69. viṣarōganidānam

Adhikarana viShasya sthAvaraja~ggamabhedena dvaividhyam (1) · Śloka 1

అథ విషరోగనిదానం | స్థావరం జంగమం చైవ ద్వివిధం విషముచ్యతే | మూలాద్యాత్మకమాద్యం స్యాత్ పరం సర్పాదిసంభవం ||1||

పారిశేష్యాద్విషరోగనిదానముచ్యతే– స్థావరమిత్యాది| విషాదజనకత్వాద్విషం; తచ్చ ద్వివిధం– స్థావరం, జంగమం చ| మూలాద్యాత్మకమితి ఆద్యం స్థావరం మూలాదిరూపం దశవిధం; యదుక్తం సుశ్రుతే “మూలం పత్రం ఫలం పుష్పం త్వక్ క్షీరం సార ఏవ చ| నిర్యాసో ధాతవశ్చైవ కందశ్చ దశమః స్మృతః||” (సు. క. అ. 2) ఇతి| తత్ర క్లీతకాశ్వమారకగుంజాసుగంధగర్గరకరఘాటవిద్యుచ్ఛిఖాऽనంతా-విజయానీత్యష్టౌ మూలవిషాణి, విషపత్రికాలంబాసురదారుకరంభమహాకరంభాణి పంచ పత్రవిషాణి, కుముద్వతీవేణుకాకరంభమహాకరంభకర్కోటకరేణుకఖద్యోతక-చర్మరీభగంధాసర్పఘాతినందనసారపాకాని ద్వాదశ ఫలవిషాణి, వేత్రకాదంబవల్లీజకరంభమహాకరంభాణి పంచ పుష్పవిషాణి, అంత్రపాచకకర్తరీయశైలేయకరంభనందనకరఘాటవరాటకాని సప్త త్వఙ్నిర్యాససారవిషాణి, కుముదఘ్నీస్నుహీజాలక్షీరీణి త్రీణి క్షీరవిషాణి, ఫేనాశ్మభస్మ హరితాలం చ ద్వే ధాతువిషే, కాలకూటవత్సనాభసర్షపకపాలకర్దమకవైరాటకముస్తకమహావిష-ప్రపౌండరీకమూలకహలాహలశృంగిమర్కటకాని త్రయోదశ కందవిషాణి, ఏతాని ప్రాణహరాణి; ఏవం పంచపంచాశత్ స్థావరాణి విషాణి భవంతి| ఏషాం చ వ్యాధపులిందాదిభ్యో వ్యక్తిజ్ఞానం కర్తవ్యం| పరం సర్పాదిసంభవమితి పరం జంగమం, తచ్చ షోడశాభిధానం– దృష్టినిఃశ్వాసదంష్ట్రానఖమూత్రపురీషశుక్రలాలార్తవముఖసందంశపర్దితగుదాస్థి-పిత్తశూకశవభేదాత్| పర్దితం పాయుకృతః కుత్సితశబ్దః; ‘పర్ద’ కుత్సితే శబ్దే, ఇత్యస్య ప్రయోగాత్| తత్ర దృష్టినిఃశ్వాసవిషా దివ్యాః సర్పాః, భౌమాః సర్పా దంష్ట్రావిషాః, మార్జారమకరవ్యాఘ్రాదయో దంష్ట్రానఖవిషాః, పిచ్చిటకౌండిన్యాదయో మూత్రపురీషవిషాః, మూషికాః శుక్రవిషాః, వృశ్చికవరట్యుచ్చిటింగాదయ ఆరావిషాః, లూతా లాలార్తవవిణ్మూత్రశుక్రముఖసందంశవిషాః, చిత్రశీర్షకశతదారుకశారికాదయో ముఖసందంశదంష్ట్రాపర్దితగుదపురీషవిషాః, విషహతాస్థిమత్స్యాస్థిప్రభృతయోऽస్థివిషాః, శకులీమత్స్యాదయః పిత్తవిషాః, సూక్ష్మతుండభ్రమరాదయః శూకవిషాః, కీటసర్పదేహా గతాసవః శవవిషాః| ఏషాం చ సుశ్రుతస్య కల్పస్థానే విస్తరో ద్రష్టవ్యః||1||

Adhikarana ja~ggamaviShasya sAmAnyali~ggam (2) · Śloka 3

నిద్రాం తంద్రాం క్లమం దాహమపాకం లోమహర్షణం | శోథం చైవాతిసారం చ జంగమం కురుతే విషం ||2|| (చ. చి. అ. 23) |3|

తత్ర జంగమవిషస్య బహ్వధిష్ఠానత్వేన ప్రాధాన్యాత్ సర్వవేగానుగతం సామాన్యలింగమాహ– నిద్రామిత్యాది| ఏతత్ సుబోధ్యం||2||

Adhikarana sthAvaraviShasya sAmAnyali~ggam (3) · Śloka 4

స్థావరం చ జ్వరం హిక్కాం దంతహర్షం గలగ్రహం | ఫేనచ్ఛర్ద్యరుచిశ్వాసం మూర్ఛాం చ కురుతే భృశం ||3|| (చ. చి. అ. 23) |4|

స్థావరస్య సామాన్యలింగమాహ– స్థావరం చేత్యాది| ఫేనచ్ఛర్దిరితి ఫేనస్య ఛర్దిః||3||

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (4-7) · Śloka 7

ఇంగితజ్ఞో మనుష్యాణాం వాక్చేష్టాముఖవైకృతైః | జానీయాద్విషదాతారమేభిర్లింగైశ్చ బుద్ధిమాన్ ||4|| న దదాత్యుత్తరం పృష్టో వివక్షుర్మోహమేతి చ | అపార్థం బహు సంకీర్ణం భాషతే చాపి మూఢవత్ ||5|| హసత్యకస్మాత్ స్ఫోటయత్యంగులీర్విలిఖేన్మహీం | వేపథుశ్చాస్య భవతి త్రస్తశ్చాన్యోన్యమీక్షతే ||6|| వివర్ణవక్త్రో ధ్యామశ్చ నఖైః కించిచ్ఛినత్త్యపి | ఆలభేతాసనం దీనం కరేణ వ శిరోరుహం ||7|| వర్తతే విపరీతం చ విషదాతా విచేతనః | (సు. క. అ. 1) |

విషదాతృలక్షణమాహ– ఇంగితజ్ఞ ఇత్యాది| అభిప్రాయసూచకం ఈహితమింగితం, తజ్జ్ఞో వైద్యో వాచా క్రియయా ముఖవైకృత్యాదినా చ విషదాతారం జానీయాత్| ఏభిర్వక్ష్యమాణలక్షణైః| న దదాత్యుత్తరం పృష్ట ఇతి స్వీయాసత్కర్మజనితవ్యామోహాత్| అపార్థమిత్యనర్థకం| సంకీర్ణమిత్యస్ఫుటం| హసత్యకస్మాదితి అహేతోరపి హసతి| భయజవాయుజనితపర్వవ్యథాపనోదనాయాంగులీః స్ఫోటయతి| క్రియాంతరకరణసూచనాయ మహీం విలిఖతి| భీతః సన్ ప్రత్యేకం వీక్షతే| ధ్యామ ఇతి దగ్ధసమవర్ణః| కించిత్తృణాదికం| వర్తతే విపరీత ఇతి వారం వారం పరివర్త్య తిష్ఠతి||4-7||–

Adhikarana mUlaviSha-patraviSha-phalaviSha-puShpaviSha-tvaksAraniryAsaviSha-kShIraviSha-dhAtuviShalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ఉద్వేష్టనం మూలవిషైః ప్రలాపో మోహ ఏవ చ ||8|| జృంభణం వేపనం శ్వాసో మోహః పత్రవిషేణ తు | ముష్కశోథః ఫలవిషైర్దాహోऽన్నద్వేష ఏవ చ ||9|| భవేత్ పుష్పవిషైశ్ఛర్దిరాధ్మానం శ్వాస ఏవ చ | త్వక్సారనిర్యాసవిషైరుపయుక్తైర్భవంతి హి ||10|| ఆస్యదౌర్గంధ్యపారుష్యశిరోరుక్కఫసంస్రవాః | ఫేనాగమః క్షీరవిషైర్విడ్భేదో గురుగాత్రతా ||11|| హృత్పీడనం ధాతువిషైర్మూర్ఛా దాహశ్చ తాలుని | ప్రాయేణ కాలఘాతీని విషాణ్యేతాని నిర్దిశేత్ ||12|| (సు. క. అ. 2) |

మూలాదివిషాణాం ప్రమాదాదుపయుక్తానాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ– ఉద్వేష్టనమిత్యాది| ఉద్వేష్టనం దండవిమర్దనవద్వ్యథా| మూలవిషైరిత్యష్టవిధైరపి, ఏవం పత్రాదీనాముక్తానాం యావత్సంఖ్యాకానామేకం సామాన్యలక్షణమవగంతవ్యం| ప్రాయేణ కాలఘాతీనీతి ఏతాని నవ మూలాదివిషాణి కాలాంతరేణ మారకాణి భవంతీత్యర్థః| కందవిషం తు త్రయోదశవిధమతితీక్ష్ణత్వాద్వ్యవాయివికాశ్యాదిగుణయోగాత్తదాత్వేన మారకం||8-12||

Adhikarana viShaliptashastrahatali~ggam (13-15) · Śloka 15

సద్యఃక్షతం పచ్యతే యస్య జంతోః స్రవేద్రక్తం పచ్యతే చాప్యభీక్ష్ణం | కృష్ణీభూతం క్లిన్నమత్యర్థపూతి క్షతాన్మాంసం శీర్యతే చాపి యస్య ||13|| తృష్ణా మూర్ఛా జ్వరదాహౌ చ యస్య దిగ్ధాహతం తం పురుషం వ్యవస్యేత్ | లింగాన్యేతాన్యేవ కుర్యాదమిత్రైర్వ్రణే విషం యస్య దత్తం ప్రమాదాత్ ||14|| సపీతం గృహధూమాభం పురీషం యోऽతిసార్యతే | ఫేనముద్వమతే చాపి విషపీతం తమాదిశేత్ ||15|| (సు. క. అ. 3) |

విషలిప్తశస్త్రహతస్య లింగమాహ– సద్య ఇత్యాది| పచ్యతే చాప్యభీక్ష్ణమితి సద్యస్తావత్ పచ్యతే, పశ్చాదపి పునః పునః పాకమేతి||13-15||

Adhikarana bhogimaNDalirAjilAnAM vAtapittakaphAtmakatvam (16) · Śloka 16

వాతపిత్తకఫాత్మానో భోగిమండలిరాజిలాః | యథాక్రమం సమాఖ్యాతా ద్వ్యంతరా ద్వంద్వరూపిణః ||16||

స్థావరమభిధాయ జంగమేష్వతితీక్ష్ణత్వేన సర్పవిషే వాచ్యే తదాశ్రయాన్ సర్పానాహ– వాతపిత్తకఫాత్మాన ఇత్యాది| భోగీ ఫణీ, మండలీ మండలవద్రథాంగలాంగలాదిరూపమండలయుక్తః| రాజిలశ్చిత్రదీర్ఘరేఖావాన్; ఏతే యథాక్రమం వాతాద్యాత్మానో వాతాదిప్రకృతయః| వ్యతికరజాన్ సర్పాన్ దర్శయతి– ద్వ్యంతరా ద్వంద్వరూపిణ ఇతి| ద్వయోరంతరం విశేషో యేషు తే తథా| యథా– ఫణినా మండలిన్యాం గోనసా జాతాః, మండలినా గోనసేన చ ఫణిన్యాం కృష్ణసర్పాః, ఏవమన్యేऽపి జాతిసంకరా ఊహ్యాః| ‘వ్యంతరా’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థః, విశబ్దస్య ద్వ్యర్థత్వాత్; తథా ‘విభవాన్మహానాకాశః’ ఇత్యత్ర వ్యాఖ్యాతం, విభవాదితి ద్విభావాత్; ద్విభావశ్చ సర్వమూర్తద్రవ్యైః సంయోగః సర్వత్ర ఉపలంభశ్చేతి| ద్వంద్వరూపిణ ఇతి ద్వయోః ఫణిమండలినోర్వాతపిత్తప్రకృతయోర్యత్ ప్రకృతిత్వం తన్మిలితప్రకృతిత్వమేషామిత్యర్థః, వాతపిత్తప్రకృతయోరథవా ద్వయోర్యద్దోషయో రూపం తద్రూపమిత్యర్థః||16||

Adhikarana bhogiprabhRutibhiH kRutadaMsheShu vAtAdInAM li~ggam (17-18) · Śloka 18

దంశో భోగికృతః కృష్ణః సర్వవాతవికారకృత్ | పీతో మండలిజః శోథో మృదుః పిత్తవికారవాన్ ||17|| రాజిలోత్థో భవేద్దంశః స్థిరశోథశ్చ పిచ్ఛిలః | పాండుః స్నిగ్ధోऽతిసాంద్రసృక్ సర్వశ్లేష్మవికారకృత్ ||18||

భోగిప్రభృతికృతదంశేషు వాతాదీనాం లింగమాహ– దంశో భోగికృత ఇత్యాది| సర్వవాతవికారకృదిత్యనేనైవ కృష్ణత్వే సిద్ధే తదుక్తిరవశ్యంభావిత్వఖ్యాపనార్థం, ఏవముత్తరత్రాపి పీతాద్యభిధానం||17-18||

Adhikarana vishiShTadeshAdidaShTasyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

అశ్వత్థదేవాయతనశ్మశానవల్మీకసంధ్యాసు చతుష్పథేషు | యామ్యే చ దష్టాః పరివర్జనీయా ఋక్షే సిరామర్మసు యే చ దష్టాః ||19|| (సు. క. అ. 3) |

విశిష్టదేశాదిదష్టస్యాసాధ్యత్వమాహ– అశ్వత్థేత్యాది| యామ్యే చేతి భరణ్యాం| ఋక్షే నక్షత్రే| మర్మస్వితి ఆశుఘాతిషు| యామ్యే చేతి చకారేణార్ద్రాశ్లేషామఘామూలకృత్తికానాం గ్రహణం| యదుక్తమన్యత్ర– “చైత్యాయతనవల్మీకశ్మశానేషు చతుష్పథే| ఆర్ద్రాశ్లేషామఘామూలకృత్తికాభరణీషు చ|| పంచమ్యాం సంధ్యయోర్దంశే మర్మస్వాశుహరేషు చ| దష్టాః కష్టేన జీవంతి యది దూతాదిసంపదః||” ఇతి||19||

Adhikarana darvIkaraviShasyAshughAtitvam, uShNe viShasya dviguNaprabhAvaM ca (20) · Śloka 20

దర్వీకరాణాం విషమాశుఘాతి సర్వాణి చోష్ణే ద్విగుణీభవంతి |20| (సు. క. అ. 3) |

దర్వీత్యాది| దర్వీకరాణాం విషమాశు హంతి అశ్వత్థాదౌ విశేషేణ దర్వీకరాణామాశుమారకం; దర్వీకరాః ఫణినః| సర్వాణి చోష్ణే ద్విగుణీభవంతీతి ఉష్ణసంయోగే సతి సర్వాణి విషాణి స్వరూపతో ద్వైగుణ్యం భజంతే; “సర్వాణి చోక్తాని యథాక్రమేణ” ఇతి పాఠాంతరే అయమర్థః– సర్వాణి భోగిమండలిరాజిలవిషాణి యథాక్రమేణ యథోద్దిష్టక్రమేణ ఉక్తాన్యశ్వత్థాదిష్వాశుఘాతీని| దర్వీకరవిషస్య పృథగుపాదానం విశేషార్థం|20|–

Adhikarana anyAvasthAsvapi viShasyAshughAtitvam (20) · Śloka 20

అజీర్ణపిత్తాతపపీడితేషు బాలేషు వృద్ధేషు బుభుక్షితేషు ||20|| క్షీణక్షతే మేహిని కుష్ఠయుక్తే రూక్షేऽబలే గర్భవతీషు చాపి | (సు. క. అ. 3) |

ఏవమపరేష్వపి ఆశుఘాతిత్వం సంభవతి, తానాహ– అజీర్ణేత్యాది| అజీర్ణపిత్తాతపపీడితేష్వితి అజీర్ణిని దోషత్రయప్రకోపాత్, పిత్తాతపపీడితయో రౌక్ష్యాత్, బాలవృద్ధయోరసంపూర్ణక్షీణధాతుత్వేన విషవేగాసహత్వాత్, బుభుక్షితేష్వితి పిత్తవృద్ధ్యా ఉష్ణదేహత్వాత్, క్షీణక్షత ఇతి క్షతక్షీణే బహులవాతదుష్టేః, మేహిని దోషత్రయప్రకోపాత్, కుష్ఠయుక్తే రక్తాదిదోషాత్, రూక్షే వాతకోపాత్, అబలే క్లేశాసహత్వాత్, గర్భవతీషు గర్భేణోత్క్షిప్తదోషత్వాత్; ఏషు విషమాశుఘాతీతి||20||–

Adhikarana anyAvasthAsu viShasyAsAdhyatvam (21-24) · Śloka 24

శస్త్రక్షతే యస్య న రక్తమేతి రాజ్యో లతాభిశ్చ న సంభవంతి ||21|| శీతాభిరద్భిశ్చ న రోమహర్షో విషాభిభూతం పరివర్జయేత్తం | జిహ్మం ముఖం యస్య చ కేశశాతో నాసావసాదశ్చ సకంఠభంగః ||22|| కృష్ణః సరక్తః శ్వయథుశ్చ దంశే హన్వోః స్థిరత్వం చ వివర్జనీయః | వర్తిర్ఘనా యస్య నిరేతి వక్త్రాద్రక్తం స్రవేదూర్ధ్వమధశ్చ యస్య ||23|| దంష్ట్రానిపాతాశ్చతురశ్చ యస్య తం చాపి వైద్యః పరివర్జయేచ్చ | ఉన్మత్తమత్యర్థముపద్రుతం వా హీనస్వరం వాऽప్యథ వా వివర్ణం ||24|| సారిష్టమత్యర్థమవేగినం చ జ్ఞాత్వా నరం కర్మ న తత్ర కుర్యాత్ | (సు. క. అ. 3) |

ఇదానీం సర్వథా వర్జనీయమాహ– శస్త్రక్షత ఇత్యాది| రాజ్యో లతాభిశ్చేతి రాజ్యో లేఖాః లతాభిస్తాడనాన్న భవంతి| తదుక్తమాలంబాయనే– “నైతి రక్తం క్షతాద్యస్య లతాఘాతైర్న రాజికాః| న లోమహర్షః శీతాద్భిర్వర్జయేత్తం విషార్దితం||” ఇతి| జిహ్మం వక్రం, స్తబ్ధమితి కార్తికః| కేశశాత ఇతి కర్షణాత్ కేశోత్పాటః| కంఠభంగో గ్రీవాయా అవిధారణం| హన్వోః స్థిరత్వం హనుద్వయస్య లగ్నత్వం| వర్తిర్ఘనేతి లాలారూపా వర్తిః| రక్తం స్రవేదూర్ధ్వమధశ్చ యస్యేతి ముఖనాసాగుదాదిభ్యః శోణితస్రావః| దంష్ట్రానిపాతాశ్చతురశ్చేతి చత్వార ఇతి ప్రాప్తే చతుర ఇతి నిర్దేశః ఆగమవిధేరనిత్యత్వాత్, యథా– “అగ్రతశ్చతురో వేదా” ఇత్యాది| ఉన్మత్తమత్యర్థముపద్రుతమితి ఉన్మత్తమత్యర్థమున్మాదవంతం, ఉపద్రుతం జ్వరాతిసారాదిభిరత్యర్థముపద్రుతం| హీనస్వరం వక్తుమసమర్థం| వివర్ణం కృష్ణవర్ణం| సారిష్టం నాసాభంగాదియుక్తం| అవేగినం గమనాదివేగరహితం, విణ్మూత్రాదివేగరహితమితి కార్తికః||21-24||–

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShANAM jIrNatvAdibhirvisheShairdUShIviShatvam (25) · Śloka 25

జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా ||25|| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనం విషం హి దూషీవిషతాముపైతి | (సు. క. అ. 2) |

స్థావరజంగమవిషమేవ జీర్ణత్వాదిభిర్విశేషైర్దూషీవిషసంజ్ఞాం లభతే; తదాహ– జీర్ణమిత్యాది| విషఘ్నౌషధిభిరితి అగదాదిభిః| దావాగ్నివాతాతపశోషితం వేతి దావాగ్నిర్వనాగ్నిః| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనమితి స్వభావాదేవ కిమపి విషం వ్యవాయివికాశిప్రభృతిషు దశసు గుణేషు మధ్యే ఏకద్విత్ర్యాదిగుణహీనం యది భవతి తదా దూషీవిషతాముపైతి||25||–

Adhikarana guNahInatAyAH kAryeNa darshanam (26-27) · Śloka 27

వీర్యాల్పభావాన్న నిపాతయేత్తత్ కఫాన్వితం వర్షగణానుబంధి ||26|| తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణో వైగంధ్యవైరస్యయుతః పిపాసీ | మూర్ఛాం భ్రమం గద్గదవాగ్వమిం చ విచేష్టమానోऽరతిమాప్నుయాద్వా ||27|| (సు. క. అ. 2) |

గుణహీనతామేవ కార్యేణ దర్శయతి– వీర్యాల్పభావాదిత్యాది| న నిపాతయేదితి న మారయతి సద్యశ్చిరేణ వా| కఫాన్వితమితి కఫాన్వితం సత్ మందీభూతౌష్ణ్యాదిగుణం న మారయతి| వర్షగణానుబంధీతి అపాకాచ్చిరస్థాయి| తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణ ఇతి తేన దూషీవిషేణార్దితః; భిన్నశబ్దోऽత్ర పురీషవర్ణాభ్యాం ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే, భిన్నవర్ణో వివర్ణః| వైగంధ్యవైరస్యయుత ఇతి విరుద్ధగంధముఖవైరస్యయుక్తః| విచేష్టమానో విరుద్ధాం చేష్టాం కుర్వన్, అరతిమసుఖం లభతే||26-27||

Adhikarana dUShIviShasya sthAnavisheSheNa vishiShTali~ggam (28) · Śloka 28

ఆమాశయస్థే కఫవాతరోగీ పక్వాశయస్థేऽనిలపిత్తరోగీ | భవేత్ సముద్ధ్వస్తశిరోరుహాంగో విలూనపక్షస్తు యథా విహంగః ||28|| (సు. క. అ. 2) |

స్థానవిశేషేణ విశిష్టలింగమాహ– ఆమాశయస్థ ఇత్యాది| కఫావృతత్వేన వాతకోప ఆమాశయే, తేన కఫవాతరోగీత్యుక్తం| అనిలపిత్తరోగీతి పక్వాశయే దుష్టవాతసంబంధేన ప్రత్యాసన్నస్యాశయస్థస్య పిత్తస్య కోపః| భవేత్ సముద్ధస్తశిరోరుహాంగ ఇతి అత్రాంగశబ్దాత్ పరం రుహశబ్దో ద్రష్టవ్యః; తేనాయమర్థః– సముద్ధస్తశిరోరుహాంగరుహః, శిరోరుహాః కేశాః, అంగరుహం లోమ; తదుక్తమాలంబాయనే– “సీదంతి కేశలోమాని తస్మిన్ పక్వాశయం గతే|” ఇత్యాది| విలూనపక్షస్తు యథా విహంగ ఇతి ముండితపక్షశకునిసదృశః, ఏతత్ పక్వాశయగతస్యైవ లింగం||28||

Adhikarana rasAdidhAtugatadUShIviShalakShaNam (29) · Śloka 29

స్థితం రసాదిష్వథవా యథోక్తాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్ | కోపం చ శీతానిలదుర్దినేషు యాత్యాశు పూర్వం శృణు తస్య రూపం ||29|| (సు. క. అ. 2) |

తస్య రసాదిధాతుగతస్య లింగమాహ– స్థితం రసాదిష్విత్యాది| యథోక్తాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారానితి సుశ్రుతే వ్యాధిసముద్దేశీయాధ్యాయోక్తానన్నాऽశ్రద్ధాదీన్ కరోతి; కోపం చ శీతానిలదుర్దినేషు యాతీతి కఫసంబంధాత్ శీతాదౌ కాలే కోపం యాతి| పూర్వం శృణు తస్య రూపమితి పూర్వరూపం శృణ్విత్యర్థః||29||

Adhikarana dUShIviShakopapUrvarUpaM, rUpaM ca (30-31) · Śloka 31

నిద్రాగురుత్వం చ విజృంభణం చ విశ్లేషహర్షావథవాऽంగమర్దం | తతః కరోత్యన్నమదావిపాకావరోచకం మండలకోఠజన్మ ||30|| మాంసక్షయం పాదకరప్రశోథం మూర్ఛాం తథా ఛర్దిమథాతిసారం | దూషీవిషం శ్వాసతృషాజ్వరాంశ్చ కుర్యాత్ ప్రవృద్ధిం జఠరస్య చాపి ||31|| (సు. క. అ. 2) |

తదేవాహ– నిద్రేత్యాది| విశ్లేషహర్షావితి విశ్లేషో గాత్రస్య శైథిల్యం, హర్షో రోమహర్షః| ఏతాని వాతకఫజాని లింగాని| తత ఇతి పూర్వరూపాదనంతరం| అన్నమదావిపాకావితి అన్నమదః అన్నే భుక్తే మదో హర్షః అన్నమదః; కార్తికస్తు అన్నవిక్షేపణమన్నమదమాహ– అన్నమదో రసాజీర్ణమితి గదాధరః; అవిపాకోऽన్నస్యాపాకః| పాదకరప్రశోథమితి పాదే కరే చ ప్రకృష్టం శోథం కరోతి| “మూర్ఛాం తథా ఛర్దిమథాతిసారం” ఇత్యస్య స్థానే “ప్రలేపకం ఛర్దిం” ఇత్యాది పాఠాంతరే ప్రలేపకం స్వేదప్రవృత్త్యా పిచ్ఛిలం గాత్రం, జ్వరవిశేషం వా||30-31||

Adhikarana dUShIviShasya nAnAvikArakAritvam (32) · Śloka 32

ఉన్మాదమన్యజ్జనయేత్తథాऽన్యదానాహమన్యత్ క్షపయేచ్చ శుక్రం | గాద్గద్యమన్యజ్జనయేచ్చ కుష్ఠం తాంస్తాన్ వికారాంశ్చ బహుప్రకారాన్ ||32|| (సు. క. అ. 2) |

తదేవ నానాప్రకారం యద్యత్ కరోతి తత్తదాహ– ఉన్మాదమన్యదిత్యాది| క్షపయేచ్చ శుక్రమితి షాంఢ్యం కరోతీత్యర్థః| తాంస్తానితి విసర్పవిస్ఫోటకాదీన్||32||

Adhikarana pUrvarUpalakShaNe dUShIviShaniruktiH, dUShIviShasya sAdhyAsAdhyavicArashca (33-34) · Śloka 34

దూషితం దేశకాలాన్నదివాస్వప్నైరభీక్ష్ణశః | యస్మాత్ సందూషయేద్ధాతూన్ తస్మాద్దూషీవిషం స్మృతం ||33|| సాధ్యమాత్మవతః సద్యో యాప్యం సంవత్సరోత్థితం | దూషీవిషమసాధ్యం స్యాత్ క్షీణస్యాహితసేవినః ||34|| (సు. క. అ. 2) |

దూషీవిషస్య నిరుక్తిమాహ– దూషితమిత్యాది| దేశకాలాన్నదివాస్వప్నైరితి దేశః ప్రచురానిలశీతవృష్టిరనూపాదిః, కాలః శీతానిలదుర్దినాదిః, అన్నం యవతిలకులత్థాది, తైర్దూషితం కోపితం| అభీక్ష్ణశః పునః పునః| ధాతుదూషకత్వేన దూషీవిషం| సంయోగజం విషం ద్వివిధం– ఏకం సవిషావిషసంయోగకృతం కృత్రిమసంజ్ఞం, అపరం నిర్విషద్రవ్యకృతం గరసంజ్ఞం| యదాహ వృద్ధకాశ్యపః– “ సంయోగజం చ ద్వివిధం తృతీయం విషముచ్యతే| గరః స్యాదవిషం తత్ర, సవిషం కృత్రిమం మతం||” ఇతి| అత ఏవ రసాయనే చరకః– “దంష్ట్రావిషే మూలవిషే సగరే కృత్రిమే విషే|” ఇతి||33-34||

Adhikarana garalakShaNam (35-37) · Śloka 37

సౌభాగ్యార్థం స్త్రియః స్వేదం రజో నానాంగజాన్ మలాన్ | శత్రుప్రయుక్తాంశ్చ గరాన్ ప్రయచ్ఛంత్యన్నమిశ్రితాన్ ||35|| తైః స్యాత్ పాండుః కృశోऽల్పాగ్నిర్గరశ్చాస్యోపజాయతే | మర్మప్రధమనాధ్మానం హస్తయోః శోథలక్షణం ||36|| జఠరం గ్రహణీదోషో యక్ష్మా గుల్మః క్షయో జ్వరః | ఏవంవిధస్య చాన్యస్య వ్యాధేర్లింగాని దర్శయేత్ ||37||

ఏతద్ద్వయమపి దర్శయితుమాహ– సౌభాగ్యార్థమిత్యాది| స్త్రియః సౌభాగ్యార్థం శత్రుప్రయుక్తా వా సవిషజంతూనాం స్వేదం, రజశ్చూర్ణం, నానాంగజాన్ నానాగరకరాన్ మలాన్ అన్నాదౌ దదతి| తైరితి స్వేదరజఃప్రభృతిభిః| గరశ్చాస్యేతి అపాకాజ్జఠరావస్థితస్వేదాదిరేవ గరః, అత ఏవ తస్యోదరామయః; కింవా వక్ష్యమాణమర్మప్రధమనాదిలక్షణో వ్యాధిర్గరః| మర్మప్రధమనం మర్మవ్యథా| శోథలక్షణమితి శోథ ఏవ లక్షణం| జఠరముదరం| అన్యస్య వ్యాధేర్లింగాని దర్శయేదితి అన్యస్య విస్ఫోటాదేర్లింగం దర్శయతి||35-37||

Adhikarana lUtAyA utpattirniruktishca (38) · Śloka 38

యస్మాల్లూనం తృణం ప్రాప్తా మునేః ప్రస్వేదబిందవః | తస్మాల్లూతాస్తు భాష్యంతే సంఖ్యయా తాశ్చ షోడశ ||38|| (సు. క. అ. 8) |

సంప్రతి లూతానాం ఘోరవిషత్వప్రతిపాదనార్థమైతిహ్యమాహ– యస్మాల్లూనం తృణమిత్యాది| ఇతి కిల శ్రుతిః– “విశ్వామిత్రో నరపతిః కామధేనోర్బలాత్కారపరిగ్రహేణ మునిసత్తమం వశిష్ఠం కోపయాంచకార, కుపితేన తేనాంతర్జ్వలదవిరలకోపానలజ్వలితం కుకులయుగలమివ బహలపాటలం లోచనద్వయం వహతా భగవాన్ రవిరవలోకితః| తతస్తస్య భ్రూకుటిభయంకరలలాటతటప్రస్యందీ స్వేదబిందూత్కరః ప్రచండతరః ప్రత్యాసన్నలూనతృణే ధేన్వర్థం సంభృతే నిపతితో లూతాऽభూత్|” ఇతి| తాస్తు షోడశ| యదాహ సుశ్రుతః– “త్రిమండలా తథా శ్వేతా కపిలా పీతకా తథా| లాలామూత్రవిషా రక్తా కఠినా చాష్టమీ స్మృతా| సౌవర్ణికా లాజవర్ణా జాలిన్యేకపదీ తథా| కృష్ణాऽగ్నివక్త్రా కాండా చ మాలాగుణ్యష్టమీ మతా||” (సు. క. అ. 8) ఇతి||38||

Adhikarana lUtAnAM sAmAnyalakShaNam (39-40) · Śloka 42

తాభిర్దష్టే దంశకోథః ప్రవృత్తిః క్షతజస్య చ | జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ గదాః స్యుశ్చ త్రిదోషజాః ||39|| పిడకా వివిధాకారా మండలాని మహాంతి చ | శోథా మహాంతో మృదవో రక్తాః శ్యావాశ్చలాస్తథా ||40|| సామాన్యం సర్వలూతానామేతద్దంశస్య లక్షణం | (సు. క. అ. 8) |42|

తాసాం సామాన్యదంశలక్షణమాహ– తాభిర్దష్ట ఇత్యాది| దంశకోథ ఇతి దంశదేశే పూతిభావ ఇత్యర్థః| ప్రవృత్తిః క్షతజస్యేతి రక్తస్య ప్రవర్తనం| సర్వలూతానామితి అసాధ్యాష్టవిధసౌవర్ణికాదిలూతానామేవ సామాన్యలక్షణం జ్ఞేయం| యతస్త్రిమండలాదీనామష్టానాం కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం, తాభిర్దష్టే శిరోదుఃఖమిత్యాదినా సామాన్యలక్షణమభిధాయ సౌవర్ణికాద్యనంతరమేతత్ పఠితవాన్ సుశ్రుతః| మాధవకరేణ తు షోడశానాం లూతానాం సామాన్యలక్షణమేతదిత్యభిప్రాయేణ పఠితమితి||39-40||–

Adhikarana dUShIviShANAM lUtAnAM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

దంశమధ్యే తు యత్ కృష్ణం శ్యావం వా జాలకాచితం ||41|| ఊర్ధ్వాకృతి భృశం పాకం క్లేదశోథజ్వరాన్వితం | దూషీవిషాభిర్లూతాభిస్తద్దష్టమితి నిర్దిశేత్ ||42|| (చ. చి. అ. 23) |

త్రిమండలాదయోऽష్టౌ దూషీవిషాస్తాసాం లక్షణమాహ– దంశమధ్యే త్విత్యాది| ఊర్ధ్వాకృతీతి ఊర్ధ్వగస్వరూపం; అన్యే ‘దగ్ధాకృతి’ ఇతి పఠంతి, తద్వ్యక్తార్థం| దూషీవిషాభిరితి కాలాంతరప్రకోపివిషాభిః| దష్టమితి దంశం||41-42||

Adhikarana asAdhyalUtAnAM lakShaNam (43) · Śloka 43

, శోథాః శ్వేతాః సితా రక్తాః పీతా వా పిడకా జ్వరః | ప్రాణాంతికాశ్చ జాయంతే శ్వాసహిక్కాశిరోగ్రహాః ||43|| (చ. చి. అ. 23) |

సౌవర్ణికాదీనామష్టానామసాధ్యానాం ప్రాణహరాణాం సామాన్యలక్షణమాహ– శోథ ఇత్యాది| ప్రాణాంతికా ఇతి ప్రాణహరాః||43||

Adhikarana AkhudUShIviShalakShaNam (44) · Śloka 44

ఆదంశాచ్ఛోణితం పాండుమండలాని జ్వరోऽరుచిః | లోమహర్షశ్చ దాహశ్చాప్యాఖుదూషీవిషార్దితే ||44|| (చ. చి. అ. 23) |

ఆఖుదూషీవిషలక్షణమాహ– ఆదంశాదిత్యాది| ఆదంశాత్ శోణితమిత్యత్ర ‘గలతి’ ఇతి శేషః| ఆఖవః శుక్రవిషాః| యదుక్తం– “శుక్రం పతతి యత్రైషాం శుక్రస్పృష్టైః స్పృశంతి యత్|” (సు. క. అ. 7) ఇతి||44||

Adhikarana prANaharamUShikalakShaNam (45) · Śloka 45

మూర్ఛాంగశోథవైవర్ణ్యక్లేదశబ్దాశ్రుతిజ్వరాః | శిరోగురుత్వం లాలాసృక్ఛర్దిశ్చాసాధ్యమూషికైః ||45|| (చ. చి. అ. 23) |

ప్రాణహరమూషికలక్షణమాహ– మూర్ఛేత్యాది| అంగశోథేతి మూషికాకార ఏవాంగశోథో జ్ఞేయః| యదుక్తమన్యత్ర– “చీయతే గ్రంథిభిశ్చాంగమాఖుశావకసన్నిభైః|” (సు. క. అ. 7) ఇతి| శబ్దాశ్రుతిః బాధిర్యం; అన్యే ‘మందా రుచిః’ ఇతి పఠంతి అసాధ్యమూషికైః మారణాత్మకైః||45||

Adhikarana kRukalAsadaShTali~ggam (46) · Śloka 46

కార్ష్ణ్యం శ్యావత్వమథవా నానావర్ణత్వమేవ వా | మోహోऽథ వర్చసో భేదో దష్టే స్యాత్ కృకలాసకైః ||46|| (చ. చి. అ. 23) |

కృకలాసదష్టలింగమాహ– కార్ష్ణ్యమిత్యాది| వర్చసో భేదోऽతిసారః||46||

Adhikarana vRushcikadaShTali~ggamasAdhyalakShaNaM ca (47-48) · Śloka 48

దహత్యగ్నిరివాదౌ చ భినత్తీవోర్ధ్వమాశు చ | వృశ్చికస్య విషం యాతి దంశే పశ్చాత్తు తిష్ఠతి ||47|| దష్టోऽసాధ్యశ్చ హృద్ఘ్రాణరసనోపహతో నరః | మాంసైః పతద్భిరత్యర్థం వేదనార్తో జహాత్యసూన్ ||48|| (చ. చి. అ. 23) |

వృశ్చికవిషలింగమాహ– దహత్యగ్నిరివేత్యాది| వృశ్చికః స్వనామఖ్యాతః, స చ ఆరావిషః| దష్టోऽసాధ్యశ్చ హృద్ఘ్రాణరసనోపహతో నర ఇతి యదా హృదయనాసాజిహ్వోపఘాతో భవతి తదా తద్దష్టో న సాధ్యః| మాంసైః పతద్భిరత్యర్థం వేదనార్తో జహాత్యసూనిత్యాదినాऽయమపరోऽసాధ్యప్రకారః| ‘దష్టోऽసాధ్యైస్తు’ ఇతి పాఠపక్షేऽసాధ్యైః సద్యఃప్రాణహరైర్వృశ్చికైర్దష్టో యథోక్తలింగో భవతి| చరకేऽప్యయమేవ పాఠః||47-48||

Adhikarana kaNabhadaShTali~ggam (49) · Śloka 49

విసర్పః శ్వయథుః శూలం జ్వరశ్ఛర్దిరథాపి చ | లక్షణం కణభైర్దష్టే దంశశ్చైవావసీదతి ||49|| (చ. చి. అ. 23) |

కణభదష్టలింగమాహ– విసర్ప ఇత్యాది| కణభః కీటవిశేషః||49||

Adhikarana ucciTi~ggadaShTalakShaNam (50) · Śloka 50

హృష్టలోమోచ్చిటింగేన స్తబ్ధలింగో భృశార్తిమాన్ | దష్టః శీతోదకేనేవ సిక్తాన్యంగాని మన్యతే ||50|| (చ. చి. అ. 23) |

ఉచ్చిటింగదష్టలింగమాహ– హృష్టరోమేత్యాది||50||

Adhikarana maNDUkadaShTalakShaNaM, saviShamatsyadaShTalakShaNaM, saviShajalaukAdaShTali~ggaM ca (51-52) · Śloka 52

ఏకదంష్ట్రార్దితః శూనః సరుజః పీతకః సతృట్ | ఛర్దిర్నిద్రా చ సవిషైర్మండూకైర్దష్టలక్షణం ||51|| మత్స్యాస్తు సవిషాః కుర్యుర్దాహం శోథం రుజం తథా | కండూం శోథం జ్వరం మూర్ఛాం సవిషాస్తు జలౌకసః ||52|| (చ. చి. అ. 23) |

సవిషమండూకాదిదష్టలింగమాహ– ఏకదంష్ట్రార్దిత ఇత్యాది| స్వభావాదేకయా దంష్ట్రయా కృతో దంశో భవతి||51-52||

Adhikarana gRuhagodhikAdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

విదాహం శ్వయథుం తోదం స్వేదం చ గృహగోధికా |53| (చ. చి. అ. 23) |

గృహగోధికాదష్టలింగమాహ– విదాహమిత్యాది| గృహగోధికా జ్యేష్ఠీ, అన్యే తు భ్రామరకమాహుః| అత్ర వక్ష్యమాణం కుర్యాదితి సంబంధనీయం, తేన విదాహాదీనాం కర్మత్వం|53|–

Adhikarana shatapadIdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

దంశే స్వేదం రుజం దాహం కుర్యాచ్ఛతపదీవిషం ||53|| (చ. చి. అ. 23) |

శతపదీదష్టలక్షణమాహ– దంశే ఇత్యాది| కుర్యాచ్ఛతపదీవిషమితి శతపదీ కారుండికా||53||

Adhikarana mashakadaShTalakShaNam (54) · Śloka 54

కండూమాన్ మశకైరీషచ్ఛోథః స్మాన్మందవేదనః | అసాధ్యకీటసదృశమసాధ్యం మశకక్షతం ||54|| (చ. చి. అ. 23) |

మశకదష్టలింగమాహ– కండూమానిత్యాది| అసాధ్యకీటసదృశమితి అసాధ్యకీటైర్లూతాదిభిః సమలక్షణమితి| అసాధ్యం మశకక్షతమితి పంచసు మశకేషు మధ్యే పార్వతీయమశకక్షతమసాధ్యం| యదాహ సుశ్రుతః– “ పార్వతీయైస్తు కీటైశ్చ ప్రాణహరైస్తుల్యలక్షణం|” ఇతి||54||

Adhikarana makShikAdaShTali~ggam (55) · Śloka 55

సద్యఃప్రస్రావిణీ శ్యావా దాహమూర్ఛాజ్వరాన్వితా | పిడకా మక్షికాదంశే తాసాం తు స్థగికాऽసుహృత్ ||55|| (చ. చి. అ. 23) |

మక్షికాదష్టలింగమాహ– సద్య ఇత్యాది| తాసాం చ స్థగికాऽసుహృదితి తాసాం సుశ్రుతోక్తషణ్మక్షికాణాం మధ్యే స్థగికా ప్రాణహరేత్యర్థః||55||

Adhikarana catuShpadbhirdvipadbhishca kRutanakhadantaviShalakShaNam (56) · Śloka 56

చతుష్పద్భిర్ద్విపద్భిశ్చ నఖదంతవిషం చ యత్ | శూయతే పచ్యతే వాऽపి స్రవతి జ్వరయత్యపి ||56||

చతుష్పద్భిరితి చతుష్పాదా వ్యాఘ్రాదయః| ద్విపాదా వనమానుషవానరాదయః||56||

Adhikarana viShojjhitalakShaNam (57-60) · Śloka 60

శ్వశృగాలతరక్ష్వర్క్షవ్యాఘ్రాదీనాం యదాऽనిలః | శ్లేష్మప్రదుష్టో ముష్ణాతి సంజ్ఞాం సంజ్ఞావహాశ్రితః ||57|| తదా ప్రస్రస్తలాంగూలహనుస్కంధోऽతిలాలవాన్ | అవ్యక్తబధిరాంధశ్చ సోऽన్యోన్యమభిధావతి ||58|| ప్రమూఢోऽన్యతమస్త్వేషాం ఖాదన్ విపరిధావతి | తేనోన్మత్తేన దష్టస్య దంష్ట్రిణా సవిషేణ తు ||59|| సుప్తతా జాయతే దంశే కృష్ణం చాతిస్రవత్యసృక్ | దిగ్ధవిద్ధస్య లింగేన ప్రాయశశ్చోపలక్షితః ||60||

అత్ర కేచిత్ విషాధికారసామాన్యాత్ శ్వాదీనామపి వ్యాఘ్రాదీనాం భల్లకానాం విషలక్షణం భణంతి| తదాహ– శ్వేతేత్యాది| శ్వా కుక్కురః, శృగాలః ప్రసిద్ధః, తరక్షుర్మృగశత్రుర్వ్యాఘ్రవిశేషః, చరష ఇతి లోకే, ఋక్షో భల్లూకః అతిలోమశః, ఋచ్ఛ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| ఆదిశబ్దాద్ వృకచిత్రాదయో హింస్రాః పశవో గ్రాహ్యాః| శ్వాదీనాం యదా అనిలో వాయుః శ్లేష్మప్రదుష్టః సన్ సంజ్ఞావహాశ్రితః సంజ్ఞావహస్రోతోగతః సంజ్ఞాం సమ్యగ్జ్ఞానం ముష్ణాతి హరతి| సమ్యగ్జ్ఞానహరణాచ్చ హీదృశో భవతీత్యాహ– తదేత్యాది| ప్రస్రస్తం స్థానచ్యుతం, లాంగూలం వాలధిః, మేహనం చ| ప్రస్రస్తశబ్దో లాంగూలాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధనీయః| అతిలాలావాన్ అతిశయేన లాలాస్రావయుక్తః| అవ్యక్తబధిరోऽంధశ్చ న వ్యక్తో బధిరోऽంధో వేత్యర్థః| అన్యోన్యమభిధావతి పరస్పరం దష్టుమభిధావతి| హనుస్కంధస్థానే ‘శూనస్కంధః’ ఇతి కేచిత్పఠంతి| ‘ప్రమూఢోऽన్యతమస్తేషాం ఖాదన్విపరిధావతి|’ ఇత్యత్రోత్తరార్ధం కేచిత్పఠంతి| ఏషాం మధ్యేऽన్యతమ ఏకతమః ప్రమూఢః సన్ ఖాదన్ విశేషేణ పరిధావతి| తేనేతి దంష్ట్రిణా| సుప్తతా బాధిర్యం| ఉపలక్షితో యుక్త ఇత్యర్థః||57-60||

Adhikarana jalatrAsalakShaNaM, sAdhyAsAdhyalakShaNaM ca (61-64) · Śloka 64

యేన చాపి భవేద్దష్టస్తస్య చేష్టాం రుతం నరః | బహుశః ప్రతికుర్వాణః క్రియాహీనో విపశ్యతి ||61|| దంష్ట్రిణా యేన దష్టశ్చ తద్రూపం యస్తు పశ్యతి | అప్సు చాదర్శబింబే వా తస్య తద్రిష్టమాదిశేత్ ||62|| త్రస్యత్యకస్మాద్యోऽభీక్ష్ణం దృష్ట్వా స్పృష్ట్వాऽపి వా జలం | జలత్రాసం తు తం విద్యాద్రిష్టం తదపి కీర్తితం ||63|| అదష్టో వా జలత్రాసీ న కథంచన సిద్ధ్యతి | ప్రసుప్తో వోత్థితో వాऽపి స్వస్థస్త్రస్తో న సిద్ధ్యతి ||64|| (సు. క. అ. 7) |

ఇదానీం శ్వాదిదష్టస్య రిష్టమాహ– యేనేత్యాది| చేష్టాం క్రియాం, రుతం శబ్దం, బహుశః అనేకవారం, ప్రతికుర్వాణః అనుకుర్వన్, క్రియాహీనః స్వకీయకాయాదివ్యాపారరహితః| ఇదానీమపరమప్యరిష్టం నిర్దిశన్నాహ– దంష్ట్రిణేత్యాది| తద్దంష్ట్రిరూపదర్శనమరిష్టం మరణలక్షణం| పునరపరమరిష్టం నిర్దిశన్నాహ– త్రస్యతీత్యాది| అకస్మాజ్జలత్రాసహేతుం వినా, అపిశబ్దాత్ శ్రుత్వాऽపి జలత్రాసరోగం జానీయాత్తస్యేతి సంబంధః| రిష్టమిత్యాది| తదపి జలత్రసనమరిష్టం మరణం కీర్తితం| ఏతచ్చారిష్టం దష్టస్య| అత్రార్థే తంత్రాంతరే– “వ్యాధితేన శ్వాదినా దష్టస్య శ్లేష్మా కుపితః స్రోతోవాహినీర్ధమనీరనుప్రవిశ్య సంజ్ఞానాశమాపాదయతి| తతో నరః స్పృష్ట్వా దృష్ట్వా శ్రుత్వా చ జలం త్రస్యతి, తస్యాపి తద్రిష్టం జానీయాత్|” ఇతి| ఏవమదష్టస్యాపి జలత్రాసో రిష్టమేవేతి దర్శయన్నాహ– అదష్ట ఇత్యాది| అస్మిన్నర్థే తంత్రాంతరే– “ అదష్టస్యాపి జంతోర్హి జలత్రాసో భవేద్యది| తస్యారిష్టం హి భిషజో బ్రువతే విషచింతకాః|| జలం వినా జలత్రాసో జాయతే శ్లేష్మసంచయాత్|” ఇతి| అథ చోక్తం– “బుద్ధిస్థానం యదా శ్లేష్మా కేవలః ప్రతిపద్యతే| తదా బుద్ధౌ నిరుద్ధాయాం శ్లేష్మణాऽధిష్ఠితో నరః|| జాగ్రత్సుప్తోऽథవాऽऽత్మానం మజ్జంతమివ మన్యతే| సలిలాత్త్రస్యతి తదా జలత్రాసం తు తం విదుః|| శ్లేష్మఘ్నం తత్ర కర్తవ్యం శోధనం శమనాని చ| ఆహారస్య విధానేన యావత్స ప్రకృతిం వ్రజేత్||” ఇతి| అయం జలత్రాసః కుపితకఫస్య భవతీతి రిష్టం న భవతి| అత ఏవాऽత్ర చికిత్సోపదేశః| దష్టస్య తు రిష్టమేవ, తథా స్వస్థస్య జాగ్రతో వా జలమంతరేణ త్రాసో రిష్టమేవేతి దర్శయన్నాహ– ప్రసుప్త ఇతి| సుగమం||61-64||

Adhikarana aviShakShaNam (65) · Śloka 65

ప్రశాంతదోషం ప్రకృతిస్థధాతుమన్నాభికామం సమమూత్రవిట్కం | ప్రసన్నవర్ణేంద్రియచిత్తచేష్టం వైద్యోऽవగచ్ఛేదవిషం మనుష్యం ||65|| (సు. క. అ. 6) |

విషాతురః కీదృశో నిర్విషో భవతీతి దర్శయితుమాహ– ప్రశాంతదోషమిత్యాది| అన్నాభికామమిత్యనేన ప్రకృతిస్థాగ్నితోక్తా| యదాహ చరకః– “ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్ సపిచ్ఛమతిసార్యతే| ప్రాప్నోతి చాస్యవైరస్యం న చాన్నమభినందతి||” ఇతి| సమమూత్రవిట్కమితి అక్షీణానతిరిక్తమూత్రపురీషం| అన్యే ‘ సమసూత్రజిహ్వం’ ఇతి పఠంతి, తదాऽయమర్థః– సమమవికృతం సూత్రం జిహ్వా చ యస్య స తథా; ఏతేన విషజుష్టా జిహ్వా న రసబోధినీ భవతి, సూత్రమపి జిహ్వాయాం విషప్రభావేణ వైకృతం భవతీతి ప్రతిపాదయతి| జిహ్వాగ్రహణేనైవ సూత్రగ్రహణే సిద్ధే తస్య చ రసగ్రహణే అనుగుణత్వప్రతిపాదనార్థం పృథగుపాదానం| అనేన శ్లోకేన “సమదోషః సమాగ్నిశ్చ” (సు. సూ. అ. 15) ఇత్యాదిశ్లోకస్య సకల ఏవార్థ ఉపబద్ధః||65||

Adhikarana puShpikA · Śloka 69

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే విషనిదానం సమాప్తం ||69||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం విషనిదానం సమాప్తం||69|| సూక్తిముక్తావలీగ్రంథే గురుణా యన్న గుంఫితం|| మయా సమస్తమగ్రంథి తద్గిరా శుద్ధియుక్తయా||1|| గుణనిధిగురుబద్ధే దామ్ని వాఙ్మాలతీనాం పరమపరిమలశ్రీధామ్ని లబ్ధావలంబం|| స్ఫురతి వచనకుందం మందసౌరభ్యలేశాద్వచనమపి మదీయం కించిదేతత్ కదాచిత్||2|| ఇతి శ్రీవిజయరక్షితశ్రీకంఠదత్తాభ్యాం విరచితా మధుకోశవ్యాఖ్యా సమాప్తా||69||