Adhikarana visarpanidAnaM, sa~gkhyA, niruktishca (1-3) · Śloka 4
അഥ വിസര്പനിദാനമ് |
ലവണാമ്ലകടൂഷ്ണാദിസംസേവാദോഷകോപതഃ |
വിസര്പഃ സപ്തധാ ജ്ഞേയഃ സര്വതഃ പരിസര്പണാത് ||൧||
പൃഥക് ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പാ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ |
വാതികഃ പൈത്തികശ്ചൈവ കഫജഃ സാന്നിപാതികഃ ||൨||
ചത്വാര ഏതേ വീസര്പാ വക്ഷ്യന്തേ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ |
ആഗ്നേയോ വാതപിത്താഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാഖ്യഃ കഫവാതജഃ ||൩||
യസ്തു കര്ദമകോ ഘോരഃ സ പിത്തകഫസമ്ഭവഃ |൪|
(ച. ചി. അ. ൨൧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् |
लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः |
विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१||
पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः |
वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२||
चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः |
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३||
यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४|
(च. चि. अ. २१) |
Adhikarana visarpadoShadUShyasa~ggrahaH (4-7) · Śloka 7
രക്തം ലസീകാ ത്വങ്മാംസം ദൂഷ്യം ദോഷാസ്ത്രയോ മലാഃ ||൪||
വിസര്പാണാം സമുത്പത്തൌ വിജ്ഞേയാഃ സപ്ത ധാതവഃ |
(ച. ചി. അ. ൨൧) തത്ര വാതാത് സ വീസര്പോ വാതജ്വരസമവ്യഥഃ ||൫||
ശോഥസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദായാസാര്തിഹര്ഷവാന് |
പിത്താദ്ദ്രുതഗതിഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗോऽതിലോഹിതഃ ||൬||
കഫാത് കണ്ഡൂയുതഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫജ്വരസമാനരുക് |
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
സന്നിപാതസമുത്ഥശ്ച സര്വലിങ്ഗസമന്വിതഃ ||൭||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४||
विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः |
(च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५||
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् |
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६||
कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् |
(वा. नि. अ. १३) |
सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||
Adhikarana AgneyavisarpalakShaNam (8-13) · Śloka 13
വാതപിത്താജ്ജ്വരച്ഛര്ദിമൂര്ഛാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമൈഃ |
ഗ്രന്ഥിഭേദാഗ്നിസദനതമകാരോചകൈര്യുതഃ ||൮||
കരോതി സര്വമങ്ഗം ച ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവത് |
യം യം ദേശം വിസര്പശ്ച വിസര്പതി ഭവേത് സ സഃ ||൯||
ശാന്താങ്ഗാരാസിതോ നീലോ രക്തോ വാऽऽശു ച ചീയതേ |
അഗ്നിദഗ്ധ ഇവ സ്ഫോടൈഃ ശീഘ്രഗത്വാദ്ദ്രുതം സ ച ||൧൦||
മര്മാനുസാരീ വീസര്പഃ സ്യാദ്വാതോऽതിബലസ്തതഃ |
വ്യഥതേऽങ്ഗം ഹരേത് സഞ്ജ്ഞാം നിദ്രാം ച ശ്വാസമീരയേത് ||൧൧||
ഹിക്കാം ച സ ഗതോऽവസ്ഥാമീദൃശീം ലഭതേ ന നാ |
ക്വചിച്ഛര്മാരതിഗ്രസ്തോ ഭൂമിശയ്യാസനാദിഷു ||൧൨||
ചേഷ്ടമാനസ്തതഃ ക്ലിഷ്ടോ മനോദേഹപ്രമോഹവാന് |
ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്നുതേ നിദ്രാം സോऽഗ്നിവീസര്പ ഉച്യതേ ||൧൩||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः |
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८||
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् |
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९||
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते |
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०||
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः |
व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११||
हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना |
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२||
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् |
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana granthivisarpalakShaNam (14-16) · Śloka 17
കഫേന രുദ്ധഃ പവനോ ഭിത്ത്വാ തം ബഹുധാ കഫമ് |
രക്തം വാ വൃദ്ധരക്തസ്യ ത്വക്സിരാസ്നായുമാംസഗമ് ||൧൪||
ദൂഷയിത്വാ തു ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മനാമ് |
ഗ്രന്ഥീനാം കുരുതേ മാലാം സരക്താം തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ് ||൧൫||
ശ്വാസകാസാതിസാരാസ്യശോഷഹിക്കാവമിഭ്രമൈഃ |
മോഹവൈവര്ണ്യമൂര്ഛാങ്ഗഭങ്ഗാഗ്നിസദനൈര്യുതാമ് ||൧൬||
ഇത്യയം ഗ്രന്ഥിവീസര്പഃ കഫമാരുതകോപജഃ |൧൭|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् |
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४||
दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् |
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५||
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः |
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६||
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७|
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana kardamavisarpalakShaNam (17-21) · Śloka 22
കഫപിത്താജ്ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ നിദ്രാ തന്ദ്രാ ശിരോരുജാ ||൧൭||
അങ്ഗാവസാദവിക്ഷേപൌ പ്രലേപാരോചകഭ്രമാഃ |
മൂര്ഛാഗ്നിഹാനിര്ഭേദോऽസ്ഥ്നാം പിപാസേന്ദ്രിയഗൌരവമ് ||൧൮||
ആമോപവേശനം ലേപഃ സ്രോതസാം സ ച സര്പതി |
പ്രായേണാമാശയം ഗൃഹ്ണന്നേകദേശം ന ചാതിരുക് ||൧൯||
പിഡകൈരവകീര്ണോऽതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ |
സ്നിഗ്ധോऽസിതോ മേചകാഭോ മലിനഃ ശോഥവാന് ഗുരുഃ ||൨൦||
ഗമ്ഭീരപാകഃ പ്രാജ്യോഷ്മാ സ്പൃഷ്ടഃ ക്ലിന്നോऽവദീര്യതേ |
പങ്കവച്ഛീര്ണമാംസശ്ച സ്പഷ്ടസ്നായുസിരാഗണഃ ||൨൧||
ശവഗന്ധീ ച വീസര്പഃ കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമ് |൨൨|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७||
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः |
मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८||
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति |
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९||
पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः |
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०||
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते |
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१||
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२|
(वा. नि. अ. १३) |
Adhikarana kShatavisarpalakShaNam (22-24) · Śloka 24
ബാഹ്യഹേതോഃ ക്ഷതാത് ക്രുദ്ധഃ സരക്തം പിത്തമീരയന് ||൨൨||
വീസര്പം മാരുതഃ കുര്യാത് കുലത്ഥസദൃശൈശ്ചിതമ് |
സ്ഫോടൈഃ ശോഥജ്വരരുജാദാഹാഢ്യം ശ്യാവശോണിതമ് ||൨൩||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
ജ്വരാതിസാരൌ വമഥുസ്ത്വങ്മാംസദരണം ക്ലമഃ |
അരോചകാവിപാകൌ ച വിസര്പാണാമുപദ്രവാഃ ||൨൪||
View original
बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२||
वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् |
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३||
(वा. नि. अ. १३) |
ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः |
अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||
Adhikarana visarpasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25) · Śloka 25
സിധ്യന്തി വാതകഫപിത്തകൃതാ വിസര്പാഃ സര്വാത്മകഃ ക്ഷതകൃതശ്ച ന സിദ്ധിമേതി |
പിത്താത്മകോऽഞ്ജനവപുശ്ച ഭവേദസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രാശ്ച മര്മസു ഭവന്തി ഹി സര്വ ഏവ ||൨൫||
(സു. നി. അ. ൧൦) |
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति |
पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५||
(सु. नि. अ. १०) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വിസര്പനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||