69. viṣarōganidānam

Adhikarana viShasya sthAvaraja~ggamabhedena dvaividhyam (1) · Śloka 1

અથ વિષરોગનિદાનમ્ | સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે | મૂલાદ્યાત્મકમાદ્યં સ્યાત્ પરં સર્પાદિસમ્ભવમ્ ||૧||

પારિશેષ્યાદ્વિષરોગનિદાનમુચ્યતે– સ્થાવરમિત્યાદિ| વિષાદજનકત્વાદ્વિષં; તચ્ચ દ્વિવિધમ્– સ્થાવરં, જઙ્ગમં ચ| મૂલાદ્યાત્મકમિતિ આદ્યં સ્થાવરં મૂલાદિરૂપં દશવિધં; યદુક્તં સુશ્રુતે “મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વક્ ક્ષીરં સાર એવ ચ| નિર્યાસો ધાતવશ્ચૈવ કન્દશ્ચ દશમઃ સ્મૃતઃ||” (સુ. ક. અ. ૨) ઇતિ| તત્ર ક્લીતકાશ્વમારકગુઞ્જાસુગન્ધગર્ગરકરઘાટવિદ્યુચ્છિખાઽનન્તા-વિજયાનીત્યષ્ટૌ મૂલવિષાણિ, વિષપત્રિકાલમ્બાસુરદારુકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પત્રવિષાણિ, કુમુદ્વતીવેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભકર્કોટકરેણુકખદ્યોતક-ચર્મરીભગન્ધાસર્પઘાતિનન્દનસારપાકાનિ દ્વાદશ ફલવિષાણિ, વેત્રકાદમ્બવલ્લીજકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પુષ્પવિષાણિ, અન્ત્રપાચકકર્તરીયશૈલેયકરમ્ભનન્દનકરઘાટવરાટકાનિ સપ્ત ત્વઙ્નિર્યાસસારવિષાણિ, કુમુદઘ્નીસ્નુહીજાલક્ષીરીણિ ત્રીણિ ક્ષીરવિષાણિ, ફેનાશ્મભસ્મ હરિતાલં ચ દ્વે ધાતુવિષે, કાલકૂટવત્સનાભસર્ષપકપાલકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકમહાવિષ-પ્રપૌણ્ડરીકમૂલકહલાહલશૃઙ્ગિમર્કટકાનિ ત્રયોદશ કન્દવિષાણિ, એતાનિ પ્રાણહરાણિ; એવં પઞ્ચપઞ્ચાશત્ સ્થાવરાણિ વિષાણિ ભવન્તિ| એષાં ચ વ્યાધપુલિન્દાદિભ્યો વ્યક્તિજ્ઞાનં કર્તવ્યમ્| પરં સર્પાદિસમ્ભવમિતિ પરં જઙ્ગમં, તચ્ચ ષોડશાભિધાનમ્– દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશપર્દિતગુદાસ્થિ-પિત્તશૂકશવભેદાત્| પર્દિતં પાયુકૃતઃ કુત્સિતશબ્દઃ; ‘પર્દ’ કુત્સિતે શબ્દે, ઇત્યસ્ય પ્રયોગાત્| તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાઃ સર્પા દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારમકરવ્યાઘ્રાદયો દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, પિચ્ચિટકૌણ્ડિન્યાદયો મૂત્રપુરીષવિષાઃ, મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ, વૃશ્ચિકવરટ્યુચ્ચિટિઙ્ગાદય આરાવિષાઃ, લૂતા લાલાર્તવવિણ્મૂત્રશુક્રમુખસન્દંશવિષાઃ, ચિત્રશીર્ષકશતદારુકશારિકાદયો મુખસન્દંશદંષ્ટ્રાપર્દિતગુદપુરીષવિષાઃ, વિષહતાસ્થિમત્સ્યાસ્થિપ્રભૃતયોઽસ્થિવિષાઃ, શકુલીમત્સ્યાદયઃ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડભ્રમરાદયઃ શૂકવિષાઃ, કીટસર્પદેહા ગતાસવઃ શવવિષાઃ| એષાં ચ સુશ્રુતસ્ય કલ્પસ્થાને વિસ્તરો દ્રષ્ટવ્યઃ||૧||

Adhikarana ja~ggamaviShasya sAmAnyali~ggam (2) · Śloka 3

નિદ્રાં તન્દ્રાં ક્લમં દાહમપાકં લોમહર્ષણમ્ | શોથં ચૈવાતિસારં ચ જઙ્ગમં કુરુતે વિષમ્ ||૨|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |૩|

તત્ર જઙ્ગમવિષસ્ય બહ્વધિષ્ઠાનત્વેન પ્રાધાન્યાત્ સર્વવેગાનુગતં સામાન્યલિઙ્ગમાહ– નિદ્રામિત્યાદિ| એતત્ સુબોધ્યમ્||૨||

Adhikarana sthAvaraviShasya sAmAnyali~ggam (3) · Śloka 4

સ્થાવરં ચ જ્વરં હિક્કાં દન્તહર્ષં ગલગ્રહમ્ | ફેનચ્છર્દ્યરુચિશ્વાસં મૂર્છાં ચ કુરુતે ભૃશમ્ ||૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |૪|

સ્થાવરસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમાહ– સ્થાવરં ચેત્યાદિ| ફેનચ્છર્દિરિતિ ફેનસ્ય છર્દિઃ||૩||

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (4-7) · Śloka 7

ઇઙ્ગિતજ્ઞો મનુષ્યાણાં વાક્ચેષ્ટામુખવૈકૃતૈઃ | જાનીયાદ્વિષદાતારમેભિર્લિઙ્ગૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ||૪|| ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટો વિવક્ષુર્મોહમેતિ ચ | અપાર્થં બહુ સઙ્કીર્ણં ભાષતે ચાપિ મૂઢવત્ ||૫|| હસત્યકસ્માત્ સ્ફોટયત્યઙ્ગુલીર્વિલિખેન્મહીમ્ | વેપથુશ્ચાસ્ય ભવતિ ત્રસ્તશ્ચાન્યોન્યમીક્ષતે ||૬|| વિવર્ણવક્ત્રો ધ્યામશ્ચ નખૈઃ કિઞ્ચિચ્છિનત્ત્યપિ | આલભેતાસનં દીનં કરેણ વ શિરોરુહમ્ ||૭|| વર્તતે વિપરીતં ચ વિષદાતા વિચેતનઃ | (સુ. ક. અ. ૧) |

વિષદાતૃલક્ષણમાહ– ઇઙ્ગિતજ્ઞ ઇત્યાદિ| અભિપ્રાયસૂચકમ્ ઈહિતમિઙ્ગિતં, તજ્જ્ઞો વૈદ્યો વાચા ક્રિયયા મુખવૈકૃત્યાદિના ચ વિષદાતારં જાનીયાત્| એભિર્વક્ષ્યમાણલક્ષણૈઃ| ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટ ઇતિ સ્વીયાસત્કર્મજનિતવ્યામોહાત્| અપાર્થમિત્યનર્થકમ્| સઙ્કીર્ણમિત્યસ્ફુટમ્| હસત્યકસ્માદિતિ અહેતોરપિ હસતિ| ભયજવાયુજનિતપર્વવ્યથાપનોદનાયાઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ| ક્રિયાન્તરકરણસૂચનાય મહીં વિલિખતિ| ભીતઃ સન્ પ્રત્યેકં વીક્ષતે| ધ્યામ ઇતિ દગ્ધસમવર્ણઃ| કિઞ્ચિત્તૃણાદિકમ્| વર્તતે વિપરીત ઇતિ વારં વારં પરિવર્ત્ય તિષ્ઠતિ||૪-૭||–

Adhikarana mUlaviSha-patraviSha-phalaviSha-puShpaviSha-tvaksAraniryAsaviSha-kShIraviSha-dhAtuviShalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ઉદ્વેષ્ટનં મૂલવિષૈઃ પ્રલાપો મોહ એવ ચ ||૮|| જૃમ્ભણં વેપનં શ્વાસો મોહઃ પત્રવિષેણ તુ | મુષ્કશોથઃ ફલવિષૈર્દાહોઽન્નદ્વેષ એવ ચ ||૯|| ભવેત્ પુષ્પવિષૈશ્છર્દિરાધ્માનં શ્વાસ એવ ચ | ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈરુપયુક્તૈર્ભવન્તિ હિ ||૧૦|| આસ્યદૌર્ગન્ધ્યપારુષ્યશિરોરુક્કફસંસ્રવાઃ | ફેનાગમઃ ક્ષીરવિષૈર્વિડ્ભેદો ગુરુગાત્રતા ||૧૧|| હૃત્પીડનં ધાતુવિષૈર્મૂર્છા દાહશ્ચ તાલુનિ | પ્રાયેણ કાલઘાતીનિ વિષાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્ ||૧૨|| (સુ. ક. અ. ૨) |

મૂલાદિવિષાણાં પ્રમાદાદુપયુક્તાનાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ– ઉદ્વેષ્ટનમિત્યાદિ| ઉદ્વેષ્ટનં દણ્ડવિમર્દનવદ્વ્યથા| મૂલવિષૈરિત્યષ્ટવિધૈરપિ, એવં પત્રાદીનામુક્તાનાં યાવત્સઙ્ખ્યાકાનામેકં સામાન્યલક્ષણમવગન્તવ્યમ્| પ્રાયેણ કાલઘાતીનીતિ એતાનિ નવ મૂલાદિવિષાણિ કાલાન્તરેણ મારકાણિ ભવન્તીત્યર્થઃ| કન્દવિષં તુ ત્રયોદશવિધમતિતીક્ષ્ણત્વાદ્વ્યવાયિવિકાશ્યાદિગુણયોગાત્તદાત્વેન મારકમ્||૮-૧૨||

Adhikarana viShaliptashastrahatali~ggam (13-15) · Śloka 15

સદ્યઃક્ષતં પચ્યતે યસ્ય જન્તોઃ સ્રવેદ્રક્તં પચ્યતે ચાપ્યભીક્ષ્ણમ્ | કૃષ્ણીભૂતં ક્લિન્નમત્યર્થપૂતિ ક્ષતાન્માંસં શીર્યતે ચાપિ યસ્ય ||૧૩|| તૃષ્ણા મૂર્છા જ્વરદાહૌ ચ યસ્ય દિગ્ધાહતં તં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ | લિઙ્ગાન્યેતાન્યેવ કુર્યાદમિત્રૈર્વ્રણે વિષં યસ્ય દત્તં પ્રમાદાત્ ||૧૪|| સપીતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે | ફેનમુદ્વમતે ચાપિ વિષપીતં તમાદિશેત્ ||૧૫|| (સુ. ક. અ. ૩) |

વિષલિપ્તશસ્ત્રહતસ્ય લિઙ્ગમાહ– સદ્ય ઇત્યાદિ| પચ્યતે ચાપ્યભીક્ષ્ણમિતિ સદ્યસ્તાવત્ પચ્યતે, પશ્ચાદપિ પુનઃ પુનઃ પાકમેતિ||૧૩-૧૫||

Adhikarana bhogimaNDalirAjilAnAM vAtapittakaphAtmakatvam (16) · Śloka 16

વાતપિત્તકફાત્માનો ભોગિમણ્ડલિરાજિલાઃ | યથાક્રમં સમાખ્યાતા દ્વ્યન્તરા દ્વન્દ્વરૂપિણઃ ||૧૬||

સ્થાવરમભિધાય જઙ્ગમેષ્વતિતીક્ષ્ણત્વેન સર્પવિષે વાચ્યે તદાશ્રયાન્ સર્પાનાહ– વાતપિત્તકફાત્માન ઇત્યાદિ| ભોગી ફણી, મણ્ડલી મણ્ડલવદ્રથાઙ્ગલાઙ્ગલાદિરૂપમણ્ડલયુક્તઃ| રાજિલશ્ચિત્રદીર્ઘરેખાવાન્; એતે યથાક્રમં વાતાદ્યાત્માનો વાતાદિપ્રકૃતયઃ| વ્યતિકરજાન્ સર્પાન્ દર્શયતિ– દ્વ્યન્તરા દ્વન્દ્વરૂપિણ ઇતિ| દ્વયોરન્તરં વિશેષો યેષુ તે તથા| યથા– ફણિના મણ્ડલિન્યાં ગોનસા જાતાઃ, મણ્ડલિના ગોનસેન ચ ફણિન્યાં કૃષ્ણસર્પાઃ, એવમન્યેઽપિ જાતિસઙ્કરા ઊહ્યાઃ| ‘વ્યન્તરા’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ, વિશબ્દસ્ય દ્વ્યર્થત્વાત્; તથા ‘વિભવાન્મહાનાકાશઃ’ ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતં, વિભવાદિતિ દ્વિભાવાત્; દ્વિભાવશ્ચ સર્વમૂર્તદ્રવ્યૈઃ સંયોગઃ સર્વત્ર ઉપલમ્ભશ્ચેતિ| દ્વન્દ્વરૂપિણ ઇતિ દ્વયોઃ ફણિમણ્ડલિનોર્વાતપિત્તપ્રકૃતયોર્યત્ પ્રકૃતિત્વં તન્મિલિતપ્રકૃતિત્વમેષામિત્યર્થઃ, વાતપિત્તપ્રકૃતયોરથવા દ્વયોર્યદ્દોષયો રૂપં તદ્રૂપમિત્યર્થઃ||૧૬||

Adhikarana bhogiprabhRutibhiH kRutadaMsheShu vAtAdInAM li~ggam (17-18) · Śloka 18

દંશો ભોગિકૃતઃ કૃષ્ણઃ સર્વવાતવિકારકૃત્ | પીતો મણ્ડલિજઃ શોથો મૃદુઃ પિત્તવિકારવાન્ ||૧૭|| રાજિલોત્થો ભવેદ્દંશઃ સ્થિરશોથશ્ચ પિચ્છિલઃ | પાણ્ડુઃ સ્નિગ્ધોઽતિસાન્દ્રસૃક્ સર્વશ્લેષ્મવિકારકૃત્ ||૧૮||

ભોગિપ્રભૃતિકૃતદંશેષુ વાતાદીનાં લિઙ્ગમાહ– દંશો ભોગિકૃત ઇત્યાદિ| સર્વવાતવિકારકૃદિત્યનેનૈવ કૃષ્ણત્વે સિદ્ધે તદુક્તિરવશ્યમ્ભાવિત્વખ્યાપનાર્થમ્, એવમુત્તરત્રાપિ પીતાદ્યભિધાનમ્||૧૭-૧૮||

Adhikarana vishiShTadeshAdidaShTasyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

અશ્વત્થદેવાયતનશ્મશાનવલ્મીકસન્ધ્યાસુ ચતુષ્પથેષુ | યામ્યે ચ દષ્ટાઃ પરિવર્જનીયા ઋક્ષે સિરામર્મસુ યે ચ દષ્ટાઃ ||૧૯|| (સુ. ક. અ. ૩) |

વિશિષ્ટદેશાદિદષ્ટસ્યાસાધ્યત્વમાહ– અશ્વત્થેત્યાદિ| યામ્યે ચેતિ ભરણ્યામ્| ઋક્ષે નક્ષત્રે| મર્મસ્વિતિ આશુઘાતિષુ| યામ્યે ચેતિ ચકારેણાર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલકૃત્તિકાનાં ગ્રહણમ્| યદુક્તમન્યત્ર– “ચૈત્યાયતનવલ્મીકશ્મશાનેષુ ચતુષ્પથે| આર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલકૃત્તિકાભરણીષુ ચ|| પઞ્ચમ્યાં સન્ધ્યયોર્દંશે મર્મસ્વાશુહરેષુ ચ| દષ્ટાઃ કષ્ટેન જીવન્તિ યદિ દૂતાદિસમ્પદઃ||” ઇતિ||૧૯||

Adhikarana darvIkaraviShasyAshughAtitvam, uShNe viShasya dviguNaprabhAvaM ca (20) · Śloka 20

દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતિ સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ |૨૦| (સુ. ક. અ. ૩) |

દર્વીત્યાદિ| દર્વીકરાણાં વિષમાશુ હન્તિ અશ્વત્થાદૌ વિશેષેણ દર્વીકરાણામાશુમારકં; દર્વીકરાઃ ફણિનઃ| સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તીતિ ઉષ્ણસંયોગે સતિ સર્વાણિ વિષાણિ સ્વરૂપતો દ્વૈગુણ્યં ભજન્તે; “સર્વાણિ ચોક્તાનિ યથાક્રમેણ” ઇતિ પાઠાન્તરે અયમર્થઃ– સર્વાણિ ભોગિમણ્ડલિરાજિલવિષાણિ યથાક્રમેણ યથોદ્દિષ્ટક્રમેણ ઉક્તાન્યશ્વત્થાદિષ્વાશુઘાતીનિ| દર્વીકરવિષસ્ય પૃથગુપાદાનં વિશેષાર્થમ્|૨૦|–

Adhikarana anyAvasthAsvapi viShasyAshughAtitvam (20) · Śloka 20

અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષુ બાલેષુ વૃદ્ધેષુ બુભુક્ષિતેષુ ||૨૦|| ક્ષીણક્ષતે મેહિનિ કુષ્ઠયુક્તે રૂક્ષેઽબલે ગર્ભવતીષુ ચાપિ | (સુ. ક. અ. ૩) |

એવમપરેષ્વપિ આશુઘાતિત્વં સમ્ભવતિ, તાનાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષ્વિતિ અજીર્ણિનિ દોષત્રયપ્રકોપાત્, પિત્તાતપપીડિતયો રૌક્ષ્યાત્, બાલવૃદ્ધયોરસમ્પૂર્ણક્ષીણધાતુત્વેન વિષવેગાસહત્વાત્, બુભુક્ષિતેષ્વિતિ પિત્તવૃદ્ધ્યા ઉષ્ણદેહત્વાત્, ક્ષીણક્ષત ઇતિ ક્ષતક્ષીણે બહુલવાતદુષ્ટેઃ, મેહિનિ દોષત્રયપ્રકોપાત્, કુષ્ઠયુક્તે રક્તાદિદોષાત્, રૂક્ષે વાતકોપાત્, અબલે ક્લેશાસહત્વાત્, ગર્ભવતીષુ ગર્ભેણોત્ક્ષિપ્તદોષત્વાત્; એષુ વિષમાશુઘાતીતિ||૨૦||–

Adhikarana anyAvasthAsu viShasyAsAdhyatvam (21-24) · Śloka 24

શસ્ત્રક્ષતે યસ્ય ન રક્તમેતિ રાજ્યો લતાભિશ્ચ ન સમ્ભવન્તિ ||૨૧|| શીતાભિરદ્ભિશ્ચ ન રોમહર્ષો વિષાભિભૂતં પરિવર્જયેત્તમ્ | જિહ્મં મુખં યસ્ય ચ કેશશાતો નાસાવસાદશ્ચ સકણ્ઠભઙ્ગઃ ||૨૨|| કૃષ્ણઃ સરક્તઃ શ્વયથુશ્ચ દંશે હન્વોઃ સ્થિરત્વં ચ વિવર્જનીયઃ | વર્તિર્ઘના યસ્ય નિરેતિ વક્ત્રાદ્રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય ||૨૩|| દંષ્ટ્રાનિપાતાશ્ચતુરશ્ચ યસ્ય તં ચાપિ વૈદ્યઃ પરિવર્જયેચ્ચ | ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતં વા હીનસ્વરં વાઽપ્યથ વા વિવર્ણમ્ ||૨૪|| સારિષ્ટમત્યર્થમવેગિનં ચ જ્ઞાત્વા નરં કર્મ ન તત્ર કુર્યાત્ | (સુ. ક. અ. ૩) |

ઇદાનીં સર્વથા વર્જનીયમાહ– શસ્ત્રક્ષત ઇત્યાદિ| રાજ્યો લતાભિશ્ચેતિ રાજ્યો લેખાઃ લતાભિસ્તાડનાન્ન ભવન્તિ| તદુક્તમાલમ્બાયને– “નૈતિ રક્તં ક્ષતાદ્યસ્ય લતાઘાતૈર્ન રાજિકાઃ| ન લોમહર્ષઃ શીતાદ્ભિર્વર્જયેત્તં વિષાર્દિતમ્||” ઇતિ| જિહ્મં વક્રં, સ્તબ્ધમિતિ કાર્તિકઃ| કેશશાત ઇતિ કર્ષણાત્ કેશોત્પાટઃ| કણ્ઠભઙ્ગો ગ્રીવાયા અવિધારણમ્| હન્વોઃ સ્થિરત્વં હનુદ્વયસ્ય લગ્નત્વમ્| વર્તિર્ઘનેતિ લાલારૂપા વર્તિઃ| રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્યેતિ મુખનાસાગુદાદિભ્યઃ શોણિતસ્રાવઃ| દંષ્ટ્રાનિપાતાશ્ચતુરશ્ચેતિ ચત્વાર ઇતિ પ્રાપ્તે ચતુર ઇતિ નિર્દેશઃ આગમવિધેરનિત્યત્વાત્, યથા– “અગ્રતશ્ચતુરો વેદા” ઇત્યાદિ| ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતમિતિ ઉન્મત્તમત્યર્થમુન્માદવન્તમ્, ઉપદ્રુતં જ્વરાતિસારાદિભિરત્યર્થમુપદ્રુતમ્| હીનસ્વરં વક્તુમસમર્થમ્| વિવર્ણં કૃષ્ણવર્ણમ્| સારિષ્ટં નાસાભઙ્ગાદિયુક્તમ્| અવેગિનં ગમનાદિવેગરહિતં, વિણ્મૂત્રાદિવેગરહિતમિતિ કાર્તિકઃ||૨૧-૨૪||–

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShANAM jIrNatvAdibhirvisheShairdUShIviShatvam (25) · Śloka 25

જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા ||૨૫|| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ | (સુ. ક. અ. ૨) |

સ્થાવરજઙ્ગમવિષમેવ જીર્ણત્વાદિભિર્વિશેષૈર્દૂષીવિષસઞ્જ્ઞાં લભતે; તદાહ– જીર્ણમિત્યાદિ| વિષઘ્નૌષધિભિરિતિ અગદાદિભિઃ| દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વેતિ દાવાગ્નિર્વનાગ્નિઃ| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનમિતિ સ્વભાવાદેવ કિમપિ વિષં વ્યવાયિવિકાશિપ્રભૃતિષુ દશસુ ગુણેષુ મધ્યે એકદ્વિત્ર્યાદિગુણહીનં યદિ ભવતિ તદા દૂષીવિષતામુપૈતિ||૨૫||–

Adhikarana guNahInatAyAH kAryeNa darshanam (26-27) · Śloka 27

વીર્યાલ્પભાવાન્ન નિપાતયેત્તત્ કફાન્વિતં વર્ષગણાનુબન્ધિ ||૨૬|| તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો વૈગન્ધ્યવૈરસ્યયુતઃ પિપાસી | મૂર્છાં ભ્રમં ગદ્ગદવાગ્વમિં ચ વિચેષ્ટમાનોઽરતિમાપ્નુયાદ્વા ||૨૭|| (સુ. ક. અ. ૨) |

ગુણહીનતામેવ કાર્યેણ દર્શયતિ– વીર્યાલ્પભાવાદિત્યાદિ| ન નિપાતયેદિતિ ન મારયતિ સદ્યશ્ચિરેણ વા| કફાન્વિતમિતિ કફાન્વિતં સત્ મન્દીભૂતૌષ્ણ્યાદિગુણં ન મારયતિ| વર્ષગણાનુબન્ધીતિ અપાકાચ્ચિરસ્થાયિ| તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણ ઇતિ તેન દૂષીવિષેણાર્દિતઃ; ભિન્નશબ્દોઽત્ર પુરીષવર્ણાભ્યાં પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે, ભિન્નવર્ણો વિવર્ણઃ| વૈગન્ધ્યવૈરસ્યયુત ઇતિ વિરુદ્ધગન્ધમુખવૈરસ્યયુક્તઃ| વિચેષ્ટમાનો વિરુદ્ધાં ચેષ્ટાં કુર્વન્, અરતિમસુખં લભતે||૨૬-૨૭||

Adhikarana dUShIviShasya sthAnavisheSheNa vishiShTali~ggam (28) · Śloka 28

આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પક્વાશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી | ભવેત્ સમુદ્ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગઃ ||૨૮|| (સુ. ક. અ. ૨) |

સ્થાનવિશેષેણ વિશિષ્ટલિઙ્ગમાહ– આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ| કફાવૃતત્વેન વાતકોપ આમાશયે, તેન કફવાતરોગીત્યુક્તમ્| અનિલપિત્તરોગીતિ પક્વાશયે દુષ્ટવાતસમ્બન્ધેન પ્રત્યાસન્નસ્યાશયસ્થસ્ય પિત્તસ્ય કોપઃ| ભવેત્ સમુદ્ધસ્તશિરોરુહાઙ્ગ ઇતિ અત્રાઙ્ગશબ્દાત્ પરં રુહશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેનાયમર્થઃ– સમુદ્ધસ્તશિરોરુહાઙ્ગરુહઃ, શિરોરુહાઃ કેશાઃ, અઙ્ગરુહં લોમ; તદુક્તમાલમ્બાયને– “સીદન્તિ કેશલોમાનિ તસ્મિન્ પક્વાશયં ગતે|” ઇત્યાદિ| વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગ ઇતિ મુણ્ડિતપક્ષશકુનિસદૃશઃ, એતત્ પક્વાશયગતસ્યૈવ લિઙ્ગમ્||૨૮||

Adhikarana rasAdidhAtugatadUShIviShalakShaNam (29) · Śloka 29

સ્થિતં રસાદિષ્વથવા યથોક્તાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્ | કોપં ચ શીતાનિલદુર્દિનેષુ યાત્યાશુ પૂર્વં શૃણુ તસ્ય રૂપમ્ ||૨૯|| (સુ. ક. અ. ૨) |

તસ્ય રસાદિધાતુગતસ્ય લિઙ્ગમાહ– સ્થિતં રસાદિષ્વિત્યાદિ| યથોક્તાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાનિતિ સુશ્રુતે વ્યાધિસમુદ્દેશીયાધ્યાયોક્તાનન્નાઽશ્રદ્ધાદીન્ કરોતિ; કોપં ચ શીતાનિલદુર્દિનેષુ યાતીતિ કફસમ્બન્ધાત્ શીતાદૌ કાલે કોપં યાતિ| પૂર્વં શૃણુ તસ્ય રૂપમિતિ પૂર્વરૂપં શૃણ્વિત્યર્થઃ||૨૯||

Adhikarana dUShIviShakopapUrvarUpaM, rUpaM ca (30-31) · Śloka 31

નિદ્રાગુરુત્વં ચ વિજૃમ્ભણં ચ વિશ્લેષહર્ષાવથવાઽઙ્ગમર્દમ્ | તતઃ કરોત્યન્નમદાવિપાકાવરોચકં મણ્ડલકોઠજન્મ ||૩૦|| માંસક્ષયં પાદકરપ્રશોથં મૂર્છાં તથા છર્દિમથાતિસારમ્ | દૂષીવિષં શ્વાસતૃષાજ્વરાંશ્ચ કુર્યાત્ પ્રવૃદ્ધિં જઠરસ્ય ચાપિ ||૩૧|| (સુ. ક. અ. ૨) |

તદેવાહ– નિદ્રેત્યાદિ| વિશ્લેષહર્ષાવિતિ વિશ્લેષો ગાત્રસ્ય શૈથિલ્યં, હર્ષો રોમહર્ષઃ| એતાનિ વાતકફજાનિ લિઙ્ગાનિ| તત ઇતિ પૂર્વરૂપાદનન્તરમ્| અન્નમદાવિપાકાવિતિ અન્નમદઃ અન્ને ભુક્તે મદો હર્ષઃ અન્નમદઃ; કાર્તિકસ્તુ અન્નવિક્ષેપણમન્નમદમાહ– અન્નમદો રસાજીર્ણમિતિ ગદાધરઃ; અવિપાકોઽન્નસ્યાપાકઃ| પાદકરપ્રશોથમિતિ પાદે કરે ચ પ્રકૃષ્ટં શોથં કરોતિ| “મૂર્છાં તથા છર્દિમથાતિસારમ્” ઇત્યસ્ય સ્થાને “પ્રલેપકં છર્દિમ્” ઇત્યાદિ પાઠાન્તરે પ્રલેપકં સ્વેદપ્રવૃત્ત્યા પિચ્છિલં ગાત્રં, જ્વરવિશેષં વા||૩૦-૩૧||

Adhikarana dUShIviShasya nAnAvikArakAritvam (32) · Śloka 32

ઉન્માદમન્યજ્જનયેત્તથાઽન્યદાનાહમન્યત્ ક્ષપયેચ્ચ શુક્રમ્ | ગાદ્ગદ્યમન્યજ્જનયેચ્ચ કુષ્ઠં તાંસ્તાન્ વિકારાંશ્ચ બહુપ્રકારાન્ ||૩૨|| (સુ. ક. અ. ૨) |

તદેવ નાનાપ્રકારં યદ્યત્ કરોતિ તત્તદાહ– ઉન્માદમન્યદિત્યાદિ| ક્ષપયેચ્ચ શુક્રમિતિ ષાણ્ઢ્યં કરોતીત્યર્થઃ| તાંસ્તાનિતિ વિસર્પવિસ્ફોટકાદીન્||૩૨||

Adhikarana pUrvarUpalakShaNe dUShIviShaniruktiH, dUShIviShasya sAdhyAsAdhyavicArashca (33-34) · Śloka 34

દૂષિતં દેશકાલાન્નદિવાસ્વપ્નૈરભીક્ષ્ણશઃ | યસ્માત્ સન્દૂષયેદ્ધાતૂન્ તસ્માદ્દૂષીવિષં સ્મૃતમ્ ||૩૩|| સાધ્યમાત્મવતઃ સદ્યો યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્ | દૂષીવિષમસાધ્યં સ્યાત્ ક્ષીણસ્યાહિતસેવિનઃ ||૩૪|| (સુ. ક. અ. ૨) |

દૂષીવિષસ્ય નિરુક્તિમાહ– દૂષિતમિત્યાદિ| દેશકાલાન્નદિવાસ્વપ્નૈરિતિ દેશઃ પ્રચુરાનિલશીતવૃષ્ટિરનૂપાદિઃ, કાલઃ શીતાનિલદુર્દિનાદિઃ, અન્નં યવતિલકુલત્થાદિ, તૈર્દૂષિતં કોપિતમ્| અભીક્ષ્ણશઃ પુનઃ પુનઃ| ધાતુદૂષકત્વેન દૂષીવિષમ્| સંયોગજં વિષં દ્વિવિધમ્– એકં સવિષાવિષસંયોગકૃતં કૃત્રિમસઞ્જ્ઞમ્, અપરં નિર્વિષદ્રવ્યકૃતં ગરસઞ્જ્ઞમ્| યદાહ વૃદ્ધકાશ્યપઃ– “ સંયોગજં ચ દ્વિવિધં તૃતીયં વિષમુચ્યતે| ગરઃ સ્યાદવિષં તત્ર, સવિષં કૃત્રિમં મતમ્||” ઇતિ| અત એવ રસાયને ચરકઃ– “દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે|” ઇતિ||૩૩-૩૪||

Adhikarana garalakShaNam (35-37) · Śloka 37

સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયઃ સ્વેદં રજો નાનાઙ્ગજાન્ મલાન્ | શત્રુપ્રયુક્તાંશ્ચ ગરાન્ પ્રયચ્છન્ત્યન્નમિશ્રિતાન્ ||૩૫|| તૈઃ સ્યાત્ પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાગ્નિર્ગરશ્ચાસ્યોપજાયતે | મર્મપ્રધમનાધ્માનં હસ્તયોઃ શોથલક્ષણમ્ ||૩૬|| જઠરં ગ્રહણીદોષો યક્ષ્મા ગુલ્મઃ ક્ષયો જ્વરઃ | એવંવિધસ્ય ચાન્યસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગાનિ દર્શયેત્ ||૩૭||

એતદ્દ્વયમપિ દર્શયિતુમાહ– સૌભાગ્યાર્થમિત્યાદિ| સ્ત્રિયઃ સૌભાગ્યાર્થં શત્રુપ્રયુક્તા વા સવિષજન્તૂનાં સ્વેદં, રજશ્ચૂર્ણં, નાનાઙ્ગજાન્ નાનાગરકરાન્ મલાન્ અન્નાદૌ દદતિ| તૈરિતિ સ્વેદરજઃપ્રભૃતિભિઃ| ગરશ્ચાસ્યેતિ અપાકાજ્જઠરાવસ્થિતસ્વેદાદિરેવ ગરઃ, અત એવ તસ્યોદરામયઃ; કિંવા વક્ષ્યમાણમર્મપ્રધમનાદિલક્ષણો વ્યાધિર્ગરઃ| મર્મપ્રધમનં મર્મવ્યથા| શોથલક્ષણમિતિ શોથ એવ લક્ષણમ્| જઠરમુદરમ્| અન્યસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગાનિ દર્શયેદિતિ અન્યસ્ય વિસ્ફોટાદેર્લિઙ્ગં દર્શયતિ||૩૫-૩૭||

Adhikarana lUtAyA utpattirniruktishca (38) · Śloka 38

યસ્માલ્લૂનં તૃણં પ્રાપ્તા મુનેઃ પ્રસ્વેદબિન્દવઃ | તસ્માલ્લૂતાસ્તુ ભાષ્યન્તે સઙ્ખ્યયા તાશ્ચ ષોડશ ||૩૮|| (સુ. ક. અ. ૮) |

સમ્પ્રતિ લૂતાનાં ઘોરવિષત્વપ્રતિપાદનાર્થમૈતિહ્યમાહ– યસ્માલ્લૂનં તૃણમિત્યાદિ| ઇતિ કિલ શ્રુતિઃ– “વિશ્વામિત્રો નરપતિઃ કામધેનોર્બલાત્કારપરિગ્રહેણ મુનિસત્તમં વશિષ્ઠં કોપયાઞ્ચકાર, કુપિતેન તેનાન્તર્જ્વલદવિરલકોપાનલજ્વલિતં કુકુલયુગલમિવ બહલપાટલં લોચનદ્વયં વહતા ભગવાન્ રવિરવલોકિતઃ| તતસ્તસ્ય ભ્રૂકુટિભયઙ્કરલલાટતટપ્રસ્યન્દી સ્વેદબિન્દૂત્કરઃ પ્રચણ્ડતરઃ પ્રત્યાસન્નલૂનતૃણે ધેન્વર્થં સમ્ભૃતે નિપતિતો લૂતાઽભૂત્|” ઇતિ| તાસ્તુ ષોડશ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ત્રિમણ્ડલા તથા શ્વેતા કપિલા પીતકા તથા| લાલામૂત્રવિષા રક્તા કઠિના ચાષ્ટમી સ્મૃતા| સૌવર્ણિકા લાજવર્ણા જાલિન્યેકપદી તથા| કૃષ્ણાઽગ્નિવક્ત્રા કાણ્ડા ચ માલાગુણ્યષ્ટમી મતા||” (સુ. ક. અ. ૮) ઇતિ||૩૮||

Adhikarana lUtAnAM sAmAnyalakShaNam (39-40) · Śloka 42

તાભિર્દષ્ટે દંશકોથઃ પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્ય ચ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ ગદાઃ સ્યુશ્ચ ત્રિદોષજાઃ ||૩૯|| પિડકા વિવિધાકારા મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ | શોથા મહાન્તો મૃદવો રક્તાઃ શ્યાવાશ્ચલાસ્તથા ||૪૦|| સામાન્યં સર્વલૂતાનામેતદ્દંશસ્ય લક્ષણમ્ | (સુ. ક. અ. ૮) |૪૨|

તાસાં સામાન્યદંશલક્ષણમાહ– તાભિર્દષ્ટ ઇત્યાદિ| દંશકોથ ઇતિ દંશદેશે પૂતિભાવ ઇત્યર્થઃ| પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્યેતિ રક્તસ્ય પ્રવર્તનમ્| સર્વલૂતાનામિતિ અસાધ્યાષ્ટવિધસૌવર્ણિકાદિલૂતાનામેવ સામાન્યલક્ષણં જ્ઞેયમ્| યતસ્ત્રિમણ્ડલાદીનામષ્ટાનાં કૃચ્છ્રસાધ્યત્વં, તાભિર્દષ્ટે શિરોદુઃખમિત્યાદિના સામાન્યલક્ષણમભિધાય સૌવર્ણિકાદ્યનન્તરમેતત્ પઠિતવાન્ સુશ્રુતઃ| માધવકરેણ તુ ષોડશાનાં લૂતાનાં સામાન્યલક્ષણમેતદિત્યભિપ્રાયેણ પઠિતમિતિ||૩૯-૪૦||–

Adhikarana dUShIviShANAM lUtAnAM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

દંશમધ્યે તુ યત્ કૃષ્ણં શ્યાવં વા જાલકાચિતમ્ ||૪૧|| ઊર્ધ્વાકૃતિ ભૃશં પાકં ક્લેદશોથજ્વરાન્વિતમ્ | દૂષીવિષાભિર્લૂતાભિસ્તદ્દષ્ટમિતિ નિર્દિશેત્ ||૪૨|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

ત્રિમણ્ડલાદયોઽષ્ટૌ દૂષીવિષાસ્તાસાં લક્ષણમાહ– દંશમધ્યે ત્વિત્યાદિ| ઊર્ધ્વાકૃતીતિ ઊર્ધ્વગસ્વરૂપમ્; અન્યે ‘દગ્ધાકૃતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તદ્વ્યક્તાર્થમ્| દૂષીવિષાભિરિતિ કાલાન્તરપ્રકોપિવિષાભિઃ| દષ્ટમિતિ દંશમ્||૪૧-૪૨||

Adhikarana asAdhyalUtAnAM lakShaNam (43) · Śloka 43

, શોથાઃ શ્વેતાઃ સિતા રક્તાઃ પીતા વા પિડકા જ્વરઃ | પ્રાણાન્તિકાશ્ચ જાયન્તે શ્વાસહિક્કાશિરોગ્રહાઃ ||૪૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

સૌવર્ણિકાદીનામષ્ટાનામસાધ્યાનાં પ્રાણહરાણાં સામાન્યલક્ષણમાહ– શોથ ઇત્યાદિ| પ્રાણાન્તિકા ઇતિ પ્રાણહરાઃ||૪૩||

Adhikarana AkhudUShIviShalakShaNam (44) · Śloka 44

આદંશાચ્છોણિતં પાણ્ડુમણ્ડલાનિ જ્વરોઽરુચિઃ | લોમહર્ષશ્ચ દાહશ્ચાપ્યાખુદૂષીવિષાર્દિતે ||૪૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

આખુદૂષીવિષલક્ષણમાહ– આદંશાદિત્યાદિ| આદંશાત્ શોણિતમિત્યત્ર ‘ગલતિ’ ઇતિ શેષઃ| આખવઃ શુક્રવિષાઃ| યદુક્તમ્– “શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્રસ્પૃષ્ટૈઃ સ્પૃશન્તિ યત્|” (સુ. ક. અ. ૭) ઇતિ||૪૪||

Adhikarana prANaharamUShikalakShaNam (45) · Śloka 45

મૂર્છાઙ્ગશોથવૈવર્ણ્યક્લેદશબ્દાશ્રુતિજ્વરાઃ | શિરોગુરુત્વં લાલાસૃક્છર્દિશ્ચાસાધ્યમૂષિકૈઃ ||૪૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

પ્રાણહરમૂષિકલક્ષણમાહ– મૂર્છેત્યાદિ| અઙ્ગશોથેતિ મૂષિકાકાર એવાઙ્ગશોથો જ્ઞેયઃ| યદુક્તમન્યત્ર– “ચીયતે ગ્રન્થિભિશ્ચાઙ્ગમાખુશાવકસન્નિભૈઃ|” (સુ. ક. અ. ૭) ઇતિ| શબ્દાશ્રુતિઃ બાધિર્યમ્; અન્યે ‘મન્દા રુચિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ અસાધ્યમૂષિકૈઃ મારણાત્મકૈઃ||૪૫||

Adhikarana kRukalAsadaShTali~ggam (46) · Śloka 46

કાર્ષ્ણ્યં શ્યાવત્વમથવા નાનાવર્ણત્વમેવ વા | મોહોઽથ વર્ચસો ભેદો દષ્ટે સ્યાત્ કૃકલાસકૈઃ ||૪૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

કૃકલાસદષ્ટલિઙ્ગમાહ– કાર્ષ્ણ્યમિત્યાદિ| વર્ચસો ભેદોઽતિસારઃ||૪૬||

Adhikarana vRushcikadaShTali~ggamasAdhyalakShaNaM ca (47-48) · Śloka 48

દહત્યગ્નિરિવાદૌ ચ ભિનત્તીવોર્ધ્વમાશુ ચ | વૃશ્ચિકસ્ય વિષં યાતિ દંશે પશ્ચાત્તુ તિષ્ઠતિ ||૪૭|| દષ્ટોઽસાધ્યશ્ચ હૃદ્ઘ્રાણરસનોપહતો નરઃ | માંસૈઃ પતદ્ભિરત્યર્થં વેદનાર્તો જહાત્યસૂન્ ||૪૮|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

વૃશ્ચિકવિષલિઙ્ગમાહ– દહત્યગ્નિરિવેત્યાદિ| વૃશ્ચિકઃ સ્વનામખ્યાતઃ, સ ચ આરાવિષઃ| દષ્ટોઽસાધ્યશ્ચ હૃદ્ઘ્રાણરસનોપહતો નર ઇતિ યદા હૃદયનાસાજિહ્વોપઘાતો ભવતિ તદા તદ્દષ્ટો ન સાધ્યઃ| માંસૈઃ પતદ્ભિરત્યર્થં વેદનાર્તો જહાત્યસૂનિત્યાદિનાઽયમપરોઽસાધ્યપ્રકારઃ| ‘દષ્ટોઽસાધ્યૈસ્તુ’ ઇતિ પાઠપક્ષેઽસાધ્યૈઃ સદ્યઃપ્રાણહરૈર્વૃશ્ચિકૈર્દષ્ટો યથોક્તલિઙ્ગો ભવતિ| ચરકેઽપ્યયમેવ પાઠઃ||૪૭-૪૮||

Adhikarana kaNabhadaShTali~ggam (49) · Śloka 49

વિસર્પઃ શ્વયથુઃ શૂલં જ્વરશ્છર્દિરથાપિ ચ | લક્ષણં કણભૈર્દષ્ટે દંશશ્ચૈવાવસીદતિ ||૪૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

કણભદષ્ટલિઙ્ગમાહ– વિસર્પ ઇત્યાદિ| કણભઃ કીટવિશેષઃ||૪૯||

Adhikarana ucciTi~ggadaShTalakShaNam (50) · Śloka 50

હૃષ્ટલોમોચ્ચિટિઙ્ગેન સ્તબ્ધલિઙ્ગો ભૃશાર્તિમાન્ | દષ્ટઃ શીતોદકેનેવ સિક્તાન્યઙ્ગાનિ મન્યતે ||૫૦|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

ઉચ્ચિટિઙ્ગદષ્ટલિઙ્ગમાહ– હૃષ્ટરોમેત્યાદિ||૫૦||

Adhikarana maNDUkadaShTalakShaNaM, saviShamatsyadaShTalakShaNaM, saviShajalaukAdaShTali~ggaM ca (51-52) · Śloka 52

એકદંષ્ટ્રાર્દિતઃ શૂનઃ સરુજઃ પીતકઃ સતૃટ્ | છર્દિર્નિદ્રા ચ સવિષૈર્મણ્ડૂકૈર્દષ્ટલક્ષણમ્ ||૫૧|| મત્સ્યાસ્તુ સવિષાઃ કુર્યુર્દાહં શોથં રુજં તથા | કણ્ડૂં શોથં જ્વરં મૂર્છાં સવિષાસ્તુ જલૌકસઃ ||૫૨|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

સવિષમણ્ડૂકાદિદષ્ટલિઙ્ગમાહ– એકદંષ્ટ્રાર્દિત ઇત્યાદિ| સ્વભાવાદેકયા દંષ્ટ્રયા કૃતો દંશો ભવતિ||૫૧-૫૨||

Adhikarana gRuhagodhikAdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

વિદાહં શ્વયથું તોદં સ્વેદં ચ ગૃહગોધિકા |૫૩| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

ગૃહગોધિકાદષ્ટલિઙ્ગમાહ– વિદાહમિત્યાદિ| ગૃહગોધિકા જ્યેષ્ઠી, અન્યે તુ ભ્રામરકમાહુઃ| અત્ર વક્ષ્યમાણં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધનીયં, તેન વિદાહાદીનાં કર્મત્વમ્|૫૩|–

Adhikarana shatapadIdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

દંશે સ્વેદં રુજં દાહં કુર્યાચ્છતપદીવિષમ્ ||૫૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

શતપદીદષ્ટલક્ષણમાહ– દંશે ઇત્યાદિ| કુર્યાચ્છતપદીવિષમિતિ શતપદી કારુણ્ડિકા||૫૩||

Adhikarana mashakadaShTalakShaNam (54) · Śloka 54

કણ્ડૂમાન્ મશકૈરીષચ્છોથઃ સ્માન્મન્દવેદનઃ | અસાધ્યકીટસદૃશમસાધ્યં મશકક્ષતમ્ ||૫૪|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

મશકદષ્ટલિઙ્ગમાહ– કણ્ડૂમાનિત્યાદિ| અસાધ્યકીટસદૃશમિતિ અસાધ્યકીટૈર્લૂતાદિભિઃ સમલક્ષણમિતિ| અસાધ્યં મશકક્ષતમિતિ પઞ્ચસુ મશકેષુ મધ્યે પાર્વતીયમશકક્ષતમસાધ્યમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ પાર્વતીયૈસ્તુ કીટૈશ્ચ પ્રાણહરૈસ્તુલ્યલક્ષણમ્|” ઇતિ||૫૪||

Adhikarana makShikAdaShTali~ggam (55) · Śloka 55

સદ્યઃપ્રસ્રાવિણી શ્યાવા દાહમૂર્છાજ્વરાન્વિતા | પિડકા મક્ષિકાદંશે તાસાં તુ સ્થગિકાઽસુહૃત્ ||૫૫|| (ચ. ચિ. અ. ૨૩) |

મક્ષિકાદષ્ટલિઙ્ગમાહ– સદ્ય ઇત્યાદિ| તાસાં ચ સ્થગિકાઽસુહૃદિતિ તાસાં સુશ્રુતોક્તષણ્મક્ષિકાણાં મધ્યે સ્થગિકા પ્રાણહરેત્યર્થઃ||૫૫||

Adhikarana catuShpadbhirdvipadbhishca kRutanakhadantaviShalakShaNam (56) · Śloka 56

ચતુષ્પદ્ભિર્દ્વિપદ્ભિશ્ચ નખદન્તવિષં ચ યત્ | શૂયતે પચ્યતે વાઽપિ સ્રવતિ જ્વરયત્યપિ ||૫૬||

ચતુષ્પદ્ભિરિતિ ચતુષ્પાદા વ્યાઘ્રાદયઃ| દ્વિપાદા વનમાનુષવાનરાદયઃ||૫૬||

Adhikarana viShojjhitalakShaNam (57-60) · Śloka 60

શ્વશૃગાલતરક્ષ્વર્ક્ષવ્યાઘ્રાદીનાં યદાઽનિલઃ | શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટો મુષ્ણાતિ સઞ્જ્ઞાં સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતઃ ||૫૭|| તદા પ્રસ્રસ્તલાઙ્ગૂલહનુસ્કન્ધોઽતિલાલવાન્ | અવ્યક્તબધિરાન્ધશ્ચ સોઽન્યોન્યમભિધાવતિ ||૫૮|| પ્રમૂઢોઽન્યતમસ્ત્વેષાં ખાદન્ વિપરિધાવતિ | તેનોન્મત્તેન દષ્ટસ્ય દંષ્ટ્રિણા સવિષેણ તુ ||૫૯|| સુપ્તતા જાયતે દંશે કૃષ્ણં ચાતિસ્રવત્યસૃક્ | દિગ્ધવિદ્ધસ્ય લિઙ્ગેન પ્રાયશશ્ચોપલક્ષિતઃ ||૬૦||

અત્ર કેચિત્ વિષાધિકારસામાન્યાત્ શ્વાદીનામપિ વ્યાઘ્રાદીનાં ભલ્લકાનાં વિષલક્ષણં ભણન્તિ| તદાહ– શ્વેતેત્યાદિ| શ્વા કુક્કુરઃ, શૃગાલઃ પ્રસિદ્ધઃ, તરક્ષુર્મૃગશત્રુર્વ્યાઘ્રવિશેષઃ, ચરષ ઇતિ લોકે, ઋક્ષો ભલ્લૂકઃ અતિલોમશઃ, ઋચ્છ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| આદિશબ્દાદ્ વૃકચિત્રાદયો હિંસ્રાઃ પશવો ગ્રાહ્યાઃ| શ્વાદીનાં યદા અનિલો વાયુઃ શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટઃ સન્ સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતઃ સઞ્જ્ઞાવહસ્રોતોગતઃ સઞ્જ્ઞાં સમ્યગ્જ્ઞાનં મુષ્ણાતિ હરતિ| સમ્યગ્જ્ઞાનહરણાચ્ચ હીદૃશો ભવતીત્યાહ– તદેત્યાદિ| પ્રસ્રસ્તં સ્થાનચ્યુતં, લાઙ્ગૂલં વાલધિઃ, મેહનં ચ| પ્રસ્રસ્તશબ્દો લાઙ્ગૂલાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધનીયઃ| અતિલાલાવાન્ અતિશયેન લાલાસ્રાવયુક્તઃ| અવ્યક્તબધિરોઽન્ધશ્ચ ન વ્યક્તો બધિરોઽન્ધો વેત્યર્થઃ| અન્યોન્યમભિધાવતિ પરસ્પરં દષ્ટુમભિધાવતિ| હનુસ્કન્ધસ્થાને ‘શૂનસ્કન્ધઃ’ ઇતિ કેચિત્પઠન્તિ| ‘પ્રમૂઢોઽન્યતમસ્તેષાં ખાદન્વિપરિધાવતિ|’ ઇત્યત્રોત્તરાર્ધં કેચિત્પઠન્તિ| એષાં મધ્યેઽન્યતમ એકતમઃ પ્રમૂઢઃ સન્ ખાદન્ વિશેષેણ પરિધાવતિ| તેનેતિ દંષ્ટ્રિણા| સુપ્તતા બાધિર્યમ્| ઉપલક્ષિતો યુક્ત ઇત્યર્થઃ||૫૭-૬૦||

Adhikarana jalatrAsalakShaNaM, sAdhyAsAdhyalakShaNaM ca (61-64) · Śloka 64

યેન ચાપિ ભવેદ્દષ્ટસ્તસ્ય ચેષ્ટાં રુતં નરઃ | બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણઃ ક્રિયાહીનો વિપશ્યતિ ||૬૧|| દંષ્ટ્રિણા યેન દષ્ટશ્ચ તદ્રૂપં યસ્તુ પશ્યતિ | અપ્સુ ચાદર્શબિમ્બે વા તસ્ય તદ્રિષ્ટમાદિશેત્ ||૬૨|| ત્રસ્યત્યકસ્માદ્યોઽભીક્ષ્ણં દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વાઽપિ વા જલમ્ | જલત્રાસં તુ તં વિદ્યાદ્રિષ્ટં તદપિ કીર્તિતમ્ ||૬૩|| અદષ્ટો વા જલત્રાસી ન કથઞ્ચન સિદ્ધ્યતિ | પ્રસુપ્તો વોત્થિતો વાઽપિ સ્વસ્થસ્ત્રસ્તો ન સિદ્ધ્યતિ ||૬૪|| (સુ. ક. અ. ૭) |

ઇદાનીં શ્વાદિદષ્ટસ્ય રિષ્ટમાહ– યેનેત્યાદિ| ચેષ્ટાં ક્રિયાં, રુતં શબ્દં, બહુશઃ અનેકવારં, પ્રતિકુર્વાણઃ અનુકુર્વન્, ક્રિયાહીનઃ સ્વકીયકાયાદિવ્યાપારરહિતઃ| ઇદાનીમપરમપ્યરિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ– દંષ્ટ્રિણેત્યાદિ| તદ્દંષ્ટ્રિરૂપદર્શનમરિષ્ટં મરણલક્ષણમ્| પુનરપરમરિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ– ત્રસ્યતીત્યાદિ| અકસ્માજ્જલત્રાસહેતું વિના, અપિશબ્દાત્ શ્રુત્વાઽપિ જલત્રાસરોગં જાનીયાત્તસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| રિષ્ટમિત્યાદિ| તદપિ જલત્રસનમરિષ્ટં મરણં કીર્તિતમ્| એતચ્ચારિષ્ટં દષ્ટસ્ય| અત્રાર્થે તન્ત્રાન્તરે– “વ્યાધિતેન શ્વાદિના દષ્ટસ્ય શ્લેષ્મા કુપિતઃ સ્રોતોવાહિનીર્ધમનીરનુપ્રવિશ્ય સઞ્જ્ઞાનાશમાપાદયતિ| તતો નરઃ સ્પૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ જલં ત્રસ્યતિ, તસ્યાપિ તદ્રિષ્ટં જાનીયાત્|” ઇતિ| એવમદષ્ટસ્યાપિ જલત્રાસો રિષ્ટમેવેતિ દર્શયન્નાહ– અદષ્ટ ઇત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થે તન્ત્રાન્તરે– “ અદષ્ટસ્યાપિ જન્તોર્હિ જલત્રાસો ભવેદ્યદિ| તસ્યારિષ્ટં હિ ભિષજો બ્રુવતે વિષચિન્તકાઃ|| જલં વિના જલત્રાસો જાયતે શ્લેષ્મસઞ્ચયાત્|” ઇતિ| અથ ચોક્તમ્– “બુદ્ધિસ્થાનં યદા શ્લેષ્મા કેવલઃ પ્રતિપદ્યતે| તદા બુદ્ધૌ નિરુદ્ધાયાં શ્લેષ્મણાઽધિષ્ઠિતો નરઃ|| જાગ્રત્સુપ્તોઽથવાઽઽત્માનં મજ્જન્તમિવ મન્યતે| સલિલાત્ત્રસ્યતિ તદા જલત્રાસં તુ તં વિદુઃ|| શ્લેષ્મઘ્નં તત્ર કર્તવ્યં શોધનં શમનાનિ ચ| આહારસ્ય વિધાનેન યાવત્સ પ્રકૃતિં વ્રજેત્||” ઇતિ| અયં જલત્રાસઃ કુપિતકફસ્ય ભવતીતિ રિષ્ટં ન ભવતિ| અત એવાઽત્ર ચિકિત્સોપદેશઃ| દષ્ટસ્ય તુ રિષ્ટમેવ, તથા સ્વસ્થસ્ય જાગ્રતો વા જલમન્તરેણ ત્રાસો રિષ્ટમેવેતિ દર્શયન્નાહ– પ્રસુપ્ત ઇતિ| સુગમમ્||૬૧-૬૪||

Adhikarana aviShakShaNam (65) · Śloka 65

પ્રશાન્તદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુમન્નાભિકામં સમમૂત્રવિટ્કમ્ | પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્ ||૬૫|| (સુ. ક. અ. ૬) |

વિષાતુરઃ કીદૃશો નિર્વિષો ભવતીતિ દર્શયિતુમાહ– પ્રશાન્તદોષમિત્યાદિ| અન્નાભિકામમિત્યનેન પ્રકૃતિસ્થાગ્નિતોક્તા| યદાહ ચરકઃ– “પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્ સપિચ્છમતિસાર્યતે| પ્રાપ્નોતિ ચાસ્યવૈરસ્યં ન ચાન્નમભિનન્દતિ||” ઇતિ| સમમૂત્રવિટ્કમિતિ અક્ષીણાનતિરિક્તમૂત્રપુરીષમ્| અન્યે ‘ સમસૂત્રજિહ્વમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તદાઽયમર્થઃ– સમમવિકૃતં સૂત્રં જિહ્વા ચ યસ્ય સ તથા; એતેન વિષજુષ્ટા જિહ્વા ન રસબોધિની ભવતિ, સૂત્રમપિ જિહ્વાયાં વિષપ્રભાવેણ વૈકૃતં ભવતીતિ પ્રતિપાદયતિ| જિહ્વાગ્રહણેનૈવ સૂત્રગ્રહણે સિદ્ધે તસ્ય ચ રસગ્રહણે અનુગુણત્વપ્રતિપાદનાર્થં પૃથગુપાદાનમ્| અનેન શ્લોકેન “સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇત્યાદિશ્લોકસ્ય સકલ એવાર્થ ઉપબદ્ધઃ||૬૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 69

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વિષનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૯||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિષનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૯|| સૂક્તિમુક્તાવલીગ્રન્થે ગુરુણા યન્ન ગુમ્ફિતમ્|| મયા સમસ્તમગ્રન્થિ તદ્ગિરા શુદ્ધિયુક્તયા||૧|| ગુણનિધિગુરુબદ્ધે દામ્નિ વાઙ્માલતીનાં પરમપરિમલશ્રીધામ્નિ લબ્ધાવલમ્બમ્|| સ્ફુરતિ વચનકુન્દં મન્દસૌરભ્યલેશાદ્વચનમપિ મદીયં કિઞ્ચિદેતત્ કદાચિત્||૨|| ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતશ્રીકણ્ઠદત્તાભ્યાં વિરચિતા મધુકોશવ્યાખ્યા સમાપ્તા||૬૯||