69. viṣarōganidānam

Adhikarana viShasya sthAvaraja~ggamabhedena dvaividhyam (1) · Śloka 1

അഥ വിഷരോഗനിദാനമ് | സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചൈവ ദ്വിവിധം വിഷമുച്യതേ | മൂലാദ്യാത്മകമാദ്യം സ്യാത് പരം സര്പാദിസമ്ഭവമ് ||൧||

പാരിശേഷ്യാദ്വിഷരോഗനിദാനമുച്യതേ– സ്ഥാവരമിത്യാദി| വിഷാദജനകത്വാദ്വിഷം; തച്ച ദ്വിവിധമ്– സ്ഥാവരം, ജങ്ഗമം ച| മൂലാദ്യാത്മകമിതി ആദ്യം സ്ഥാവരം മൂലാദിരൂപം ദശവിധം; യദുക്തം സുശ്രുതേ “മൂലം പത്രം ഫലം പുഷ്പം ത്വക് ക്ഷീരം സാര ഏവ ച| നിര്യാസോ ധാതവശ്ചൈവ കന്ദശ്ച ദശമഃ സ്മൃതഃ||” (സു. ക. അ. ൨) ഇതി| തത്ര ക്ലീതകാശ്വമാരകഗുഞ്ജാസുഗന്ധഗര്ഗരകരഘാടവിദ്യുച്ഛിഖാऽനന്താ-വിജയാനീത്യഷ്ടൌ മൂലവിഷാണി, വിഷപത്രികാലമ്ബാസുരദാരുകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പത്രവിഷാണി, കുമുദ്വതീവേണുകാകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭകര്കോടകരേണുകഖദ്യോതക-ചര്മരീഭഗന്ധാസര്പഘാതിനന്ദനസാരപാകാനി ദ്വാദശ ഫലവിഷാണി, വേത്രകാദമ്ബവല്ലീജകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പുഷ്പവിഷാണി, അന്ത്രപാചകകര്തരീയശൈലേയകരമ്ഭനന്ദനകരഘാടവരാടകാനി സപ്ത ത്വങ്നിര്യാസസാരവിഷാണി, കുമുദഘ്നീസ്നുഹീജാലക്ഷീരീണി ത്രീണി ക്ഷീരവിഷാണി, ഫേനാശ്മഭസ്മ ഹരിതാലം ച ദ്വേ ധാതുവിഷേ, കാലകൂടവത്സനാഭസര്ഷപകപാലകര്ദമകവൈരാടകമുസ്തകമഹാവിഷ-പ്രപൌണ്ഡരീകമൂലകഹലാഹലശൃങ്ഗിമര്കടകാനി ത്രയോദശ കന്ദവിഷാണി, ഏതാനി പ്രാണഹരാണി; ഏവം പഞ്ചപഞ്ചാശത് സ്ഥാവരാണി വിഷാണി ഭവന്തി| ഏഷാം ച വ്യാധപുലിന്ദാദിഭ്യോ വ്യക്തിജ്ഞാനം കര്തവ്യമ്| പരം സര്പാദിസമ്ഭവമിതി പരം ജങ്ഗമം, തച്ച ഷോഡശാഭിധാനമ്– ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസദംഷ്ട്രാനഖമൂത്രപുരീഷശുക്രലാലാര്തവമുഖസന്ദംശപര്ദിതഗുദാസ്ഥി-പിത്തശൂകശവഭേദാത്| പര്ദിതം പായുകൃതഃ കുത്സിതശബ്ദഃ; ‘പര്ദ’ കുത്സിതേ ശബ്ദേ, ഇത്യസ്യ പ്രയോഗാത്| തത്ര ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസവിഷാ ദിവ്യാഃ സര്പാഃ, ഭൌമാഃ സര്പാ ദംഷ്ട്രാവിഷാഃ, മാര്ജാരമകരവ്യാഘ്രാദയോ ദംഷ്ട്രാനഖവിഷാഃ, പിച്ചിടകൌണ്ഡിന്യാദയോ മൂത്രപുരീഷവിഷാഃ, മൂഷികാഃ ശുക്രവിഷാഃ, വൃശ്ചികവരട്യുച്ചിടിങ്ഗാദയ ആരാവിഷാഃ, ലൂതാ ലാലാര്തവവിണ്മൂത്രശുക്രമുഖസന്ദംശവിഷാഃ, ചിത്രശീര്ഷകശതദാരുകശാരികാദയോ മുഖസന്ദംശദംഷ്ട്രാപര്ദിതഗുദപുരീഷവിഷാഃ, വിഷഹതാസ്ഥിമത്സ്യാസ്ഥിപ്രഭൃതയോऽസ്ഥിവിഷാഃ, ശകുലീമത്സ്യാദയഃ പിത്തവിഷാഃ, സൂക്ഷ്മതുണ്ഡഭ്രമരാദയഃ ശൂകവിഷാഃ, കീടസര്പദേഹാ ഗതാസവഃ ശവവിഷാഃ| ഏഷാം ച സുശ്രുതസ്യ കല്പസ്ഥാനേ വിസ്തരോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൧||

Adhikarana ja~ggamaviShasya sAmAnyali~ggam (2) · Śloka 3

നിദ്രാം തന്ദ്രാം ക്ലമം ദാഹമപാകം ലോമഹര്ഷണമ് | ശോഥം ചൈവാതിസാരം ച ജങ്ഗമം കുരുതേ വിഷമ് ||൨|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |൩|

തത്ര ജങ്ഗമവിഷസ്യ ബഹ്വധിഷ്ഠാനത്വേന പ്രാധാന്യാത് സര്വവേഗാനുഗതം സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– നിദ്രാമിത്യാദി| ഏതത് സുബോധ്യമ്||൨||

Adhikarana sthAvaraviShasya sAmAnyali~ggam (3) · Śloka 4

സ്ഥാവരം ച ജ്വരം ഹിക്കാം ദന്തഹര്ഷം ഗലഗ്രഹമ് | ഫേനച്ഛര്ദ്യരുചിശ്വാസം മൂര്ഛാം ച കുരുതേ ഭൃശമ് ||൩|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |൪|

സ്ഥാവരസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– സ്ഥാവരം ചേത്യാദി| ഫേനച്ഛര്ദിരിതി ഫേനസ്യ ഛര്ദിഃ||൩||

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (4-7) · Śloka 7

ഇങ്ഗിതജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം വാക്ചേഷ്ടാമുഖവൈകൃതൈഃ | ജാനീയാദ്വിഷദാതാരമേഭിര്ലിങ്ഗൈശ്ച ബുദ്ധിമാന് ||൪|| ന ദദാത്യുത്തരം പൃഷ്ടോ വിവക്ഷുര്മോഹമേതി ച | അപാര്ഥം ബഹു സങ്കീര്ണം ഭാഷതേ ചാപി മൂഢവത് ||൫|| ഹസത്യകസ്മാത് സ്ഫോടയത്യങ്ഗുലീര്വിലിഖേന്മഹീമ് | വേപഥുശ്ചാസ്യ ഭവതി ത്രസ്തശ്ചാന്യോന്യമീക്ഷതേ ||൬|| വിവര്ണവക്ത്രോ ധ്യാമശ്ച നഖൈഃ കിഞ്ചിച്ഛിനത്ത്യപി | ആലഭേതാസനം ദീനം കരേണ വ ശിരോരുഹമ് ||൭|| വര്തതേ വിപരീതം ച വിഷദാതാ വിചേതനഃ | (സു. ക. അ. ൧) |

വിഷദാതൃലക്ഷണമാഹ– ഇങ്ഗിതജ്ഞ ഇത്യാദി| അഭിപ്രായസൂചകമ് ഈഹിതമിങ്ഗിതം, തജ്ജ്ഞോ വൈദ്യോ വാചാ ക്രിയയാ മുഖവൈകൃത്യാദിനാ ച വിഷദാതാരം ജാനീയാത്| ഏഭിര്വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൈഃ| ന ദദാത്യുത്തരം പൃഷ്ട ഇതി സ്വീയാസത്കര്മജനിതവ്യാമോഹാത്| അപാര്ഥമിത്യനര്ഥകമ്| സങ്കീര്ണമിത്യസ്ഫുടമ്| ഹസത്യകസ്മാദിതി അഹേതോരപി ഹസതി| ഭയജവായുജനിതപര്വവ്യഥാപനോദനായാങ്ഗുലീഃ സ്ഫോടയതി| ക്രിയാന്തരകരണസൂചനായ മഹീം വിലിഖതി| ഭീതഃ സന് പ്രത്യേകം വീക്ഷതേ| ധ്യാമ ഇതി ദഗ്ധസമവര്ണഃ| കിഞ്ചിത്തൃണാദികമ്| വര്തതേ വിപരീത ഇതി വാരം വാരം പരിവര്ത്യ തിഷ്ഠതി||൪-൭||–

Adhikarana mUlaviSha-patraviSha-phalaviSha-puShpaviSha-tvaksAraniryAsaviSha-kShIraviSha-dhAtuviShalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ഉദ്വേഷ്ടനം മൂലവിഷൈഃ പ്രലാപോ മോഹ ഏവ ച ||൮|| ജൃമ്ഭണം വേപനം ശ്വാസോ മോഹഃ പത്രവിഷേണ തു | മുഷ്കശോഥഃ ഫലവിഷൈര്ദാഹോऽന്നദ്വേഷ ഏവ ച ||൯|| ഭവേത് പുഷ്പവിഷൈശ്ഛര്ദിരാധ്മാനം ശ്വാസ ഏവ ച | ത്വക്സാരനിര്യാസവിഷൈരുപയുക്തൈര്ഭവന്തി ഹി ||൧൦|| ആസ്യദൌര്ഗന്ധ്യപാരുഷ്യശിരോരുക്കഫസംസ്രവാഃ | ഫേനാഗമഃ ക്ഷീരവിഷൈര്വിഡ്ഭേദോ ഗുരുഗാത്രതാ ||൧൧|| ഹൃത്പീഡനം ധാതുവിഷൈര്മൂര്ഛാ ദാഹശ്ച താലുനി | പ്രായേണ കാലഘാതീനി വിഷാണ്യേതാനി നിര്ദിശേത് ||൧൨|| (സു. ക. അ. ൨) |

മൂലാദിവിഷാണാം പ്രമാദാദുപയുക്താനാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ– ഉദ്വേഷ്ടനമിത്യാദി| ഉദ്വേഷ്ടനം ദണ്ഡവിമര്ദനവദ്വ്യഥാ| മൂലവിഷൈരിത്യഷ്ടവിധൈരപി, ഏവം പത്രാദീനാമുക്താനാം യാവത്സങ്ഖ്യാകാനാമേകം സാമാന്യലക്ഷണമവഗന്തവ്യമ്| പ്രായേണ കാലഘാതീനീതി ഏതാനി നവ മൂലാദിവിഷാണി കാലാന്തരേണ മാരകാണി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| കന്ദവിഷം തു ത്രയോദശവിധമതിതീക്ഷ്ണത്വാദ്വ്യവായിവികാശ്യാദിഗുണയോഗാത്തദാത്വേന മാരകമ്||൮-൧൨||

Adhikarana viShaliptashastrahatali~ggam (13-15) · Śloka 15

സദ്യഃക്ഷതം പച്യതേ യസ്യ ജന്തോഃ സ്രവേദ്രക്തം പച്യതേ ചാപ്യഭീക്ഷ്ണമ് | കൃഷ്ണീഭൂതം ക്ലിന്നമത്യര്ഥപൂതി ക്ഷതാന്മാംസം ശീര്യതേ ചാപി യസ്യ ||൧൩|| തൃഷ്ണാ മൂര്ഛാ ജ്വരദാഹൌ ച യസ്യ ദിഗ്ധാഹതം തം പുരുഷം വ്യവസ്യേത് | ലിങ്ഗാന്യേതാന്യേവ കുര്യാദമിത്രൈര്വ്രണേ വിഷം യസ്യ ദത്തം പ്രമാദാത് ||൧൪|| സപീതം ഗൃഹധൂമാഭം പുരീഷം യോऽതിസാര്യതേ | ഫേനമുദ്വമതേ ചാപി വിഷപീതം തമാദിശേത് ||൧൫|| (സു. ക. അ. ൩) |

വിഷലിപ്തശസ്ത്രഹതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– സദ്യ ഇത്യാദി| പച്യതേ ചാപ്യഭീക്ഷ്ണമിതി സദ്യസ്താവത് പച്യതേ, പശ്ചാദപി പുനഃ പുനഃ പാകമേതി||൧൩-൧൫||

Adhikarana bhogimaNDalirAjilAnAM vAtapittakaphAtmakatvam (16) · Śloka 16

വാതപിത്തകഫാത്മാനോ ഭോഗിമണ്ഡലിരാജിലാഃ | യഥാക്രമം സമാഖ്യാതാ ദ്വ്യന്തരാ ദ്വന്ദ്വരൂപിണഃ ||൧൬||

സ്ഥാവരമഭിധായ ജങ്ഗമേഷ്വതിതീക്ഷ്ണത്വേന സര്പവിഷേ വാച്യേ തദാശ്രയാന് സര്പാനാഹ– വാതപിത്തകഫാത്മാന ഇത്യാദി| ഭോഗീ ഫണീ, മണ്ഡലീ മണ്ഡലവദ്രഥാങ്ഗലാങ്ഗലാദിരൂപമണ്ഡലയുക്തഃ| രാജിലശ്ചിത്രദീര്ഘരേഖാവാന്; ഏതേ യഥാക്രമം വാതാദ്യാത്മാനോ വാതാദിപ്രകൃതയഃ| വ്യതികരജാന് സര്പാന് ദര്ശയതി– ദ്വ്യന്തരാ ദ്വന്ദ്വരൂപിണ ഇതി| ദ്വയോരന്തരം വിശേഷോ യേഷു തേ തഥാ| യഥാ– ഫണിനാ മണ്ഡലിന്യാം ഗോനസാ ജാതാഃ, മണ്ഡലിനാ ഗോനസേന ച ഫണിന്യാം കൃഷ്ണസര്പാഃ, ഏവമന്യേऽപി ജാതിസങ്കരാ ഊഹ്യാഃ| ‘വ്യന്തരാ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ, വിശബ്ദസ്യ ദ്വ്യര്ഥത്വാത്; തഥാ ‘വിഭവാന്മഹാനാകാശഃ’ ഇത്യത്ര വ്യാഖ്യാതം, വിഭവാദിതി ദ്വിഭാവാത്; ദ്വിഭാവശ്ച സര്വമൂര്തദ്രവ്യൈഃ സംയോഗഃ സര്വത്ര ഉപലമ്ഭശ്ചേതി| ദ്വന്ദ്വരൂപിണ ഇതി ദ്വയോഃ ഫണിമണ്ഡലിനോര്വാതപിത്തപ്രകൃതയോര്യത് പ്രകൃതിത്വം തന്മിലിതപ്രകൃതിത്വമേഷാമിത്യര്ഥഃ, വാതപിത്തപ്രകൃതയോരഥവാ ദ്വയോര്യദ്ദോഷയോ രൂപം തദ്രൂപമിത്യര്ഥഃ||൧൬||

Adhikarana bhogiprabhRutibhiH kRutadaMsheShu vAtAdInAM li~ggam (17-18) · Śloka 18

ദംശോ ഭോഗികൃതഃ കൃഷ്ണഃ സര്വവാതവികാരകൃത് | പീതോ മണ്ഡലിജഃ ശോഥോ മൃദുഃ പിത്തവികാരവാന് ||൧൭|| രാജിലോത്ഥോ ഭവേദ്ദംശഃ സ്ഥിരശോഥശ്ച പിച്ഛിലഃ | പാണ്ഡുഃ സ്നിഗ്ധോऽതിസാന്ദ്രസൃക് സര്വശ്ലേഷ്മവികാരകൃത് ||൧൮||

ഭോഗിപ്രഭൃതികൃതദംശേഷു വാതാദീനാം ലിങ്ഗമാഹ– ദംശോ ഭോഗികൃത ഇത്യാദി| സര്വവാതവികാരകൃദിത്യനേനൈവ കൃഷ്ണത്വേ സിദ്ധേ തദുക്തിരവശ്യമ്ഭാവിത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്, ഏവമുത്തരത്രാപി പീതാദ്യഭിധാനമ്||൧൭-൧൮||

Adhikarana vishiShTadeshAdidaShTasyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

അശ്വത്ഥദേവായതനശ്മശാനവല്മീകസന്ധ്യാസു ചതുഷ്പഥേഷു | യാമ്യേ ച ദഷ്ടാഃ പരിവര്ജനീയാ ഋക്ഷേ സിരാമര്മസു യേ ച ദഷ്ടാഃ ||൧൯|| (സു. ക. അ. ൩) |

വിശിഷ്ടദേശാദിദഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– അശ്വത്ഥേത്യാദി| യാമ്യേ ചേതി ഭരണ്യാമ്| ഋക്ഷേ നക്ഷത്രേ| മര്മസ്വിതി ആശുഘാതിഷു| യാമ്യേ ചേതി ചകാരേണാര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലകൃത്തികാനാം ഗ്രഹണമ്| യദുക്തമന്യത്ര– “ചൈത്യായതനവല്മീകശ്മശാനേഷു ചതുഷ്പഥേ| ആര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലകൃത്തികാഭരണീഷു ച|| പഞ്ചമ്യാം സന്ധ്യയോര്ദംശേ മര്മസ്വാശുഹരേഷു ച| ദഷ്ടാഃ കഷ്ടേന ജീവന്തി യദി ദൂതാദിസമ്പദഃ||” ഇതി||൧൯||

Adhikarana darvIkaraviShasyAshughAtitvam, uShNe viShasya dviguNaprabhAvaM ca (20) · Śloka 20

ദര്വീകരാണാം വിഷമാശുഘാതി സര്വാണി ചോഷ്ണേ ദ്വിഗുണീഭവന്തി |൨൦| (സു. ക. അ. ൩) |

ദര്വീത്യാദി| ദര്വീകരാണാം വിഷമാശു ഹന്തി അശ്വത്ഥാദൌ വിശേഷേണ ദര്വീകരാണാമാശുമാരകം; ദര്വീകരാഃ ഫണിനഃ| സര്വാണി ചോഷ്ണേ ദ്വിഗുണീഭവന്തീതി ഉഷ്ണസംയോഗേ സതി സര്വാണി വിഷാണി സ്വരൂപതോ ദ്വൈഗുണ്യം ഭജന്തേ; “സര്വാണി ചോക്താനി യഥാക്രമേണ” ഇതി പാഠാന്തരേ അയമര്ഥഃ– സര്വാണി ഭോഗിമണ്ഡലിരാജിലവിഷാണി യഥാക്രമേണ യഥോദ്ദിഷ്ടക്രമേണ ഉക്താന്യശ്വത്ഥാദിഷ്വാശുഘാതീനി| ദര്വീകരവിഷസ്യ പൃഥഗുപാദാനം വിശേഷാര്ഥമ്|൨൦|–

Adhikarana anyAvasthAsvapi viShasyAshughAtitvam (20) · Śloka 20

അജീര്ണപിത്താതപപീഡിതേഷു ബാലേഷു വൃദ്ധേഷു ബുഭുക്ഷിതേഷു ||൨൦|| ക്ഷീണക്ഷതേ മേഹിനി കുഷ്ഠയുക്തേ രൂക്ഷേऽബലേ ഗര്ഭവതീഷു ചാപി | (സു. ക. അ. ൩) |

ഏവമപരേഷ്വപി ആശുഘാതിത്വം സമ്ഭവതി, താനാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അജീര്ണപിത്താതപപീഡിതേഷ്വിതി അജീര്ണിനി ദോഷത്രയപ്രകോപാത്, പിത്താതപപീഡിതയോ രൌക്ഷ്യാത്, ബാലവൃദ്ധയോരസമ്പൂര്ണക്ഷീണധാതുത്വേന വിഷവേഗാസഹത്വാത്, ബുഭുക്ഷിതേഷ്വിതി പിത്തവൃദ്ധ്യാ ഉഷ്ണദേഹത്വാത്, ക്ഷീണക്ഷത ഇതി ക്ഷതക്ഷീണേ ബഹുലവാതദുഷ്ടേഃ, മേഹിനി ദോഷത്രയപ്രകോപാത്, കുഷ്ഠയുക്തേ രക്താദിദോഷാത്, രൂക്ഷേ വാതകോപാത്, അബലേ ക്ലേശാസഹത്വാത്, ഗര്ഭവതീഷു ഗര്ഭേണോത്ക്ഷിപ്തദോഷത്വാത്; ഏഷു വിഷമാശുഘാതീതി||൨൦||–

Adhikarana anyAvasthAsu viShasyAsAdhyatvam (21-24) · Śloka 24

ശസ്ത്രക്ഷതേ യസ്യ ന രക്തമേതി രാജ്യോ ലതാഭിശ്ച ന സമ്ഭവന്തി ||൨൧|| ശീതാഭിരദ്ഭിശ്ച ന രോമഹര്ഷോ വിഷാഭിഭൂതം പരിവര്ജയേത്തമ് | ജിഹ്മം മുഖം യസ്യ ച കേശശാതോ നാസാവസാദശ്ച സകണ്ഠഭങ്ഗഃ ||൨൨|| കൃഷ്ണഃ സരക്തഃ ശ്വയഥുശ്ച ദംശേ ഹന്വോഃ സ്ഥിരത്വം ച വിവര്ജനീയഃ | വര്തിര്ഘനാ യസ്യ നിരേതി വക്ത്രാദ്രക്തം സ്രവേദൂര്ധ്വമധശ്ച യസ്യ ||൨൩|| ദംഷ്ട്രാനിപാതാശ്ചതുരശ്ച യസ്യ തം ചാപി വൈദ്യഃ പരിവര്ജയേച്ച | ഉന്മത്തമത്യര്ഥമുപദ്രുതം വാ ഹീനസ്വരം വാऽപ്യഥ വാ വിവര്ണമ് ||൨൪|| സാരിഷ്ടമത്യര്ഥമവേഗിനം ച ജ്ഞാത്വാ നരം കര്മ ന തത്ര കുര്യാത് | (സു. ക. അ. ൩) |

ഇദാനീം സര്വഥാ വര്ജനീയമാഹ– ശസ്ത്രക്ഷത ഇത്യാദി| രാജ്യോ ലതാഭിശ്ചേതി രാജ്യോ ലേഖാഃ ലതാഭിസ്താഡനാന്ന ഭവന്തി| തദുക്തമാലമ്ബായനേ– “നൈതി രക്തം ക്ഷതാദ്യസ്യ ലതാഘാതൈര്ന രാജികാഃ| ന ലോമഹര്ഷഃ ശീതാദ്ഭിര്വര്ജയേത്തം വിഷാര്ദിതമ്||” ഇതി| ജിഹ്മം വക്രം, സ്തബ്ധമിതി കാര്തികഃ| കേശശാത ഇതി കര്ഷണാത് കേശോത്പാടഃ| കണ്ഠഭങ്ഗോ ഗ്രീവായാ അവിധാരണമ്| ഹന്വോഃ സ്ഥിരത്വം ഹനുദ്വയസ്യ ലഗ്നത്വമ്| വര്തിര്ഘനേതി ലാലാരൂപാ വര്തിഃ| രക്തം സ്രവേദൂര്ധ്വമധശ്ച യസ്യേതി മുഖനാസാഗുദാദിഭ്യഃ ശോണിതസ്രാവഃ| ദംഷ്ട്രാനിപാതാശ്ചതുരശ്ചേതി ചത്വാര ഇതി പ്രാപ്തേ ചതുര ഇതി നിര്ദേശഃ ആഗമവിധേരനിത്യത്വാത്, യഥാ– “അഗ്രതശ്ചതുരോ വേദാ” ഇത്യാദി| ഉന്മത്തമത്യര്ഥമുപദ്രുതമിതി ഉന്മത്തമത്യര്ഥമുന്മാദവന്തമ്, ഉപദ്രുതം ജ്വരാതിസാരാദിഭിരത്യര്ഥമുപദ്രുതമ്| ഹീനസ്വരം വക്തുമസമര്ഥമ്| വിവര്ണം കൃഷ്ണവര്ണമ്| സാരിഷ്ടം നാസാഭങ്ഗാദിയുക്തമ്| അവേഗിനം ഗമനാദിവേഗരഹിതം, വിണ്മൂത്രാദിവേഗരഹിതമിതി കാര്തികഃ||൨൧-൨൪||–

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShANAM jIrNatvAdibhirvisheShairdUShIviShatvam (25) · Śloka 25

ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ ||൨൫|| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനം വിഷം ഹി ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി | (സു. ക. അ. ൨) |

സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷമേവ ജീര്ണത്വാദിഭിര്വിശേഷൈര്ദൂഷീവിഷസഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ; തദാഹ– ജീര്ണമിത്യാദി| വിഷഘ്നൌഷധിഭിരിതി അഗദാദിഭിഃ| ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വേതി ദാവാഗ്നിര്വനാഗ്നിഃ| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനമിതി സ്വഭാവാദേവ കിമപി വിഷം വ്യവായിവികാശിപ്രഭൃതിഷു ദശസു ഗുണേഷു മധ്യേ ഏകദ്വിത്ര്യാദിഗുണഹീനം യദി ഭവതി തദാ ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി||൨൫||–

Adhikarana guNahInatAyAH kAryeNa darshanam (26-27) · Śloka 27

വീര്യാല്പഭാവാന്ന നിപാതയേത്തത് കഫാന്വിതം വര്ഷഗണാനുബന്ധി ||൨൬|| തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണോ വൈഗന്ധ്യവൈരസ്യയുതഃ പിപാസീ | മൂര്ഛാം ഭ്രമം ഗദ്ഗദവാഗ്വമിം ച വിചേഷ്ടമാനോऽരതിമാപ്നുയാദ്വാ ||൨൭|| (സു. ക. അ. ൨) |

ഗുണഹീനതാമേവ കാര്യേണ ദര്ശയതി– വീര്യാല്പഭാവാദിത്യാദി| ന നിപാതയേദിതി ന മാരയതി സദ്യശ്ചിരേണ വാ| കഫാന്വിതമിതി കഫാന്വിതം സത് മന്ദീഭൂതൌഷ്ണ്യാദിഗുണം ന മാരയതി| വര്ഷഗണാനുബന്ധീതി അപാകാച്ചിരസ്ഥായി| തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണ ഇതി തേന ദൂഷീവിഷേണാര്ദിതഃ; ഭിന്നശബ്ദോऽത്ര പുരീഷവര്ണാഭ്യാം പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, ഭിന്നവര്ണോ വിവര്ണഃ| വൈഗന്ധ്യവൈരസ്യയുത ഇതി വിരുദ്ധഗന്ധമുഖവൈരസ്യയുക്തഃ| വിചേഷ്ടമാനോ വിരുദ്ധാം ചേഷ്ടാം കുര്വന്, അരതിമസുഖം ലഭതേ||൨൬-൨൭||

Adhikarana dUShIviShasya sthAnavisheSheNa vishiShTali~ggam (28) · Śloka 28

ആമാശയസ്ഥേ കഫവാതരോഗീ പക്വാശയസ്ഥേऽനിലപിത്തരോഗീ | ഭവേത് സമുദ്ധ്വസ്തശിരോരുഹാങ്ഗോ വിലൂനപക്ഷസ്തു യഥാ വിഹങ്ഗഃ ||൨൮|| (സു. ക. അ. ൨) |

സ്ഥാനവിശേഷേണ വിശിഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദി| കഫാവൃതത്വേന വാതകോപ ആമാശയേ, തേന കഫവാതരോഗീത്യുക്തമ്| അനിലപിത്തരോഗീതി പക്വാശയേ ദുഷ്ടവാതസമ്ബന്ധേന പ്രത്യാസന്നസ്യാശയസ്ഥസ്യ പിത്തസ്യ കോപഃ| ഭവേത് സമുദ്ധസ്തശിരോരുഹാങ്ഗ ഇതി അത്രാങ്ഗശബ്ദാത് പരം രുഹശബ്ദോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേനായമര്ഥഃ– സമുദ്ധസ്തശിരോരുഹാങ്ഗരുഹഃ, ശിരോരുഹാഃ കേശാഃ, അങ്ഗരുഹം ലോമ; തദുക്തമാലമ്ബായനേ– “സീദന്തി കേശലോമാനി തസ്മിന് പക്വാശയം ഗതേ|” ഇത്യാദി| വിലൂനപക്ഷസ്തു യഥാ വിഹങ്ഗ ഇതി മുണ്ഡിതപക്ഷശകുനിസദൃശഃ, ഏതത് പക്വാശയഗതസ്യൈവ ലിങ്ഗമ്||൨൮||

Adhikarana rasAdidhAtugatadUShIviShalakShaNam (29) · Śloka 29

സ്ഥിതം രസാദിഷ്വഥവാ യഥോക്താന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന് | കോപം ച ശീതാനിലദുര്ദിനേഷു യാത്യാശു പൂര്വം ശൃണു തസ്യ രൂപമ് ||൨൯|| (സു. ക. അ. ൨) |

തസ്യ രസാദിധാതുഗതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– സ്ഥിതം രസാദിഷ്വിത്യാദി| യഥോക്താന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാനിതി സുശ്രുതേ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയാധ്യായോക്താനന്നാऽശ്രദ്ധാദീന് കരോതി; കോപം ച ശീതാനിലദുര്ദിനേഷു യാതീതി കഫസമ്ബന്ധാത് ശീതാദൌ കാലേ കോപം യാതി| പൂര്വം ശൃണു തസ്യ രൂപമിതി പൂര്വരൂപം ശൃണ്വിത്യര്ഥഃ||൨൯||

Adhikarana dUShIviShakopapUrvarUpaM, rUpaM ca (30-31) · Śloka 31

നിദ്രാഗുരുത്വം ച വിജൃമ്ഭണം ച വിശ്ലേഷഹര്ഷാവഥവാऽങ്ഗമര്ദമ് | തതഃ കരോത്യന്നമദാവിപാകാവരോചകം മണ്ഡലകോഠജന്മ ||൩൦|| മാംസക്ഷയം പാദകരപ്രശോഥം മൂര്ഛാം തഥാ ഛര്ദിമഥാതിസാരമ് | ദൂഷീവിഷം ശ്വാസതൃഷാജ്വരാംശ്ച കുര്യാത് പ്രവൃദ്ധിം ജഠരസ്യ ചാപി ||൩൧|| (സു. ക. അ. ൨) |

തദേവാഹ– നിദ്രേത്യാദി| വിശ്ലേഷഹര്ഷാവിതി വിശ്ലേഷോ ഗാത്രസ്യ ശൈഥില്യം, ഹര്ഷോ രോമഹര്ഷഃ| ഏതാനി വാതകഫജാനി ലിങ്ഗാനി| തത ഇതി പൂര്വരൂപാദനന്തരമ്| അന്നമദാവിപാകാവിതി അന്നമദഃ അന്നേ ഭുക്തേ മദോ ഹര്ഷഃ അന്നമദഃ; കാര്തികസ്തു അന്നവിക്ഷേപണമന്നമദമാഹ– അന്നമദോ രസാജീര്ണമിതി ഗദാധരഃ; അവിപാകോऽന്നസ്യാപാകഃ| പാദകരപ്രശോഥമിതി പാദേ കരേ ച പ്രകൃഷ്ടം ശോഥം കരോതി| “മൂര്ഛാം തഥാ ഛര്ദിമഥാതിസാരമ്” ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ “പ്രലേപകം ഛര്ദിമ്” ഇത്യാദി പാഠാന്തരേ പ്രലേപകം സ്വേദപ്രവൃത്ത്യാ പിച്ഛിലം ഗാത്രം, ജ്വരവിശേഷം വാ||൩൦-൩൧||

Adhikarana dUShIviShasya nAnAvikArakAritvam (32) · Śloka 32

ഉന്മാദമന്യജ്ജനയേത്തഥാऽന്യദാനാഹമന്യത് ക്ഷപയേച്ച ശുക്രമ് | ഗാദ്ഗദ്യമന്യജ്ജനയേച്ച കുഷ്ഠം താംസ്താന് വികാരാംശ്ച ബഹുപ്രകാരാന് ||൩൨|| (സു. ക. അ. ൨) |

തദേവ നാനാപ്രകാരം യദ്യത് കരോതി തത്തദാഹ– ഉന്മാദമന്യദിത്യാദി| ക്ഷപയേച്ച ശുക്രമിതി ഷാണ്ഢ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| താംസ്താനിതി വിസര്പവിസ്ഫോടകാദീന്||൩൨||

Adhikarana pUrvarUpalakShaNe dUShIviShaniruktiH, dUShIviShasya sAdhyAsAdhyavicArashca (33-34) · Śloka 34

ദൂഷിതം ദേശകാലാന്നദിവാസ്വപ്നൈരഭീക്ഷ്ണശഃ | യസ്മാത് സന്ദൂഷയേദ്ധാതൂന് തസ്മാദ്ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ് ||൩൩|| സാധ്യമാത്മവതഃ സദ്യോ യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമ് | ദൂഷീവിഷമസാധ്യം സ്യാത് ക്ഷീണസ്യാഹിതസേവിനഃ ||൩൪|| (സു. ക. അ. ൨) |

ദൂഷീവിഷസ്യ നിരുക്തിമാഹ– ദൂഷിതമിത്യാദി| ദേശകാലാന്നദിവാസ്വപ്നൈരിതി ദേശഃ പ്രചുരാനിലശീതവൃഷ്ടിരനൂപാദിഃ, കാലഃ ശീതാനിലദുര്ദിനാദിഃ, അന്നം യവതിലകുലത്ഥാദി, തൈര്ദൂഷിതം കോപിതമ്| അഭീക്ഷ്ണശഃ പുനഃ പുനഃ| ധാതുദൂഷകത്വേന ദൂഷീവിഷമ്| സംയോഗജം വിഷം ദ്വിവിധമ്– ഏകം സവിഷാവിഷസംയോഗകൃതം കൃത്രിമസഞ്ജ്ഞമ്, അപരം നിര്വിഷദ്രവ്യകൃതം ഗരസഞ്ജ്ഞമ്| യദാഹ വൃദ്ധകാശ്യപഃ– “ സംയോഗജം ച ദ്വിവിധം തൃതീയം വിഷമുച്യതേ| ഗരഃ സ്യാദവിഷം തത്ര, സവിഷം കൃത്രിമം മതമ്||” ഇതി| അത ഏവ രസായനേ ചരകഃ– “ദംഷ്ട്രാവിഷേ മൂലവിഷേ സഗരേ കൃത്രിമേ വിഷേ|” ഇതി||൩൩-൩൪||

Adhikarana garalakShaNam (35-37) · Śloka 37

സൌഭാഗ്യാര്ഥം സ്ത്രിയഃ സ്വേദം രജോ നാനാങ്ഗജാന് മലാന് | ശത്രുപ്രയുക്താംശ്ച ഗരാന് പ്രയച്ഛന്ത്യന്നമിശ്രിതാന് ||൩൫|| തൈഃ സ്യാത് പാണ്ഡുഃ കൃശോऽല്പാഗ്നിര്ഗരശ്ചാസ്യോപജായതേ | മര്മപ്രധമനാധ്മാനം ഹസ്തയോഃ ശോഥലക്ഷണമ് ||൩൬|| ജഠരം ഗ്രഹണീദോഷോ യക്ഷ്മാ ഗുല്മഃ ക്ഷയോ ജ്വരഃ | ഏവംവിധസ്യ ചാന്യസ്യ വ്യാധേര്ലിങ്ഗാനി ദര്ശയേത് ||൩൭||

ഏതദ്ദ്വയമപി ദര്ശയിതുമാഹ– സൌഭാഗ്യാര്ഥമിത്യാദി| സ്ത്രിയഃ സൌഭാഗ്യാര്ഥം ശത്രുപ്രയുക്താ വാ സവിഷജന്തൂനാം സ്വേദം, രജശ്ചൂര്ണം, നാനാങ്ഗജാന് നാനാഗരകരാന് മലാന് അന്നാദൌ ദദതി| തൈരിതി സ്വേദരജഃപ്രഭൃതിഭിഃ| ഗരശ്ചാസ്യേതി അപാകാജ്ജഠരാവസ്ഥിതസ്വേദാദിരേവ ഗരഃ, അത ഏവ തസ്യോദരാമയഃ; കിംവാ വക്ഷ്യമാണമര്മപ്രധമനാദിലക്ഷണോ വ്യാധിര്ഗരഃ| മര്മപ്രധമനം മര്മവ്യഥാ| ശോഥലക്ഷണമിതി ശോഥ ഏവ ലക്ഷണമ്| ജഠരമുദരമ്| അന്യസ്യ വ്യാധേര്ലിങ്ഗാനി ദര്ശയേദിതി അന്യസ്യ വിസ്ഫോടാദേര്ലിങ്ഗം ദര്ശയതി||൩൫-൩൭||

Adhikarana lUtAyA utpattirniruktishca (38) · Śloka 38

യസ്മാല്ലൂനം തൃണം പ്രാപ്താ മുനേഃ പ്രസ്വേദബിന്ദവഃ | തസ്മാല്ലൂതാസ്തു ഭാഷ്യന്തേ സങ്ഖ്യയാ താശ്ച ഷോഡശ ||൩൮|| (സു. ക. അ. ൮) |

സമ്പ്രതി ലൂതാനാം ഘോരവിഷത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമൈതിഹ്യമാഹ– യസ്മാല്ലൂനം തൃണമിത്യാദി| ഇതി കില ശ്രുതിഃ– “വിശ്വാമിത്രോ നരപതിഃ കാമധേനോര്ബലാത്കാരപരിഗ്രഹേണ മുനിസത്തമം വശിഷ്ഠം കോപയാഞ്ചകാര, കുപിതേന തേനാന്തര്ജ്വലദവിരലകോപാനലജ്വലിതം കുകുലയുഗലമിവ ബഹലപാടലം ലോചനദ്വയം വഹതാ ഭഗവാന് രവിരവലോകിതഃ| തതസ്തസ്യ ഭ്രൂകുടിഭയങ്കരലലാടതടപ്രസ്യന്ദീ സ്വേദബിന്ദൂത്കരഃ പ്രചണ്ഡതരഃ പ്രത്യാസന്നലൂനതൃണേ ധേന്വര്ഥം സമ്ഭൃതേ നിപതിതോ ലൂതാऽഭൂത്|” ഇതി| താസ്തു ഷോഡശ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ത്രിമണ്ഡലാ തഥാ ശ്വേതാ കപിലാ പീതകാ തഥാ| ലാലാമൂത്രവിഷാ രക്താ കഠിനാ ചാഷ്ടമീ സ്മൃതാ| സൌവര്ണികാ ലാജവര്ണാ ജാലിന്യേകപദീ തഥാ| കൃഷ്ണാऽഗ്നിവക്ത്രാ കാണ്ഡാ ച മാലാഗുണ്യഷ്ടമീ മതാ||” (സു. ക. അ. ൮) ഇതി||൩൮||

Adhikarana lUtAnAM sAmAnyalakShaNam (39-40) · Śloka 42

താഭിര്ദഷ്ടേ ദംശകോഥഃ പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷതജസ്യ ച | ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച ഗദാഃ സ്യുശ്ച ത്രിദോഷജാഃ ||൩൯|| പിഡകാ വിവിധാകാരാ മണ്ഡലാനി മഹാന്തി ച | ശോഥാ മഹാന്തോ മൃദവോ രക്താഃ ശ്യാവാശ്ചലാസ്തഥാ ||൪൦|| സാമാന്യം സര്വലൂതാനാമേതദ്ദംശസ്യ ലക്ഷണമ് | (സു. ക. അ. ൮) |൪൨|

താസാം സാമാന്യദംശലക്ഷണമാഹ– താഭിര്ദഷ്ട ഇത്യാദി| ദംശകോഥ ഇതി ദംശദേശേ പൂതിഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷതജസ്യേതി രക്തസ്യ പ്രവര്തനമ്| സര്വലൂതാനാമിതി അസാധ്യാഷ്ടവിധസൌവര്ണികാദിലൂതാനാമേവ സാമാന്യലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| യതസ്ത്രിമണ്ഡലാദീനാമഷ്ടാനാം കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വം, താഭിര്ദഷ്ടേ ശിരോദുഃഖമിത്യാദിനാ സാമാന്യലക്ഷണമഭിധായ സൌവര്ണികാദ്യനന്തരമേതത് പഠിതവാന് സുശ്രുതഃ| മാധവകരേണ തു ഷോഡശാനാം ലൂതാനാം സാമാന്യലക്ഷണമേതദിത്യഭിപ്രായേണ പഠിതമിതി||൩൯-൪൦||–

Adhikarana dUShIviShANAM lUtAnAM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

ദംശമധ്യേ തു യത് കൃഷ്ണം ശ്യാവം വാ ജാലകാചിതമ് ||൪൧|| ഊര്ധ്വാകൃതി ഭൃശം പാകം ക്ലേദശോഥജ്വരാന്വിതമ് | ദൂഷീവിഷാഭിര്ലൂതാഭിസ്തദ്ദഷ്ടമിതി നിര്ദിശേത് ||൪൨|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

ത്രിമണ്ഡലാദയോऽഷ്ടൌ ദൂഷീവിഷാസ്താസാം ലക്ഷണമാഹ– ദംശമധ്യേ ത്വിത്യാദി| ഊര്ധ്വാകൃതീതി ഊര്ധ്വഗസ്വരൂപമ്; അന്യേ ‘ദഗ്ധാകൃതി’ ഇതി പഠന്തി, തദ്വ്യക്താര്ഥമ്| ദൂഷീവിഷാഭിരിതി കാലാന്തരപ്രകോപിവിഷാഭിഃ| ദഷ്ടമിതി ദംശമ്||൪൧-൪൨||

Adhikarana asAdhyalUtAnAM lakShaNam (43) · Śloka 43

, ശോഥാഃ ശ്വേതാഃ സിതാ രക്താഃ പീതാ വാ പിഡകാ ജ്വരഃ | പ്രാണാന്തികാശ്ച ജായന്തേ ശ്വാസഹിക്കാശിരോഗ്രഹാഃ ||൪൩|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

സൌവര്ണികാദീനാമഷ്ടാനാമസാധ്യാനാം പ്രാണഹരാണാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| പ്രാണാന്തികാ ഇതി പ്രാണഹരാഃ||൪൩||

Adhikarana AkhudUShIviShalakShaNam (44) · Śloka 44

ആദംശാച്ഛോണിതം പാണ്ഡുമണ്ഡലാനി ജ്വരോऽരുചിഃ | ലോമഹര്ഷശ്ച ദാഹശ്ചാപ്യാഖുദൂഷീവിഷാര്ദിതേ ||൪൪|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

ആഖുദൂഷീവിഷലക്ഷണമാഹ– ആദംശാദിത്യാദി| ആദംശാത് ശോണിതമിത്യത്ര ‘ഗലതി’ ഇതി ശേഷഃ| ആഖവഃ ശുക്രവിഷാഃ| യദുക്തമ്– “ശുക്രം പതതി യത്രൈഷാം ശുക്രസ്പൃഷ്ടൈഃ സ്പൃശന്തി യത്|” (സു. ക. അ. ൭) ഇതി||൪൪||

Adhikarana prANaharamUShikalakShaNam (45) · Śloka 45

മൂര്ഛാങ്ഗശോഥവൈവര്ണ്യക്ലേദശബ്ദാശ്രുതിജ്വരാഃ | ശിരോഗുരുത്വം ലാലാസൃക്ഛര്ദിശ്ചാസാധ്യമൂഷികൈഃ ||൪൫|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

പ്രാണഹരമൂഷികലക്ഷണമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| അങ്ഗശോഥേതി മൂഷികാകാര ഏവാങ്ഗശോഥോ ജ്ഞേയഃ| യദുക്തമന്യത്ര– “ചീയതേ ഗ്രന്ഥിഭിശ്ചാങ്ഗമാഖുശാവകസന്നിഭൈഃ|” (സു. ക. അ. ൭) ഇതി| ശബ്ദാശ്രുതിഃ ബാധിര്യമ്; അന്യേ ‘മന്ദാ രുചിഃ’ ഇതി പഠന്തി അസാധ്യമൂഷികൈഃ മാരണാത്മകൈഃ||൪൫||

Adhikarana kRukalAsadaShTali~ggam (46) · Śloka 46

കാര്ഷ്ണ്യം ശ്യാവത്വമഥവാ നാനാവര്ണത്വമേവ വാ | മോഹോऽഥ വര്ചസോ ഭേദോ ദഷ്ടേ സ്യാത് കൃകലാസകൈഃ ||൪൬|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

കൃകലാസദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– കാര്ഷ്ണ്യമിത്യാദി| വര്ചസോ ഭേദോऽതിസാരഃ||൪൬||

Adhikarana vRushcikadaShTali~ggamasAdhyalakShaNaM ca (47-48) · Śloka 48

ദഹത്യഗ്നിരിവാദൌ ച ഭിനത്തീവോര്ധ്വമാശു ച | വൃശ്ചികസ്യ വിഷം യാതി ദംശേ പശ്ചാത്തു തിഷ്ഠതി ||൪൭|| ദഷ്ടോऽസാധ്യശ്ച ഹൃദ്ഘ്രാണരസനോപഹതോ നരഃ | മാംസൈഃ പതദ്ഭിരത്യര്ഥം വേദനാര്തോ ജഹാത്യസൂന് ||൪൮|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

വൃശ്ചികവിഷലിങ്ഗമാഹ– ദഹത്യഗ്നിരിവേത്യാദി| വൃശ്ചികഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ, സ ച ആരാവിഷഃ| ദഷ്ടോऽസാധ്യശ്ച ഹൃദ്ഘ്രാണരസനോപഹതോ നര ഇതി യദാ ഹൃദയനാസാജിഹ്വോപഘാതോ ഭവതി തദാ തദ്ദഷ്ടോ ന സാധ്യഃ| മാംസൈഃ പതദ്ഭിരത്യര്ഥം വേദനാര്തോ ജഹാത്യസൂനിത്യാദിനാऽയമപരോऽസാധ്യപ്രകാരഃ| ‘ദഷ്ടോऽസാധ്യൈസ്തു’ ഇതി പാഠപക്ഷേऽസാധ്യൈഃ സദ്യഃപ്രാണഹരൈര്വൃശ്ചികൈര്ദഷ്ടോ യഥോക്തലിങ്ഗോ ഭവതി| ചരകേऽപ്യയമേവ പാഠഃ||൪൭-൪൮||

Adhikarana kaNabhadaShTali~ggam (49) · Śloka 49

വിസര്പഃ ശ്വയഥുഃ ശൂലം ജ്വരശ്ഛര്ദിരഥാപി ച | ലക്ഷണം കണഭൈര്ദഷ്ടേ ദംശശ്ചൈവാവസീദതി ||൪൯|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

കണഭദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– വിസര്പ ഇത്യാദി| കണഭഃ കീടവിശേഷഃ||൪൯||

Adhikarana ucciTi~ggadaShTalakShaNam (50) · Śloka 50

ഹൃഷ്ടലോമോച്ചിടിങ്ഗേന സ്തബ്ധലിങ്ഗോ ഭൃശാര്തിമാന് | ദഷ്ടഃ ശീതോദകേനേവ സിക്താന്യങ്ഗാനി മന്യതേ ||൫൦|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

ഉച്ചിടിങ്ഗദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ഹൃഷ്ടരോമേത്യാദി||൫൦||

Adhikarana maNDUkadaShTalakShaNaM, saviShamatsyadaShTalakShaNaM, saviShajalaukAdaShTali~ggaM ca (51-52) · Śloka 52

ഏകദംഷ്ട്രാര്ദിതഃ ശൂനഃ സരുജഃ പീതകഃ സതൃട് | ഛര്ദിര്നിദ്രാ ച സവിഷൈര്മണ്ഡൂകൈര്ദഷ്ടലക്ഷണമ് ||൫൧|| മത്സ്യാസ്തു സവിഷാഃ കുര്യുര്ദാഹം ശോഥം രുജം തഥാ | കണ്ഡൂം ശോഥം ജ്വരം മൂര്ഛാം സവിഷാസ്തു ജലൌകസഃ ||൫൨|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

സവിഷമണ്ഡൂകാദിദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ഏകദംഷ്ട്രാര്ദിത ഇത്യാദി| സ്വഭാവാദേകയാ ദംഷ്ട്രയാ കൃതോ ദംശോ ഭവതി||൫൧-൫൨||

Adhikarana gRuhagodhikAdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

വിദാഹം ശ്വയഥും തോദം സ്വേദം ച ഗൃഹഗോധികാ |൫൩| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

ഗൃഹഗോധികാദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– വിദാഹമിത്യാദി| ഗൃഹഗോധികാ ജ്യേഷ്ഠീ, അന്യേ തു ഭ്രാമരകമാഹുഃ| അത്ര വക്ഷ്യമാണം കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധനീയം, തേന വിദാഹാദീനാം കര്മത്വമ്|൫൩|–

Adhikarana shatapadIdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

ദംശേ സ്വേദം രുജം ദാഹം കുര്യാച്ഛതപദീവിഷമ് ||൫൩|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

ശതപദീദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ദംശേ ഇത്യാദി| കുര്യാച്ഛതപദീവിഷമിതി ശതപദീ കാരുണ്ഡികാ||൫൩||

Adhikarana mashakadaShTalakShaNam (54) · Śloka 54

കണ്ഡൂമാന് മശകൈരീഷച്ഛോഥഃ സ്മാന്മന്ദവേദനഃ | അസാധ്യകീടസദൃശമസാധ്യം മശകക്ഷതമ് ||൫൪|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

മശകദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– കണ്ഡൂമാനിത്യാദി| അസാധ്യകീടസദൃശമിതി അസാധ്യകീടൈര്ലൂതാദിഭിഃ സമലക്ഷണമിതി| അസാധ്യം മശകക്ഷതമിതി പഞ്ചസു മശകേഷു മധ്യേ പാര്വതീയമശകക്ഷതമസാധ്യമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ പാര്വതീയൈസ്തു കീടൈശ്ച പ്രാണഹരൈസ്തുല്യലക്ഷണമ്|” ഇതി||൫൪||

Adhikarana makShikAdaShTali~ggam (55) · Śloka 55

സദ്യഃപ്രസ്രാവിണീ ശ്യാവാ ദാഹമൂര്ഛാജ്വരാന്വിതാ | പിഡകാ മക്ഷികാദംശേ താസാം തു സ്ഥഗികാऽസുഹൃത് ||൫൫|| (ച. ചി. അ. ൨൩) |

മക്ഷികാദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– സദ്യ ഇത്യാദി| താസാം ച സ്ഥഗികാऽസുഹൃദിതി താസാം സുശ്രുതോക്തഷണ്മക്ഷികാണാം മധ്യേ സ്ഥഗികാ പ്രാണഹരേത്യര്ഥഃ||൫൫||

Adhikarana catuShpadbhirdvipadbhishca kRutanakhadantaviShalakShaNam (56) · Śloka 56

ചതുഷ്പദ്ഭിര്ദ്വിപദ്ഭിശ്ച നഖദന്തവിഷം ച യത് | ശൂയതേ പച്യതേ വാऽപി സ്രവതി ജ്വരയത്യപി ||൫൬||

ചതുഷ്പദ്ഭിരിതി ചതുഷ്പാദാ വ്യാഘ്രാദയഃ| ദ്വിപാദാ വനമാനുഷവാനരാദയഃ||൫൬||

Adhikarana viShojjhitalakShaNam (57-60) · Śloka 60

ശ്വശൃഗാലതരക്ഷ്വര്ക്ഷവ്യാഘ്രാദീനാം യദാऽനിലഃ | ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടോ മുഷ്ണാതി സഞ്ജ്ഞാം സഞ്ജ്ഞാവഹാശ്രിതഃ ||൫൭|| തദാ പ്രസ്രസ്തലാങ്ഗൂലഹനുസ്കന്ധോऽതിലാലവാന് | അവ്യക്തബധിരാന്ധശ്ച സോऽന്യോന്യമഭിധാവതി ||൫൮|| പ്രമൂഢോऽന്യതമസ്ത്വേഷാം ഖാദന് വിപരിധാവതി | തേനോന്മത്തേന ദഷ്ടസ്യ ദംഷ്ട്രിണാ സവിഷേണ തു ||൫൯|| സുപ്തതാ ജായതേ ദംശേ കൃഷ്ണം ചാതിസ്രവത്യസൃക് | ദിഗ്ധവിദ്ധസ്യ ലിങ്ഗേന പ്രായശശ്ചോപലക്ഷിതഃ ||൬൦||

അത്ര കേചിത് വിഷാധികാരസാമാന്യാത് ശ്വാദീനാമപി വ്യാഘ്രാദീനാം ഭല്ലകാനാം വിഷലക്ഷണം ഭണന്തി| തദാഹ– ശ്വേതേത്യാദി| ശ്വാ കുക്കുരഃ, ശൃഗാലഃ പ്രസിദ്ധഃ, തരക്ഷുര്മൃഗശത്രുര്വ്യാഘ്രവിശേഷഃ, ചരഷ ഇതി ലോകേ, ഋക്ഷോ ഭല്ലൂകഃ അതിലോമശഃ, ഋച്ഛ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| ആദിശബ്ദാദ് വൃകചിത്രാദയോ ഹിംസ്രാഃ പശവോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ശ്വാദീനാം യദാ അനിലോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടഃ സന് സഞ്ജ്ഞാവഹാശ്രിതഃ സഞ്ജ്ഞാവഹസ്രോതോഗതഃ സഞ്ജ്ഞാം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം മുഷ്ണാതി ഹരതി| സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹരണാച്ച ഹീദൃശോ ഭവതീത്യാഹ– തദേത്യാദി| പ്രസ്രസ്തം സ്ഥാനച്യുതം, ലാങ്ഗൂലം വാലധിഃ, മേഹനം ച| പ്രസ്രസ്തശബ്ദോ ലാങ്ഗൂലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധനീയഃ| അതിലാലാവാന് അതിശയേന ലാലാസ്രാവയുക്തഃ| അവ്യക്തബധിരോऽന്ധശ്ച ന വ്യക്തോ ബധിരോऽന്ധോ വേത്യര്ഥഃ| അന്യോന്യമഭിധാവതി പരസ്പരം ദഷ്ടുമഭിധാവതി| ഹനുസ്കന്ധസ്ഥാനേ ‘ശൂനസ്കന്ധഃ’ ഇതി കേചിത്പഠന്തി| ‘പ്രമൂഢോऽന്യതമസ്തേഷാം ഖാദന്വിപരിധാവതി|’ ഇത്യത്രോത്തരാര്ധം കേചിത്പഠന്തി| ഏഷാം മധ്യേऽന്യതമ ഏകതമഃ പ്രമൂഢഃ സന് ഖാദന് വിശേഷേണ പരിധാവതി| തേനേതി ദംഷ്ട്രിണാ| സുപ്തതാ ബാധിര്യമ്| ഉപലക്ഷിതോ യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൫൭-൬൦||

Adhikarana jalatrAsalakShaNaM, sAdhyAsAdhyalakShaNaM ca (61-64) · Śloka 64

യേന ചാപി ഭവേദ്ദഷ്ടസ്തസ്യ ചേഷ്ടാം രുതം നരഃ | ബഹുശഃ പ്രതികുര്വാണഃ ക്രിയാഹീനോ വിപശ്യതി ||൬൧|| ദംഷ്ട്രിണാ യേന ദഷ്ടശ്ച തദ്രൂപം യസ്തു പശ്യതി | അപ്സു ചാദര്ശബിമ്ബേ വാ തസ്യ തദ്രിഷ്ടമാദിശേത് ||൬൨|| ത്രസ്യത്യകസ്മാദ്യോऽഭീക്ഷ്ണം ദൃഷ്ട്വാ സ്പൃഷ്ട്വാऽപി വാ ജലമ് | ജലത്രാസം തു തം വിദ്യാദ്രിഷ്ടം തദപി കീര്തിതമ് ||൬൩|| അദഷ്ടോ വാ ജലത്രാസീ ന കഥഞ്ചന സിദ്ധ്യതി | പ്രസുപ്തോ വോത്ഥിതോ വാऽപി സ്വസ്ഥസ്ത്രസ്തോ ന സിദ്ധ്യതി ||൬൪|| (സു. ക. അ. ൭) |

ഇദാനീം ശ്വാദിദഷ്ടസ്യ രിഷ്ടമാഹ– യേനേത്യാദി| ചേഷ്ടാം ക്രിയാം, രുതം ശബ്ദം, ബഹുശഃ അനേകവാരം, പ്രതികുര്വാണഃ അനുകുര്വന്, ക്രിയാഹീനഃ സ്വകീയകായാദിവ്യാപാരരഹിതഃ| ഇദാനീമപരമപ്യരിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ– ദംഷ്ട്രിണേത്യാദി| തദ്ദംഷ്ട്രിരൂപദര്ശനമരിഷ്ടം മരണലക്ഷണമ്| പുനരപരമരിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ– ത്രസ്യതീത്യാദി| അകസ്മാജ്ജലത്രാസഹേതും വിനാ, അപിശബ്ദാത് ശ്രുത്വാऽപി ജലത്രാസരോഗം ജാനീയാത്തസ്യേതി സമ്ബന്ധഃ| രിഷ്ടമിത്യാദി| തദപി ജലത്രസനമരിഷ്ടം മരണം കീര്തിതമ്| ഏതച്ചാരിഷ്ടം ദഷ്ടസ്യ| അത്രാര്ഥേ തന്ത്രാന്തരേ– “വ്യാധിതേന ശ്വാദിനാ ദഷ്ടസ്യ ശ്ലേഷ്മാ കുപിതഃ സ്രോതോവാഹിനീര്ധമനീരനുപ്രവിശ്യ സഞ്ജ്ഞാനാശമാപാദയതി| തതോ നരഃ സ്പൃഷ്ട്വാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ ച ജലം ത്രസ്യതി, തസ്യാപി തദ്രിഷ്ടം ജാനീയാത്|” ഇതി| ഏവമദഷ്ടസ്യാപി ജലത്രാസോ രിഷ്ടമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ– അദഷ്ട ഇത്യാദി| അസ്മിന്നര്ഥേ തന്ത്രാന്തരേ– “ അദഷ്ടസ്യാപി ജന്തോര്ഹി ജലത്രാസോ ഭവേദ്യദി| തസ്യാരിഷ്ടം ഹി ഭിഷജോ ബ്രുവതേ വിഷചിന്തകാഃ|| ജലം വിനാ ജലത്രാസോ ജായതേ ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയാത്|” ഇതി| അഥ ചോക്തമ്– “ബുദ്ധിസ്ഥാനം യദാ ശ്ലേഷ്മാ കേവലഃ പ്രതിപദ്യതേ| തദാ ബുദ്ധൌ നിരുദ്ധായാം ശ്ലേഷ്മണാऽധിഷ്ഠിതോ നരഃ|| ജാഗ്രത്സുപ്തോऽഥവാऽऽത്മാനം മജ്ജന്തമിവ മന്യതേ| സലിലാത്ത്രസ്യതി തദാ ജലത്രാസം തു തം വിദുഃ|| ശ്ലേഷ്മഘ്നം തത്ര കര്തവ്യം ശോധനം ശമനാനി ച| ആഹാരസ്യ വിധാനേന യാവത്സ പ്രകൃതിം വ്രജേത്||” ഇതി| അയം ജലത്രാസഃ കുപിതകഫസ്യ ഭവതീതി രിഷ്ടം ന ഭവതി| അത ഏവാऽത്ര ചികിത്സോപദേശഃ| ദഷ്ടസ്യ തു രിഷ്ടമേവ, തഥാ സ്വസ്ഥസ്യ ജാഗ്രതോ വാ ജലമന്തരേണ ത്രാസോ രിഷ്ടമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ– പ്രസുപ്ത ഇതി| സുഗമമ്||൬൧-൬൪||

Adhikarana aviShakShaNam (65) · Śloka 65

പ്രശാന്തദോഷം പ്രകൃതിസ്ഥധാതുമന്നാഭികാമം സമമൂത്രവിട്കമ് | പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയചിത്തചേഷ്ടം വൈദ്യോऽവഗച്ഛേദവിഷം മനുഷ്യമ് ||൬൫|| (സു. ക. അ. ൬) |

വിഷാതുരഃ കീദൃശോ നിര്വിഷോ ഭവതീതി ദര്ശയിതുമാഹ– പ്രശാന്തദോഷമിത്യാദി| അന്നാഭികാമമിത്യനേന പ്രകൃതിസ്ഥാഗ്നിതോക്താ| യദാഹ ചരകഃ– “പ്രായേണോപഹതാഗ്നിത്വാത് സപിച്ഛമതിസാര്യതേ| പ്രാപ്നോതി ചാസ്യവൈരസ്യം ന ചാന്നമഭിനന്ദതി||” ഇതി| സമമൂത്രവിട്കമിതി അക്ഷീണാനതിരിക്തമൂത്രപുരീഷമ്| അന്യേ ‘ സമസൂത്രജിഹ്വമ്’ ഇതി പഠന്തി, തദാऽയമര്ഥഃ– സമമവികൃതം സൂത്രം ജിഹ്വാ ച യസ്യ സ തഥാ; ഏതേന വിഷജുഷ്ടാ ജിഹ്വാ ന രസബോധിനീ ഭവതി, സൂത്രമപി ജിഹ്വായാം വിഷപ്രഭാവേണ വൈകൃതം ഭവതീതി പ്രതിപാദയതി| ജിഹ്വാഗ്രഹണേനൈവ സൂത്രഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തസ്യ ച രസഗ്രഹണേ അനുഗുണത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം പൃഥഗുപാദാനമ്| അനേന ശ്ലോകേന “സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇത്യാദിശ്ലോകസ്യ സകല ഏവാര്ഥ ഉപബദ്ധഃ||൬൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 69

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വിഷനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬൯||

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വിഷനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൯|| സൂക്തിമുക്താവലീഗ്രന്ഥേ ഗുരുണാ യന്ന ഗുമ്ഫിതമ്|| മയാ സമസ്തമഗ്രന്ഥി തദ്ഗിരാ ശുദ്ധിയുക്തയാ||൧|| ഗുണനിധിഗുരുബദ്ധേ ദാമ്നി വാങ്മാലതീനാം പരമപരിമലശ്രീധാമ്നി ലബ്ധാവലമ്ബമ്|| സ്ഫുരതി വചനകുന്ദം മന്ദസൌരഭ്യലേശാദ്വചനമപി മദീയം കിഞ്ചിദേതത് കദാചിത്||൨|| ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതശ്രീകണ്ഠദത്താഭ്യാം വിരചിതാ മധുകോശവ്യാഖ്യാ സമാപ്താ||൬൯||