അഥ വിസര്പനിദാനമ് | ലവണാമ്ലകടൂഷ്ണാദിസംസേവാദോഷകോപതഃ | വിസര്പഃ സപ്തധാ ജ്ഞേയഃ സര്വതഃ പരിസര്പണാത് ||൧|| പൃഥക് ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പാ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ | വാതികഃ പൈത്തികശ്ചൈവ കഫജഃ സാന്നിപാതികഃ ||൨|| ചത്വാര ഏതേ വീസര്പാ വക്ഷ്യന്തേ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ | ആഗ്നേയോ വാതപിത്താഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാഖ്യഃ കഫവാതജഃ ||൩|| യസ്തു കര്ദമകോ ഘോരഃ സ പിത്തകഫസമ്ഭവഃ |൪| (ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् | लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः | विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१|| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः | वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२|| चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः | आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३|| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അമ്ലപിത്തസമ്ഭവച്ഛര്ദേര്വേഗവിധാരണാദ്രക്തദുഷ്ടൌ സത്യാം വിസര്പോത്പത്തേര്ഹേതുസാമ്യാത് തദനന്തരം വിസര്പനിദാനമ്| ഛര്ദിവേഗവിഘാതസ്യ രക്തദൂഷകത്വേ ചരകവചനം യഥാ– “ ഛര്ദിവേഗപ്രതീഘാതാത് കാലേ ചാനവസേവനാത്| ശരത്കാലപ്രഭാവാച്ച ശോണിതം സമ്പ്രദുഷ്യതി||” (ച. സൂ. അ. ൨൪) ഇതി| തസ്യ നിദാനപൂര്വികാം സങ്ഖ്യാം നിരുക്തിം ചാഹ– ലവണാമ്ലേത്യാദി| “വിസര്പോ ന ഹ്യസംസൃഷ്ടോ രക്തപിത്തേന ലക്ഷ്യതേ|” ഇതി വചനാത് ലവണാമ്ലാദികം വിശേഷേണ രക്തപിത്തനിദാനമുക്തമ്| സംസേവയാ സതതസേവയാ ദോഷകോപഃ സംസേവാദ്ദോഷകോപസ്തതഃ| അത്ര, ആദിഗ്രഹണാത് ചരകോക്താനാം ഹരിതശാകശിണ്ഡാകീപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| സപ്തധേതി ഉല്ബണൈകൈകദോഷജാസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതജ ഏകഃ, ത്രയോ ദ്വന്ദ്വജാഃ, ഇതി സപ്തപ്രകാരത്വമുക്തമ്| സര്വതഃ പരിസര്പണാദിതി സര്വതഃ പരിസര്പണാത് പരിസര്പഃ, വിവിധം സര്പാണാദ്വിസര്പഃ| യദുക്തം ചരകേ– “വിവിധം സര്പതി യതോ വിസര്പസ്തേന സ സ്മൃതഃ| പരിസര്പോऽഥവാ നാമ്നാ സര്വതഃ പരിസര്പണാത്||” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി||൧-൩||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അമ്ലപിത്തസമ്ഭവച്ഛര്ദേര്വേഗവിഘാതാദ്രക്തദുഷ്ടൌ സത്യാം വിസര്പോത്പത്തേര്ഹേതുസാമാന്യാച്ചാനന്തരം വിസര്പനിദാനമാഹ– ഛര്ദിവേഗവിഘാതസ്യ ച രക്തദൂഷകത്വേ ചരകവചനം യഥാ– “ഛര്ദിവേഗവിഘാതാത്തു കാലേ ചാനവസേവനാത്| ശരത്കാലസ്വഭാവാച്ച ശോണിതം സമ്പ്രദുഷ്യതി||” ഇതി| തസ്യ നിദാനപൂര്വികാം സങ്ഖ്യാം നിരുക്തിം ചാഹ– ലവണേത്യാദി| ലവണാദിഭിര്വിസര്പോ രോഗോ ഭവതി, സ സപ്തധാ ജ്ഞേയഃ| “വിസര്പോ ന ഹ്യസംസൃഷ്ടോ രക്തപിത്തേന” ഇതി വചനാല്ലവണാദികം വിശേഷേണ രക്തപിത്തനിദാനമുക്തമ്| ഏഷാം സന്തതസേവയാ ദോഷകോപഃ| ആദിഗ്രഹണാച്ചരകക്തഹരിതശാകശിണ്ഡാകീപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| സര്വതഃ പരിസര്പണാത് പരിസര്പഃ, വിവിധം സര്പതീതി വിസര്പഃ| യദുക്തം ചരകേ– “വിവിധം സര്പതി യതോ വിസര്പസ്തേന സ സ്മൃതഃ| പരിസര്പോऽഥ വാ നാമ്നാ സര്വതഃ പരിസര്പണാത്||” ഇതി| സങ്ഖ്യാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– പൃഥക്ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പാ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയ ഇത്യാദി സുഗമമ്| ആഗ്നേയ ഇത്യാദിസുഗമമ്||൧-൩||