वा. नि. अ. १३) |
सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||
സര്വേഷാമേവ രക്താദിദൂഷ്യചതുഷ്ടയദോഷത്രയജന്യത്വമാഹ– രക്തമിത്യാദി| വിസര്പസ്യ സമാനസാമഗ്രീകത്വേऽപി കുഷ്ഠാദ്ഭേദഃ കുഷ്ഠാധ്യായേ ഏവ നിരൂപിതഃ| ദോഷശബ്ദേനൈവ വാതാദിഗ്രഹണേ സിദ്ധേ മലാ ഇതി യത് കൃതം, തദത്യര്ഥദുഷ്ട്യാ ശരീരമലിനീകരണത്വം ദോഷാണാം പ്രതിപാദയിതുമ്| സന്നിപാതജേऽസാധ്യത്വമപി “സര്വാത്മകഃ ക്ഷതകൃതശ്ച ന സിദ്ധിമേതി|” (സു. നി. അ. ൧൦) ഇതി വചനാത്| തേന വികൃതിവിഷമസമവേതത്വമസ്യ| ചരകേ ത്വന്തര്ജബഹിര്ജഭേദേന വിസര്പഃ പഠിതഃ| യദാഹ– “മര്മോപഘാതാത് സമ്മോഹാദയനാനാം വിഘട്ടനാത്| തൃഷ്ണാതിയോഗാദ്വേഗാനാം വിഷമം ച പ്രവര്തനാത്|| വിദ്യാദ്വിസര്പമന്തര്ജമാശു ചാഗ്നിബലക്ഷയാത്| അതോ വിപര്യയാദ്ബാഹ്യമന്യം വിദ്യാത് സ്വലക്ഷണൈഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി||൪-൭||
Adhikarana AgneyavisarpalakShaNam (8-13) · Śloka 13
വാതപിത്താജ്ജ്വരച്ഛര്ദിമൂര്ഛാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമൈഃ |
ഗ്രന്ഥിഭേദാഗ്നിസദനതമകാരോചകൈര്യുതഃ ||൮||
കരോതി സര്വമങ്ഗം ച ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവത് |
യം യം ദേശം വിസര്പശ്ച വിസര്പതി ഭവേത് സ സഃ ||൯||
ശാന്താങ്ഗാരാസിതോ നീലോ രക്തോ വാऽऽശു ച ചീയതേ |
അഗ്നിദഗ്ധ ഇവ സ്ഫോടൈഃ ശീഘ്രഗത്വാദ്ദ്രുതം സ ച ||൧൦||
മര്മാനുസാരീ വീസര്പഃ സ്യാദ്വാതോऽതിബലസ്തതഃ |
വ്യഥതേऽങ്ഗം ഹരേത് സഞ്ജ്ഞാം നിദ്രാം ച ശ്വാസമീരയേത് ||൧൧||
ഹിക്കാം ച സ ഗതോऽവസ്ഥാമീദൃശീം ലഭതേ ന നാ |
ക്വചിച്ഛര്മാരതിഗ്രസ്തോ ഭൂമിശയ്യാസനാദിഷു ||൧൨||
ചേഷ്ടമാനസ്തതഃ ക്ലിഷ്ടോ മനോദേഹപ്രമോഹവാന് |
ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്നുതേ നിദ്രാം സോऽഗ്നിവീസര്പ ഉച്യതേ ||൧൩||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः |
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८||
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् |
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९||
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते |
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०||
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः |
व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११||
हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना |
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२||
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् |
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. १३) |
ആഗ്നേയവിസര്പമാഹ– വാതപിത്താദിത്യാദിനാ| ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവദിതി ജ്വലദങ്ഗാരേണൈവ വ്യാപ്തമങ്ഗം മന്യതേ| ശാന്താങ്ഗാരാസിത ഇതി നിര്വാണാങ്ഗാരവത് കൃഷ്ണവര്ണഃ സ ദേശോ ഭവതി| നീലോ രക്തോ വേതി സ ദേശഃ സ്നിഗ്ധനീലോ രക്തോ വാ ഭവതി| അഗ്നിദഗ്ധ ഇവേതി അഗ്നിദഗ്ധദേശ ഇവ| ശീഘ്രഗത്വാദിതി ശീഘ്രകാരിത്വാത്| മര്മാനുസാരീ ഹൃദയാദ്യനുസാരീ| വ്യഥതേऽങ്ഗമിത്യത്രാന്തര്ഭാവിതോ ണ്യര്ഥഃ, തേന വ്യഥയതീത്യര്ഥഃ| നിദ്രാം ചേത്യത്ര ഹരേദിതി സമ്ബധ്യതേ| ശര്മ സുഖമ്| ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്നുതേ നിദ്രാമിതി നിദ്രാം മരണരൂപാം പ്രാപ്നോതി||൮-൧൩||
Adhikarana granthivisarpalakShaNam (14-16) · Śloka 17
കഫേന രുദ്ധഃ പവനോ ഭിത്ത്വാ തം ബഹുധാ കഫമ് |
രക്തം വാ വൃദ്ധരക്തസ്യ ത്വക്സിരാസ്നായുമാംസഗമ് ||൧൪||
ദൂഷയിത്വാ തു ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മനാമ് |
ഗ്രന്ഥീനാം കുരുതേ മാലാം സരക്താം തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ് ||൧൫||
ശ്വാസകാസാതിസാരാസ്യശോഷഹിക്കാവമിഭ്രമൈഃ |
മോഹവൈവര്ണ്യമൂര്ഛാങ്ഗഭങ്ഗാഗ്നിസദനൈര്യുതാമ് ||൧൬||
ഇത്യയം ഗ്രന്ഥിവീസര്പഃ കഫമാരുതകോപജഃ |൧൭|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् |
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४||
दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् |
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५||
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः |
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६||
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७|
(वा. नि. अ. १३) |
ഗ്രന്ഥിവിസര്പമാഹ– കഫേന രുദ്ധ ഇത്യാദി| കഫേനേതി സ്വഹേതുകുപിതേന, പവനഃ സ്വഹേതുകുപിതഃ, തേന കഫമാരുതജത്വമസ്യോപപന്നം ഭവതി| ഭിത്ത്വാ തം ബഹുധാ കഫമിതി കഫം വിസ്താര്യ| രക്തം വേതി ദൂഷയിത്വേത്യനേന വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബധ്യതേ| ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മനാമിതി വൃത്തം വര്തുലം, സ്ഥൂലമുച്ഛൂനം, ഖരം കഠിനമ്, ഏവംരൂപാണാം ഗ്രന്ഥീനാം മാലാം കരോതി, അയം ച ഗ്രന്ഥിവിസര്പഃ സുശ്രുതേऽപചീസഞ്ജ്ഞയാ പഠ്യതേ||൧൪-൧൬||–
Adhikarana kardamavisarpalakShaNam (17-21) · Śloka 22
കഫപിത്താജ്ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ നിദ്രാ തന്ദ്രാ ശിരോരുജാ ||൧൭||
അങ്ഗാവസാദവിക്ഷേപൌ പ്രലേപാരോചകഭ്രമാഃ |
മൂര്ഛാഗ്നിഹാനിര്ഭേദോऽസ്ഥ്നാം പിപാസേന്ദ്രിയഗൌരവമ് ||൧൮||
ആമോപവേശനം ലേപഃ സ്രോതസാം സ ച സര്പതി |
പ്രായേണാമാശയം ഗൃഹ്ണന്നേകദേശം ന ചാതിരുക് ||൧൯||
പിഡകൈരവകീര്ണോऽതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ |
സ്നിഗ്ധോऽസിതോ മേചകാഭോ മലിനഃ ശോഥവാന് ഗുരുഃ ||൨൦||
ഗമ്ഭീരപാകഃ പ്രാജ്യോഷ്മാ സ്പൃഷ്ടഃ ക്ലിന്നോऽവദീര്യതേ |
പങ്കവച്ഛീര്ണമാംസശ്ച സ്പഷ്ടസ്നായുസിരാഗണഃ ||൨൧||
ശവഗന്ധീ ച വീസര്പഃ കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമ് |൨൨|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७||
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः |
मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८||
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति |
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९||
पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः |
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०||
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते |
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१||
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२|
(वा. नि. अ. १३) |
കര്ദമവിസര്പമാഹ– കഫപിത്താദിത്യാദി| സ്തമ്ഭ ഇതി ഗാത്രസ്യ സ്തബ്ധതാ, ആമോപവേശനമാമസ്യ വര്ചസസ്ത്യജനമ്| സ ച സര്പതി പ്രായേണാമാശയം ഗൃഹ്ണന്നേകദേശമിതി കഫപിത്തയോരാമാശയസ്ഥത്വാത് പ്രായേണാമാശയേ ഭവന്നേകദേശവ്യാപീ ഭവതീത്യര്ഥഃ| പിഡകൈരിതി പിഡകാഭിഃ| മലിന ഇതി മലദിഗ്ധഃ| ഗമ്ഭീരപാക ഇത്യന്തഃപാകഃ, പ്രാജ്യോഷ്മാ പ്രചുരോഷ്മാ| സ്പഷ്ടസ്നായുസിരാഗണ ഇതി പൂതിമാംസഗലനേന സ്നായ്വാദീനാം സ്പഷ്ടതാ| കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമിതി തം കര്ദമസാരൂപ്യാത് കര്ദമാഖ്യമിച്ഛന്തി||൧൭-൨൧||–
Adhikarana kShatavisarpalakShaNam (22-24) · Śloka 24
ബാഹ്യഹേതോഃ ക്ഷതാത് ക്രുദ്ധഃ സരക്തം പിത്തമീരയന് ||൨൨||
വീസര്പം മാരുതഃ കുര്യാത് കുലത്ഥസദൃശൈശ്ചിതമ് |
സ്ഫോടൈഃ ശോഥജ്വരരുജാദാഹാഢ്യം ശ്യാവശോണിതമ് ||൨൩||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
ജ്വരാതിസാരൌ വമഥുസ്ത്വങ്മാംസദരണം ക്ലമഃ |
അരോചകാവിപാകൌ ച വിസര്പാണാമുപദ്രവാഃ ||൨൪||
View original
बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२||
वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् |
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३||
(वा. नि. अ. १३) |
ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः |
अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||
ക്ഷതവിസര്പമാഹ– ബാഹ്യഹേതോരിത്യാദി| അയം ച പിത്തജേ വിസര്പേऽന്തര്ഭാവനീയഃ, തേന ന സങ്ഖ്യാധിക്യമ്| തഥാ ച ഭോജഃ– “ശസ്ത്രപ്രഹാരൈസ്തൈസ്തൈസ്തു വ്യാഡദന്തനഖൈരപി| ക്ഷതേ വാऽപ്യഥവാ ഭഗ്നേ ബഹുദോഷസ്യ ദേഹിനഃ|| രക്തം പിത്തം ച കുപിതം വ്രണമാശു പ്രപദ്യതേ| കുരുതസ്തേ സമേതേ തു വ്രണോത്സേധം സുദാരുണമ്|| ആചിതം തനുവിസ്ഫോടൈഃ കൃഷ്ണൈഃ പീതകസന്നിഭൈഃ| പിത്തവീസര്പവല്ലിങ്ഗം തസ്യ ശേഷം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൨൨-൨൪||
Adhikarana visarpasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25) · Śloka 25
സിധ്യന്തി വാതകഫപിത്തകൃതാ വിസര്പാഃ സര്വാത്മകഃ ക്ഷതകൃതശ്ച ന സിദ്ധിമേതി |
പിത്താത്മകോऽഞ്ജനവപുശ്ച ഭവേദസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രാശ്ച മര്മസു ഭവന്തി ഹി സര്വ ഏവ ||൨൫||
(സു. നി. അ. ൧൦) |
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति |
पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५||
(सु. नि. अ. १०) |
സാധ്യത്വാദികമാഹ– സിധ്യന്തീത്യാദി| പിത്താത്മകോऽഞ്ജനവപുരിതി അത്യന്തമുദ്രിക്തപിത്തോऽഞ്ജനസമവര്ണതനുഃ, അഗ്നിവിസര്പാഖ്യോ ന സാധ്യ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| കൃച്ഛ്രാശ്ച മര്മസ്വിതി അസാധ്യത്വേന കൃച്ഛ്രത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| യദാഹ ഭോജഃ– “വര്ജ്യസ്തു ക്ഷതജസ്തേഷാം സന്നിപാതാത്തു യോ ഭവേത്| ഭിഷജാ ജാനതാ ത്യാജ്യാഃ സര്വ ഏവ തു മര്മജാഃ||” ഇതി||൨൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വിസര്പനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വിസര്പനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൨||