69. viṣarōganidānam

Adhikarana viShasya sthAvaraja~ggamabhedena dvaividhyam (1) · Śloka 1

ਅਥ ਵਿਸਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ | ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ | ਮੂਲਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮ੍ ||੧||

ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ– ਸ੍ਥਾਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਾਦਜਨਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਂ; ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਸ੍ਥਾਵਰਂ, ਜਙ੍ਗਮਂ ਚ| ਮੂਲਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਆਦ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਮੂਲਾਦਿਰੂਪਂ ਦਸ਼ਵਿਧਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਮੂਲਂ ਪਤ੍ਰਂ ਫਲਂ ਪੁਸ੍ਪਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਾਰ ਏਵ ਚ| ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਮਃ ਸ੍ਮਤਃ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਲੀਤਕਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਗੁਞ੍ਜਾਸੁਗਨ੍ਧਗਰ੍ਗਰਕਰਘਾਟਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਛਿਖਾਨਨ੍ਤਾ-ਵਿਜਯਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਮੂਲਵਿਸਾਣਿ, ਵਿਸਪਤ੍ਰਿਕਾਲਮ੍ਬਾਸੁਰਦਾਰੁਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਪਤ੍ਰਵਿਸਾਣਿ, ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀਵੇਣੁਕਾਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਕਰ੍ਕੋਟਕਰੇਣੁਕਖਦ੍ਯੋਤਕ-ਚਰ੍ਮਰੀਭਗਨ੍ਧਾਸਰ੍ਪਘਾਤਿਨਨ੍ਦਨਸਾਰਪਾਕਾਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਫਲਵਿਸਾਣਿ, ਵੇਤ੍ਰਕਾਦਮ੍ਬਵਲ੍ਲੀਜਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਪੁਸ੍ਪਵਿਸਾਣਿ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਪਾਚਕਕਰ੍ਤਰੀਯਸ਼ੈਲੇਯਕਰਮ੍ਭਨਨ੍ਦਨਕਰਘਾਟਵਰਾਟਕਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਙ੍ਨਿਰ੍ਯਾਸਸਾਰਵਿਸਾਣਿ, ਕੁਮੁਦਘ੍ਨੀਸ੍ਨੁਹੀਜਾਲਕ੍ਸੀਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕ੍ਸੀਰਵਿਸਾਣਿ, ਫੇਨਾਸ਼੍ਮਭਸ੍ਮ ਹਰਿਤਾਲਂ ਚ ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਵਿਸੇ, ਕਾਲਕੂਟਵਤ੍ਸਨਾਭਸਰ੍ਸਪਕਪਾਲਕਰ੍ਦਮਕਵੈਰਾਟਕਮੁਸ੍ਤਕਮਹਾਵਿਸ-ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮੂਲਕਹਲਾਹਲਸ਼ਙ੍ਗਿਮਰ੍ਕਟਕਾਨਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਕਨ੍ਦਵਿਸਾਣਿ, ਏਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਿ ਵਿਸਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਪੁਲਿਨ੍ਦਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪਰਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮਿਤਿ ਪਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ, ਤਚ੍ਚ ਸੋਡਸ਼ਾਭਿਧਾਨਮ੍– ਦਸ੍ਟਿਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਖਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾਲਾਰ੍ਤਵਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਪਰ੍ਦਿਤਗੁਦਾਸ੍ਥਿ-ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਕਸ਼ਵਭੇਦਾਤ੍| ਪਰ੍ਦਿਤਂ ਪਾਯੁਕਤਃ ਕੁਤ੍ਸਿਤਸ਼ਬ੍ਦਃ; ‘ਪਰ੍ਦ’ ਕੁਤ੍ਸਿਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਿਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਿਸਾ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਪਾਃ, ਭੌਮਾਃ ਸਰ੍ਪਾ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸਾਃ, ਮਾਰ੍ਜਾਰਮਕਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯੋ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਖਵਿਸਾਃ, ਪਿਚ੍ਚਿਟਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਦਯੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਿਸਾਃ, ਮੂਸਿਕਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਾਃ, ਵਸ਼੍ਚਿਕਵਰਟ੍ਯੁਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਾਦਯ ਆਰਾਵਿਸਾਃ, ਲੂਤਾ ਲਾਲਾਰ੍ਤਵਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਵਿਸਾਃ, ਚਿਤ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਸਕਸ਼ਤਦਾਰੁਕਸ਼ਾਰਿਕਾਦਯੋ ਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਪਰ੍ਦਿਤਗੁਦਪੁਰੀਸਵਿਸਾਃ, ਵਿਸਹਤਾਸ੍ਥਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਭਤਯੋਸ੍ਥਿਵਿਸਾਃ, ਸ਼ਕੁਲੀਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸਾਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤੁਣ੍ਡਭ੍ਰਮਰਾਦਯਃ ਸ਼ੂਕਵਿਸਾਃ, ਕੀਟਸਰ੍ਪਦੇਹਾ ਗਤਾਸਵਃ ਸ਼ਵਵਿਸਾਃ| ਏਸਾਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ੍ਤਰੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੧||

Adhikarana ja~ggamaviShasya sAmAnyali~ggam (2) · Śloka 3

ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਕ੍ਲਮਂ ਦਾਹਮਪਾਕਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍ | ਸ਼ੋਥਂ ਚੈਵਾਤਿਸਾਰਂ ਚ ਜਙ੍ਗਮਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਸਮ੍ ||੨|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |੩|

ਤਤ੍ਰ ਜਙ੍ਗਮਵਿਸਸ੍ਯ ਬਹ੍ਵਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਵੇਗਾਨੁਗਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਨਿਦ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ ਸੁਬੋਧ੍ਯਮ੍||੨||

Adhikarana sthAvaraviShasya sAmAnyali~ggam (3) · Śloka 4

ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚ ਜ੍ਵਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਂ ਗਲਗ੍ਰਹਮ੍ | ਫੇਨਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਭਸ਼ਮ੍ ||੩|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |੪|

ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫੇਨਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਿਤਿ ਫੇਨਸ੍ਯ ਛਰ੍ਦਿਃ||੩||

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (4-7) · Śloka 7

ਇਙ੍ਗਿਤਜ੍ਞੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵਾਕ੍ਚੇਸ੍ਟਾਮੁਖਵੈਕਤੈਃ | ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵਿਸਦਾਤਾਰਮੇਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੪|| ਨ ਦਦਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਪਸ੍ਟੋ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰ੍ਮੋਹਮੇਤਿ ਚ | ਅਪਾਰ੍ਥਂ ਬਹੁ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਭਾਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮੂਢਵਤ੍ ||੫|| ਹਸਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਫੋਟਯਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਰ੍ਵਿਲਿਖੇਨ੍ਮਹੀਮ੍ | ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੀਕ੍ਸਤੇ ||੬|| ਵਿਵਰ੍ਣਵਕ੍ਤ੍ਰੋ ਧ੍ਯਾਮਸ਼੍ਚ ਨਖੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤ੍ਯਪਿ | ਆਲਭੇਤਾਸਨਂ ਦੀਨਂ ਕਰੇਣ ਵ ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਮ੍ ||੭|| ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਚ ਵਿਸਦਾਤਾ ਵਿਚੇਤਨਃ | (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੧) |

ਵਿਸਦਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਙ੍ਗਿਤਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਸੂਚਕਮ੍ ਈਹਿਤਮਿਙ੍ਗਿਤਂ, ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਾਚਾ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਮੁਖਵੈਕਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚ ਵਿਸਦਾਤਾਰਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਏਭਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਨ ਦਦਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਪਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸ੍ਵੀਯਾਸਤ੍ਕਰ੍ਮਜਨਿਤਵ੍ਯਾਮੋਹਾਤ੍| ਅਪਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਕਮ੍| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਸ੍ਫੁਟਮ੍| ਹਸਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਅਹੇਤੋਰਪਿ ਹਸਤਿ| ਭਯਜਵਾਯੁਜਨਿਤਪਰ੍ਵਵ੍ਯਥਾਪਨੋਦਨਾਯਾਙ੍ਗੁਲੀਃ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਕਰਣਸੂਚਨਾਯ ਮਹੀਂ ਵਿਲਿਖਤਿ| ਭੀਤਃ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵੀਕ੍ਸਤੇ| ਧ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਦਗ੍ਧਸਮਵਰ੍ਣਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਣਾਦਿਕਮ੍| ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਤਿ ਵਾਰਂ ਵਾਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||੪-੭||–

Adhikarana mUlaviSha-patraviSha-phalaviSha-puShpaviSha-tvaksAraniryAsaviSha-kShIraviSha-dhAtuviShalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਮੂਲਵਿਸੈਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਮੋਹ ਏਵ ਚ ||੮|| ਜਮ੍ਭਣਂ ਵੇਪਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੋਹਃ ਪਤ੍ਰਵਿਸੇਣ ਤੁ | ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੋਥਃ ਫਲਵਿਸੈਰ੍ਦਾਹੋਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸ ਏਵ ਚ ||੯|| ਭਵੇਤ੍ ਪੁਸ੍ਪਵਿਸੈਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਵ ਚ | ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਨਿਰ੍ਯਾਸਵਿਸੈਰੁਪਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੦|| ਆਸ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਪਾਰੁਸ੍ਯਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕਫਸਂਸ੍ਰਵਾਃ | ਫੇਨਾਗਮਃ ਕ੍ਸੀਰਵਿਸੈਰ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ||੧੧|| ਹਤ੍ਪੀਡਨਂ ਧਾਤੁਵਿਸੈਰ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਾਲੁਨਿ | ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਾਲਘਾਤੀਨਿ ਵਿਸਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੨|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਮੂਲਾਦਿਵਿਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦੁਪਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਣ੍ਡਵਿਮਰ੍ਦਨਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ| ਮੂਲਵਿਸੈਰਿਤ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧੈਰਪਿ, ਏਵਂ ਪਤ੍ਰਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਮੇਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਾਲਘਾਤੀਨੀਤਿ ਏਤਾਨਿ ਨਵ ਮੂਲਾਦਿਵਿਸਾਣਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਮਾਰਕਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਨ੍ਦਵਿਸਂ ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਮਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇਨ ਮਾਰਕਮ੍||੮-੧੨||

Adhikarana viShaliptashastrahatali~ggam (13-15) · Śloka 15

ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਚਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ | ਕਸ੍ਣੀਭੂਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਪੂਤਿ ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਮਾਂਸਂ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਯਸ੍ਯ ||੧੩|| ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਜ੍ਵਰਦਾਹੌ ਚ ਯਸ੍ਯ ਦਿਗ੍ਧਾਹਤਂ ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ | ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਦਮਿਤ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਰਣੇ ਵਿਸਂ ਯਸ੍ਯ ਦਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ||੧੪|| ਸਪੀਤਂ ਗਹਧੂਮਾਭਂ ਪੁਰੀਸਂ ਯੋਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ | ਫੇਨਮੁਦ੍ਵਮਤੇ ਚਾਪਿ ਵਿਸਪੀਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੫|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |

ਵਿਸਲਿਪ੍ਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਚ੍ਯਤੇ ਚਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪਾਕਮੇਤਿ||੧੩-੧੫||

Adhikarana bhogimaNDalirAjilAnAM vAtapittakaphAtmakatvam (16) · Śloka 16

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨੋ ਭੋਗਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜਿਲਾਃ | ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣਃ ||੧੬||

ਸ੍ਥਾਵਰਮਭਿਧਾਯ ਜਙ੍ਗਮੇਸ੍ਵਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਵਿਸੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਨਾਹ– ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੋਗੀ ਫਣੀ, ਮਣ੍ਡਲੀ ਮਣ੍ਡਲਵਦ੍ਰਥਾਙ੍ਗਲਾਙ੍ਗਲਾਦਿਰੂਪਮਣ੍ਡਲਯੁਕ੍ਤਃ| ਰਾਜਿਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਦੀਰ੍ਘਰੇਖਾਵਾਨ੍; ਏਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਵ੍ਯਤਿਕਰਜਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯੇਸੁ ਤੇ ਤਥਾ| ਯਥਾ– ਫਣਿਨਾ ਮਣ੍ਡਲਿਨ੍ਯਾਂ ਗੋਨਸਾ ਜਾਤਾਃ, ਮਣ੍ਡਲਿਨਾ ਗੋਨਸੇਨ ਚ ਫਣਿਨ੍ਯਾਂ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਾਃ, ਏਵਮਨ੍ਯੇਪਿ ਜਾਤਿਸਙ੍ਕਰਾ ਊਹ੍ਯਾਃ| ‘ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ, ਵਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ‘ਵਿਭਵਾਨ੍ਮਹਾਨਾਕਾਸ਼ਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ, ਵਿਭਵਾਦਿਤਿ ਦ੍ਵਿਭਾਵਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਉਪਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਃ ਫਣਿਮਣ੍ਡਲਿਨੋਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯੋਰ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਮਿਲਿਤਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਮੇਸਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯੋਰਥਵਾ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਯਦ੍ਦੋਸਯੋ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||

Adhikarana bhogiprabhRutibhiH kRutadaMsheShu vAtAdInAM li~ggam (17-18) · Śloka 18

ਦਂਸ਼ੋ ਭੋਗਿਕਤਃ ਕਸ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਕਤ੍ | ਪੀਤੋ ਮਣ੍ਡਲਿਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਮਦੁਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਵਾਨ੍ ||੧੭|| ਰਾਜਿਲੋਤ੍ਥੋ ਭਵੇਦ੍ਦਂਸ਼ਃ ਸ੍ਥਿਰਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ | ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸਕ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਕਤ੍ ||੧੮||

ਭੋਗਿਪ੍ਰਭਤਿਕਤਦਂਸ਼ੇਸੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਂਸ਼ੋ ਭੋਗਿਕਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਕਦਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦੁਕ੍ਤਿਰਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਪੀਤਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍||੧੭-੧੮||

Adhikarana vishiShTadeshAdidaShTasyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਦੇਵਾਯਤਨਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਵਲ੍ਮੀਕਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁ ਚਤੁਸ੍ਪਥੇਸੁ | ਯਾਮ੍ਯੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨੀਯਾ ਕ੍ਸੇ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਸੁ ਯੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾਃ ||੧੯|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |

ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਾਦਿਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਮ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਭਰਣ੍ਯਾਮ੍| ਕ੍ਸੇ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ| ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਆਸ਼ੁਘਾਤਿਸੁ| ਯਾਮ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇਸਾਮਘਾਮੂਲਕਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਚੈਤ੍ਯਾਯਤਨਵਲ੍ਮੀਕਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇਸੁ ਚਤੁਸ੍ਪਥੇ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇਸਾਮਘਾਮੂਲਕਤ੍ਤਿਕਾਭਰਣੀਸੁ ਚ|| ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰ੍ਦਂਸ਼ੇ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਾਸ਼ੁਹਰੇਸੁ ਚ| ਦਸ੍ਟਾਃ ਕਸ੍ਟੇਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਦੂਤਾਦਿਸਮ੍ਪਦਃ||” ਇਤਿ||੧੯||

Adhikarana darvIkaraviShasyAshughAtitvam, uShNe viShasya dviguNaprabhAvaM ca (20) · Śloka 20

ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਸ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤਿ |੨੦| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |

ਦਰ੍ਵੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁ ਹਨ੍ਤਿ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਮਾਸ਼ੁਮਾਰਕਂ; ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਃ ਫਣਿਨਃ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਸ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਉਸ੍ਣਸਂਯੋਗੇ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਸਾਣਿ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਜਨ੍ਤੇ; “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੋਗਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜਿਲਵਿਸਾਣਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਕ੍ਰਮੇਣ ਉਕ੍ਤਾਨ੍ਯਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਦਿਸ੍ਵਾਸ਼ੁਘਾਤੀਨਿ| ਦਰ੍ਵੀਕਰਵਿਸਸ੍ਯ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍|੨੦|–

Adhikarana anyAvasthAsvapi viShasyAshughAtitvam (20) · Śloka 20

ਅਜੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤੇਸੁ ਬਾਲੇਸੁ ਵਦ੍ਧੇਸੁ ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੇਸੁ ||੨੦|| ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤੇ ਮੇਹਿਨਿ ਕੁਸ੍ਠਯੁਕ੍ਤੇ ਰੂਕ੍ਸੇਬਲੇ ਗਰ੍ਭਵਤੀਸੁ ਚਾਪਿ | (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |

ਏਵਮਪਰੇਸ੍ਵਪਿ ਆਸ਼ੁਘਾਤਿਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਾਨਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍, ਬਾਲਵਦ੍ਧਯੋਰਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸਵੇਗਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਉਸ੍ਣਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੇ ਬਹੁਲਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇਃ, ਮੇਹਿਨਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍, ਕੁਸ੍ਠਯੁਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੋਸਾਤ੍, ਰੂਕ੍ਸੇ ਵਾਤਕੋਪਾਤ੍, ਅਬਲੇ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਗਰ੍ਭਵਤੀਸੁ ਗਰ੍ਭੇਣੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਸੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤੀਤਿ||੨੦||–

Adhikarana anyAvasthAsu viShasyAsAdhyatvam (21-24) · Śloka 24

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਮੇਤਿ ਰਾਜ੍ਯੋ ਲਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ||੨੧|| ਸ਼ੀਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਨ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵਿਸਾਭਿਭੂਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਮ੍ | ਜਿਹ੍ਮਂ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤੋ ਨਾਸਾਵਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸਕਣ੍ਠਭਙ੍ਗਃ ||੨੨|| ਕਸ੍ਣਃ ਸਰਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚ ਦਂਸ਼ੇ ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ | ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਘਨਾ ਯਸ੍ਯ ਨਿਰੇਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ||੨੩|| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਚਾਪਿ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ | ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਵਾ ਹੀਨਸ੍ਵਰਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਣਮ੍ ||੨੪|| ਸਾਰਿਸ੍ਟਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਵੇਗਿਨਂ ਚ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਰਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਤਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ | (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |

ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਜਨੀਯਮਾਹ– ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਜ੍ਯੋ ਲਤਾਭਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰਾਜ੍ਯੋ ਲੇਖਾਃ ਲਤਾਭਿਸ੍ਤਾਡਨਾਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਮਾਲਮ੍ਬਾਯਨੇ– “ਨੈਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸਤਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਲਤਾਘਾਤੈਰ੍ਨ ਰਾਜਿਕਾਃ| ਨ ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਾਦ੍ਭਿਰ੍ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਂ ਵਿਸਾਰ੍ਦਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਜਿਹ੍ਮਂ ਵਕ੍ਰਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਕੇਸ਼ੋਤ੍ਪਾਟਃ| ਕਣ੍ਠਭਙ੍ਗੋ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾ ਅਵਿਧਾਰਣਮ੍| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਹਨੁਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਲਗ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਘਨੇਤਿ ਲਾਲਾਰੂਪਾ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਮੁਖਨਾਸਾਗੁਦਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਃ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਚਤੁਰ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਆਗਮਵਿਧੇਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਯਥਾ– “ਅਗ੍ਰਤਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮਿਤਿ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਨ੍ਮਾਦਵਨ੍ਤਮ੍, ਉਪਦ੍ਰੁਤਂ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦਿਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍| ਹੀਨਸ੍ਵਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਮ੍| ਸਾਰਿਸ੍ਟਂ ਨਾਸਾਭਙ੍ਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਵੇਗਿਨਂ ਗਮਨਾਦਿਵੇਗਰਹਿਤਂ, ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਵੇਗਰਹਿਤਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੨੧-੨੪||–

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShANAM jIrNatvAdibhirvisheShairdUShIviShatvam (25) · Śloka 25

ਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰ੍ਹਤਂ ਵਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵਾ ||੨੫|| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਂ ਵਿਸਂ ਹਿ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ | (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਵਿਸਮੇਵ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦੂਸੀਵਿਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ; ਤਦਾਹ– ਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰਿਤਿ ਅਗਦਾਦਿਭਿਃ| ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵੇਤਿ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਨਾਗ੍ਨਿਃ| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਮਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਕਿਮਪਿ ਵਿਸਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼ਿਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਦਸ਼ਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣਹੀਨਂ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ||੨੫||–

Adhikarana guNahInatAyAH kAryeNa darshanam (26-27) · Śloka 27

ਵੀਰ੍ਯਾਲ੍ਪਭਾਵਾਨ੍ਨ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ਤਤ੍ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਂ ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧਿ ||੨੬|| ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤੋ ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣੋ ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਯੁਤਃ ਪਿਪਾਸੀ | ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਭ੍ਰਮਂ ਗਦ੍ਗਦਵਾਗ੍ਵਮਿਂ ਚ ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨੋਰਤਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵਾ ||੨੭|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਗੁਣਹੀਨਤਾਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਵੀਰ੍ਯਾਲ੍ਪਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਨਿਪਾਤਯੇਦਿਤਿ ਨ ਮਾਰਯਤਿ ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਵਾ| ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸਤ੍ ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਗੁਣਂ ਨ ਮਾਰਯਤਿ| ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧੀਤਿ ਅਪਾਕਾਚ੍ਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿ| ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤੋ ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਤੇਨ ਦੂਸੀਵਿਸੇਣਾਰ੍ਦਿਤਃ; ਭਿਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ| ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਯੁਤ ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਃ| ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਅਰਤਿਮਸੁਖਂ ਲਭਤੇ||੨੬-੨੭||

Adhikarana dUShIviShasya sthAnavisheSheNa vishiShTali~ggam (28) · Śloka 28

ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਕਫਵਾਤਰੋਗੀ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇਨਿਲਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀ | ਭਵੇਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗੋ ਵਿਲੂਨਪਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਵਿਹਙ੍ਗਃ ||੨੮|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਵਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਕੋਪ ਆਮਾਸ਼ਯੇ, ਤੇਨ ਕਫਵਾਤਰੋਗੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨਿਲਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ਼ਯਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ| ਭਵੇਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪਰਂ ਰੁਹਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗਰੁਹਃ, ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਃ ਕੇਸ਼ਾਃ, ਅਙ੍ਗਰੁਹਂ ਲੋਮ; ਤਦੁਕ੍ਤਮਾਲਮ੍ਬਾਯਨੇ– “ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਗਤੇ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲੂਨਪਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਵਿਹਙ੍ਗ ਇਤਿ ਮੁਣ੍ਡਿਤਪਕ੍ਸਸ਼ਕੁਨਿਸਦਸ਼ਃ, ਏਤਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਮ੍||੨੮||

Adhikarana rasAdidhAtugatadUShIviShalakShaNam (29) · Śloka 29

ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਥਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਧਾਤੁਪ੍ਰਭਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ | ਕੋਪਂ ਚ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨੇਸੁ ਯਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਣੁ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ ||੨੯|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਤਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਧਾਤੁਪ੍ਰਭਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾਨਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ; ਕੋਪਂ ਚ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨੇਸੁ ਯਾਤੀਤਿ ਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਕਾਲੇ ਕੋਪਂ ਯਾਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਣੁ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼ਣ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੯||

Adhikarana dUShIviShakopapUrvarUpaM, rUpaM ca (30-31) · Śloka 31

ਨਿਦ੍ਰਾਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਜਮ੍ਭਣਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਹਰ੍ਸਾਵਥਵਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮ੍ | ਤਤਃ ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਨਮਦਾਵਿਪਾਕਾਵਰੋਚਕਂ ਮਣ੍ਡਲਕੋਠਜਨ੍ਮ ||੩੦|| ਮਾਂਸਕ੍ਸਯਂ ਪਾਦਕਰਪ੍ਰਸ਼ੋਥਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਮ੍ | ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਸ਼੍ਵਾਸਤਸਾਜ੍ਵਰਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਿਂ ਜਠਰਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ||੩੧|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਤਦੇਵਾਹ– ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਹਰ੍ਸਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ, ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ| ਏਤਾਨਿ ਵਾਤਕਫਜਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ| ਤਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਨਮਦਾਵਿਪਾਕਾਵਿਤਿ ਅਨ੍ਨਮਦਃ ਅਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦੋ ਹਰ੍ਸਃ ਅਨ੍ਨਮਦਃ; ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਅਨ੍ਨਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਨ੍ਨਮਦਮਾਹ– ਅਨ੍ਨਮਦੋ ਰਸਾਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਅਵਿਪਾਕੋਨ੍ਨਸ੍ਯਾਪਾਕਃ| ਪਾਦਕਰਪ੍ਰਸ਼ੋਥਮਿਤਿ ਪਾਦੇ ਕਰੇ ਚ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਥਂ ਕਰੋਤਿ| “ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਮ੍” ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਛਰ੍ਦਿਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਗਾਤ੍ਰਂ, ਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਾ||੩੦-੩੧||

Adhikarana dUShIviShasya nAnAvikArakAritvam (32) · Śloka 32

ਉਨ੍ਮਾਦਮਨ੍ਯਜ੍ਜਨਯੇਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਦਾਨਾਹਮਨ੍ਯਤ੍ ਕ੍ਸਪਯੇਚ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍ | ਗਾਦ੍ਗਦ੍ਯਮਨ੍ਯਜ੍ਜਨਯੇਚ੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਂ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ||੩੨|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਤਦੇਵ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਤਦਾਹ– ਉਨ੍ਮਾਦਮਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਪਯੇਚ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਤਿ ਸਾਣ੍ਢ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਂਸ੍ਤਾਨਿਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਦੀਨ੍||੩੨||

Adhikarana pUrvarUpalakShaNe dUShIviShaniruktiH, dUShIviShasya sAdhyAsAdhyavicArashca (33-34) · Śloka 34

ਦੂਸਿਤਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੈਰਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ | ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਨ੍ਦੂਸਯੇਦ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੩੩|| ਸਾਧ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ | ਦੂਸੀਵਿਸਮਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਹਿਤਸੇਵਿਨਃ ||੩੪|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |

ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੂਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੈਰਿਤਿ ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਨਿਲਸ਼ੀਤਵਸ੍ਟਿਰਨੂਪਾਦਿਃ, ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨਾਦਿਃ, ਅਨ੍ਨਂ ਯਵਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿ, ਤੈਰ੍ਦੂਸਿਤਂ ਕੋਪਿਤਮ੍| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਧਾਤੁਦੂਸਕਤ੍ਵੇਨ ਦੂਸੀਵਿਸਮ੍| ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਏਕਂ ਸਵਿਸਾਵਿਸਸਂਯੋਗਕਤਂ ਕਤ੍ਰਿਮਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍, ਅਪਰਂ ਨਿਰ੍ਵਿਸਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਗਰਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਦ੍ਧਕਾਸ਼੍ਯਪਃ– “ ਸਂਯੋਗਜਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਤੀਯਂ ਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਗਰਃ ਸ੍ਯਾਦਵਿਸਂ ਤਤ੍ਰ, ਸਵਿਸਂ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਮਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਰਸਾਯਨੇ ਚਰਕਃ– “ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸੇ ਮੂਲਵਿਸੇ ਸਗਰੇ ਕਤ੍ਰਿਮੇ ਵਿਸੇ|” ਇਤਿ||੩੩-੩੪||

Adhikarana garalakShaNam (35-37) · Śloka 37

ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਵੇਦਂ ਰਜੋ ਨਾਨਾਙ੍ਗਜਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍ | ਸ਼ਤ੍ਰੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਗਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ||੩੫|| ਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਸ਼ੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰ੍ਗਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ | ਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਾਧ੍ਮਾਨਂ ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੩੬|| ਜਠਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਕ੍ਸਯੋ ਜ੍ਵਰਃ | ਏਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ||੩੭||

ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਵਾ ਸਵਿਸਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵੇਦਂ, ਰਜਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ, ਨਾਨਾਙ੍ਗਜਾਨ੍ ਨਾਨਾਗਰਕਰਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍ ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਦਦਤਿ| ਤੈਰਿਤਿ ਸ੍ਵੇਦਰਜਃਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ| ਗਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੇਤਿ ਅਪਾਕਾਜ੍ਜਠਰਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰੇਵ ਗਰਃ, ਅਤ ਏਵ ਤਸ੍ਯੋਦਰਾਮਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਗਰਃ| ਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਂ ਮਰ੍ਮਵ੍ਯਥਾ| ਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸ਼ੋਥ ਏਵ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜਠਰਮੁਦਰਮ੍| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਦਿਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਦੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੫-੩੭||

Adhikarana lUtAyA utpattirniruktishca (38) · Śloka 38

ਯਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਨਂ ਤਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮੁਨੇਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਬਿਨ੍ਦਵਃ | ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਤਾਸ੍ਤੁ ਭਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਤਾਸ਼੍ਚ ਸੋਡਸ਼ ||੩੮|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੮) |

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਲੂਤਾਨਾਂ ਘੋਰਵਿਸਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮੈਤਿਹ੍ਯਮਾਹ– ਯਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਨਂ ਤਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿ ਕਿਲ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ– “ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਨਰਪਤਿਃ ਕਾਮਧੇਨੋਰ੍ਬਲਾਤ੍ਕਾਰਪਰਿਗ੍ਰਹੇਣ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਂ ਵਸ਼ਿਸ੍ਠਂ ਕੋਪਯਾਞ੍ਚਕਾਰ, ਕੁਪਿਤੇਨ ਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਵਲਦਵਿਰਲਕੋਪਾਨਲਜ੍ਵਲਿਤਂ ਕੁਕੁਲਯੁਗਲਮਿਵ ਬਹਲਪਾਟਲਂ ਲੋਚਨਦ੍ਵਯਂ ਵਹਤਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਰਵਿਰਵਲੋਕਿਤਃ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭ੍ਰੂਕੁਟਿਭਯਙ੍ਕਰਲਲਾਟਤਟਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਸ੍ਵੇਦਬਿਨ੍ਦੂਤ੍ਕਰਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਤਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਲੂਨਤਣੇ ਧੇਨ੍ਵਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਭਤੇ ਨਿਪਤਿਤੋ ਲੂਤਾਭੂਤ੍|” ਇਤਿ| ਤਾਸ੍ਤੁ ਸੋਡਸ਼| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾ ਤਥਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਕਪਿਲਾ ਪੀਤਕਾ ਤਥਾ| ਲਾਲਾਮੂਤ੍ਰਵਿਸਾ ਰਕ੍ਤਾ ਕਠਿਨਾ ਚਾਸ੍ਟਮੀ ਸ੍ਮਤਾ| ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾ ਲਾਜਵਰ੍ਣਾ ਜਾਲਿਨ੍ਯੇਕਪਦੀ ਤਥਾ| ਕਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਕਾਣ੍ਡਾ ਚ ਮਾਲਾਗੁਣ੍ਯਸ੍ਟਮੀ ਮਤਾ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੮) ਇਤਿ||੩੮||

Adhikarana lUtAnAM sAmAnyalakShaNam (39-40) · Śloka 42

ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਦਂਸ਼ਕੋਥਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯ ਚ | ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਗਦਾਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ ||੩੯|| ਪਿਡਕਾ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰਾ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ | ਸ਼ੋਥਾ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਮਦਵੋ ਰਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ਼੍ਚਲਾਸ੍ਤਥਾ ||੪੦|| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਲੂਤਾਨਾਮੇਤਦ੍ਦਂਸ਼ਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ | (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੮) |੪੨|

ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਂਸ਼ਕੋਥ ਇਤਿ ਦਂਸ਼ਦੇਸ਼ੇ ਪੂਤਿਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯੇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਲੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਟਵਿਧਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦਿਲੂਤਾਨਾਮੇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਤਸ੍ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਸ਼ਿਰੋਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮੇਤਤ੍ ਪਠਿਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਤੁ ਸੋਡਸ਼ਾਨਾਂ ਲੂਤਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੇਤਦਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਠਿਤਮਿਤਿ||੩੯-੪੦||–

Adhikarana dUShIviShANAM lUtAnAM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

ਦਂਸ਼ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਜਾਲਕਾਚਿਤਮ੍ ||੪੧|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਕਤਿ ਭਸ਼ਂ ਪਾਕਂ ਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਥਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ | ਦੂਸੀਵਿਸਾਭਿਰ੍ਲੂਤਾਭਿਸ੍ਤਦ੍ਦਸ੍ਟਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੪੨|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਦੂਸੀਵਿਸਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਂਸ਼ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਕਤੀਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਵਰੂਪਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਦਗ੍ਧਾਕਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਦੂਸੀਵਿਸਾਭਿਰਿਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਕੋਪਿਵਿਸਾਭਿਃ| ਦਸ੍ਟਮਿਤਿ ਦਂਸ਼ਮ੍||੪੧-੪੨||

Adhikarana asAdhyalUtAnAM lakShaNam (43) · Śloka 43

, ਸ਼ੋਥਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸਿਤਾ ਰਕ੍ਤਾਃ ਪੀਤਾ ਵਾ ਪਿਡਕਾ ਜ੍ਵਰਃ | ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਿਕਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਾਃ ||੪੩|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਿਕਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ||੪੩||

Adhikarana AkhudUShIviShalakShaNam (44) · Śloka 44

ਆਦਂਸ਼ਾਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਜ੍ਵਰੋਰੁਚਿਃ | ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਖੁਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਦਿਤੇ ||੪੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਆਖੁਦੂਸੀਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਦਂਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਂਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗਲਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਆਖਵਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਤਤਿ ਯਤ੍ਰੈਸਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਪਸ੍ਟੈਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਤ੍|” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੪੪||

Adhikarana prANaharamUShikalakShaNam (45) · Śloka 45

ਮੂਰ੍ਛਾਙ੍ਗਸ਼ੋਥਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕ੍ਲੇਦਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰੁਤਿਜ੍ਵਰਾਃ | ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਲਾਲਾਸਕ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਮੂਸਿਕੈਃ ||੪੫|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਪ੍ਰਾਣਹਰਮੂਸਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਸ਼ੋਥੇਤਿ ਮੂਸਿਕਾਕਾਰ ਏਵਾਙ੍ਗਸ਼ੋਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਚੀਯਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਾਖੁਸ਼ਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭੈਃ|” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਮਨ੍ਦਾ ਰੁਚਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਮੂਸਿਕੈਃ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕੈਃ||੪੫||

Adhikarana kRukalAsadaShTali~ggam (46) · Śloka 46

ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮਥਵਾ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਵ ਵਾ | ਮੋਹੋਥ ਵਰ੍ਚਸੋ ਭੇਦੋ ਦਸ੍ਟੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਕਲਾਸਕੈਃ ||੪੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਕਕਲਾਸਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਚਸੋ ਭੇਦੋਤਿਸਾਰਃ||੪੬||

Adhikarana vRushcikadaShTali~ggamasAdhyalakShaNaM ca (47-48) · Śloka 48

ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵਾਦੌ ਚ ਭਿਨਤ੍ਤੀਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ਼ੁ ਚ | ਵਸ਼੍ਚਿਕਸ੍ਯ ਵਿਸਂ ਯਾਤਿ ਦਂਸ਼ੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੪੭|| ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੋਪਹਤੋ ਨਰਃ | ਮਾਂਸੈਃ ਪਤਦ੍ਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤੋ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੪੮|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਵਸ਼੍ਚਿਕਵਿਸਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸ਼੍ਚਿਕਃ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ, ਸ ਚ ਆਰਾਵਿਸਃ| ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੋਪਹਤੋ ਨਰ ਇਤਿ ਯਦਾ ਹਦਯਨਾਸਾਜਿਹ੍ਵੋਪਘਾਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤਦ੍ਦਸ੍ਟੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯਃ| ਮਾਂਸੈਃ ਪਤਦ੍ਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤੋ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਯਮਪਰੋਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਃ| ‘ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯੈਸ੍ਤੁ’ ਇਤਿ ਪਾਠਪਕ੍ਸੇਸਾਧ੍ਯੈਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰੈਰ੍ਵਸ਼੍ਚਿਕੈਰ੍ਦਸ੍ਟੋ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ ਭਵਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯਯਮੇਵ ਪਾਠਃ||੪੭-੪੮||

Adhikarana kaNabhadaShTali~ggam (49) · Śloka 49

ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਥਾਪਿ ਚ | ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਣਭੈਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਦਂਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵਾਵਸੀਦਤਿ ||੪੯|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਕਣਭਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣਭਃ ਕੀਟਵਿਸ਼ੇਸਃ||੪੯||

Adhikarana ucciTi~ggadaShTalakShaNam (50) · Śloka 50

ਹਸ੍ਟਲੋਮੋਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਤਬ੍ਧਲਿਙ੍ਗੋ ਭਸ਼ਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ | ਦਸ੍ਟਃ ਸ਼ੀਤੋਦਕੇਨੇਵ ਸਿਕ੍ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ||੫੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਉਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਹਸ੍ਟਰੋਮੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੦||

Adhikarana maNDUkadaShTalakShaNaM, saviShamatsyadaShTalakShaNaM, saviShajalaukAdaShTali~ggaM ca (51-52) · Śloka 52

ਏਕਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਰ੍ਦਿਤਃ ਸ਼ੂਨਃ ਸਰੁਜਃ ਪੀਤਕਃ ਸਤਟ੍ | ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸਵਿਸੈਰ੍ਮਣ੍ਡੂਕੈਰ੍ਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੫੧|| ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਵਿਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਦਾਹਂ ਸ਼ੋਥਂ ਰੁਜਂ ਤਥਾ | ਕਣ੍ਡੂਂ ਸ਼ੋਥਂ ਜ੍ਵਰਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਸਵਿਸਾਸ੍ਤੁ ਜਲੌਕਸਃ ||੫੨|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਸਵਿਸਮਣ੍ਡੂਕਾਦਿਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਏਕਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਰ੍ਦਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਕਯਾ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਯਾ ਕਤੋ ਦਂਸ਼ੋ ਭਵਤਿ||੫੧-੫੨||

Adhikarana gRuhagodhikAdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

ਵਿਦਾਹਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਤੋਦਂ ਸ੍ਵੇਦਂ ਚ ਗਹਗੋਧਿਕਾ |੫੩| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਗਹਗੋਧਿਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਵਿਦਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਹਗੋਧਿਕਾ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠੀ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭ੍ਰਾਮਰਕਮਾਹੁਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਂ, ਤੇਨ ਵਿਦਾਹਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍|੫੩|–

Adhikarana shatapadIdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

ਦਂਸ਼ੇ ਸ੍ਵੇਦਂ ਰੁਜਂ ਦਾਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਤਪਦੀਵਿਸਮ੍ ||੫੩|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਸ਼ਤਪਦੀਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਂਸ਼ੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਤਪਦੀਵਿਸਮਿਤਿ ਸ਼ਤਪਦੀ ਕਾਰੁਣ੍ਡਿਕਾ||੫੩||

Adhikarana mashakadaShTalakShaNam (54) · Śloka 54

ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਮਸ਼ਕੈਰੀਸਚ੍ਛੋਥਃ ਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਃ | ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟਸਦਸ਼ਮਸਾਧ੍ਯਂ ਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮ੍ ||੫੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਮਸ਼ਕਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟਸਦਸ਼ਮਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟੈਰ੍ਲੂਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਸ਼ਕੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯੈਸ੍ਤੁ ਕੀਟੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਹਰੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤਿ||੫੪||

Adhikarana makShikAdaShTali~ggam (55) · Śloka 55

ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣੀ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਾ | ਪਿਡਕਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਂਸ਼ੇ ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਸ੍ਥਗਿਕਾਸੁਹਤ੍ ||੫੫|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |

ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸਾਂ ਚ ਸ੍ਥਗਿਕਾਸੁਹਦਿਤਿ ਤਾਸਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਸਣ੍ਮਕ੍ਸਿਕਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਗਿਕਾ ਪ੍ਰਾਣਹਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੫||

Adhikarana catuShpadbhirdvipadbhishca kRutanakhadantaviShalakShaNam (56) · Śloka 56

ਚਤੁਸ੍ਪਦ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਪਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਨਖਦਨ੍ਤਵਿਸਂ ਚ ਯਤ੍ | ਸ਼ੂਯਤੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਸ੍ਰਵਤਿ ਜ੍ਵਰਯਤ੍ਯਪਿ ||੫੬||

ਚਤੁਸ੍ਪਦ੍ਭਿਰਿਤਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ| ਦ੍ਵਿਪਾਦਾ ਵਨਮਾਨੁਸਵਾਨਰਾਦਯਃ||੫੬||

Adhikarana viShojjhitalakShaNam (57-60) · Śloka 60

ਸ਼੍ਵਸ਼ਗਾਲਤਰਕ੍ਸ੍ਵਰ੍ਕ੍ਸਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾਨਿਲਃ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੫੭|| ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਲਾਙ੍ਗੂਲਹਨੁਸ੍ਕਨ੍ਧੋਤਿਲਾਲਵਾਨ੍ | ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਬਧਿਰਾਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਧਾਵਤਿ ||੫੮|| ਪ੍ਰਮੂਢੋਨ੍ਯਤਮਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਖਾਦਨ੍ ਵਿਪਰਿਧਾਵਤਿ | ਤੇਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤੇਨ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ ਸਵਿਸੇਣ ਤੁ ||੫੯|| ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਜਾਯਤੇ ਦਂਸ਼ੇ ਕਸ੍ਣਂ ਚਾਤਿਸ੍ਰਵਤ੍ਯਸਕ੍ | ਦਿਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ||੬੦||

ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ਵਿਸਾਧਿਕਾਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਭਲ੍ਲਕਾਨਾਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਂ ਭਣਨ੍ਤਿ| ਤਦਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਾ ਕੁਕ੍ਕੁਰਃ, ਸ਼ਗਾਲਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਤਰਕ੍ਸੁਰ੍ਮਗਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਚਰਸ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਕ੍ਸੋ ਭਲ੍ਲੂਕਃ ਅਤਿਲੋਮਸ਼ਃ, ਚ੍ਛ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਵਕਚਿਤ੍ਰਾਦਯੋ ਹਿਂਸ੍ਰਾਃ ਪਸ਼ਵੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾ ਅਨਿਲੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਸ੍ਰੋਤੋਗਤਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਹਰਤਿ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਹਰਣਾਚ੍ਚ ਹੀਦਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਤਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਂ, ਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਵਾਲਧਿਃ, ਮੇਹਨਂ ਚ| ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲਾਙ੍ਗੂਲਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ| ਅਤਿਲਾਲਾਵਾਨ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਬਧਿਰੋਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਬਧਿਰੋਨ੍ਧੋ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਧਾਵਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦਸ੍ਟੁਮਭਿਧਾਵਤਿ| ਹਨੁਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ਼ੂਨਸ੍ਕਨ੍ਧਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ| ‘ਪ੍ਰਮੂਢੋਨ੍ਯਤਮਸ੍ਤੇਸਾਂ ਖਾਦਨ੍ਵਿਪਰਿਧਾਵਤਿ|’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧਂ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮ ਏਕਤਮਃ ਪ੍ਰਮੂਢਃ ਸਨ੍ ਖਾਦਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਰਿਧਾਵਤਿ| ਤੇਨੇਤਿ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ| ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੭-੬੦||

Adhikarana jalatrAsalakShaNaM, sAdhyAsAdhyalakShaNaM ca (61-64) · Śloka 64

ਯੇਨ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦ੍ਦਸ੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਰੁਤਂ ਨਰਃ | ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨੋ ਵਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੬੧|| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ ਯੇਨ ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਤਿ | ਅਪ੍ਸੁ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਬਿਮ੍ਬੇ ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰਿਸ੍ਟਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੬੨|| ਤ੍ਰਸ੍ਯਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਵਾ ਜਲਮ੍ | ਜਲਤ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਿਸ੍ਟਂ ਤਦਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||੬੩|| ਅਦਸ੍ਟੋ ਵਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸੀ ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ | ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੋ ਵੋਤ੍ਥਿਤੋ ਵਾਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ||੬੪|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੭) |

ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਵਾਦਿਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ, ਰੁਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ, ਬਹੁਸ਼ਃ ਅਨੇਕਵਾਰਂ, ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਅਨੁਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਃ ਸ੍ਵਕੀਯਕਾਯਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਰਹਿਤਃ| ਇਦਾਨੀਮਪਰਮਪ੍ਯਰਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ– ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਮਰਿਸ੍ਟਂ ਮਰਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪੁਨਰਪਰਮਰਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ– ਤ੍ਰਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਸ੍ਮਾਜ੍ਜਲਤ੍ਰਾਸਹੇਤੁਂ ਵਿਨਾ, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪਿ ਜਲਤ੍ਰਾਸਰੋਗਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਰਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਪਿ ਜਲਤ੍ਰਸਨਮਰਿਸ੍ਟਂ ਮਰਣਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍| ਏਤਚ੍ਚਾਰਿਸ੍ਟਂ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਵ੍ਯਾਧਿਤੇਨ ਸ਼੍ਵਾਦਿਨਾ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੁਪਿਤਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਾਹਿਨੀਰ੍ਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਤਤੋ ਨਰਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ਜਲਂ ਤ੍ਰਸ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤਦ੍ਰਿਸ੍ਟਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍|” ਇਤਿ| ਏਵਮਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਜਲਤ੍ਰਾਸੋ ਰਿਸ੍ਟਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਅਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ ਅਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਜਲਤ੍ਰਾਸੋ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ| ਤਸ੍ਯਾਰਿਸ੍ਟਂ ਹਿ ਭਿਸਜੋ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵਿਸਚਿਨ੍ਤਕਾਃ|| ਜਲਂ ਵਿਨਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸੋ ਜਾਯਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਞ੍ਚਯਾਤ੍|” ਇਤਿ| ਅਥ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਂ ਯਦਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੇਵਲਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਦਾ ਬੁਦ੍ਧੌ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਧਿਸ੍ਠਿਤੋ ਨਰਃ|| ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸੁਪ੍ਤੋਥਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਮਿਵ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਸਲਿਲਾਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਂ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ| ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਧਾਨੇਨ ਯਾਵਤ੍ਸ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਜਲਤ੍ਰਾਸਃ ਕੁਪਿਤਕਫਸ੍ਯ ਭਵਤੀਤਿ ਰਿਸ੍ਟਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ਃ| ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤੁ ਰਿਸ੍ਟਮੇਵ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਵਾ ਜਲਮਨ੍ਤਰੇਣ ਤ੍ਰਾਸੋ ਰਿਸ੍ਟਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤ ਇਤਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੬੧-੬੪||

Adhikarana aviShakShaNam (65) · Śloka 65

ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਧਾਤੁਮਨ੍ਨਾਭਿਕਾਮਂ ਸਮਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਕਮ੍ | ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਚੇਸ੍ਟਂ ਵੈਦ੍ਯੋਵਗਚ੍ਛੇਦਵਿਸਂ ਮਨੁਸ੍ਯਮ੍ ||੬੫|| (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੬) |

ਵਿਸਾਤੁਰਃ ਕੀਦਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਵਿਸੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਾਭਿਕਾਮਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਗ੍ਨਿਤੋਕ੍ਤਾ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਪਹਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਪਿਚ੍ਛਮਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਨ ਚਾਨ੍ਨਮਭਿਨਨ੍ਦਤਿ||” ਇਤਿ| ਸਮਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਕਮਿਤਿ ਅਕ੍ਸੀਣਾਨਤਿਰਿਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ ਸਮਸੂਤ੍ਰਜਿਹ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮਮਵਿਕਤਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨ ਰਸਬੋਧਿਨੀ ਭਵਤਿ, ਸੂਤ੍ਰਮਪਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਵਿਸਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵੈਕਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਸੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਸ੍ਯ ਚ ਰਸਗ੍ਰਹਣੇ ਅਨੁਗੁਣਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ “ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਕਲ ਏਵਾਰ੍ਥ ਉਪਬਦ੍ਧਃ||੬੫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 69

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਿਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬੯||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬੯|| ਸੂਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਗੁਰੁਣਾ ਯਨ੍ਨ ਗੁਮ੍ਫਿਤਮ੍|| ਮਯਾ ਸਮਸ੍ਤਮਗ੍ਰਨ੍ਥਿ ਤਦ੍ਗਿਰਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਯਾ||੧|| ਗੁਣਨਿਧਿਗੁਰੁਬਦ੍ਧੇ ਦਾਮ੍ਨਿ ਵਾਙ੍ਮਾਲਤੀਨਾਂ ਪਰਮਪਰਿਮਲਸ਼੍ਰੀਧਾਮ੍ਨਿ ਲਬ੍ਧਾਵਲਮ੍ਬਮ੍|| ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵਚਨਕੁਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਸੌਰਭ੍ਯਲੇਸ਼ਾਦ੍ਵਚਨਮਪਿ ਮਦੀਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਤਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍||੨|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰਚਿਤਾ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸਮਾਪ੍ਤਾ||੬੯||