Adhikarana visphoTanidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
atha visphōṭanidānam |
kaṭvamlatīkṣṇōṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca |
tathartudōṣēṇa viparyayēṇa kupyanti dōṣāḥ pavanādayastu ||1||
tvacamāśritya tē raktamāṁsāsthīni pradūṣya ca |
ghōrān kurvanti visphōṭān sarvān jvarapuraḥsarān ||2||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
prāyēṇa dōṣadūṣyacikitsāsāmyādvisphōṭanidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇādhyaśanātapaiścēti ajīrṇāśanamapakvadravyasyāśanam, adhyaśanamajīrṇē bhōjanam; athavā ajīrṇaṁ svarūpatō hēturadhyaśanaṁ ca| r̥tudōṣēṇēti śītōṣṇādīnāmatiyōgēna| viparyayēṇēti r̥tuviparyayaśca r̥tusvabhāvasyānyathābhāvaḥ| ēbhirhētubhiryathāsambhavaṁ pratyēkaṁ dōṣatrayaprakōpō bōddhavyaḥ| jvarapuraḥsarānityanēna jvarasya pūrvarūpatāṁ darśayati||1-2||
Adhikarana visphoTasAmAnyali~ggaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-dvandvajavisphoTalakShaNaM ca (3-7) · Śloka 8
agnidagdhanibhāḥ sphōṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ |
kvacit sarvatra vā dēhē visphōṭā iti tē smr̥tāḥ ||3||
(su. ni. a. 13) |
śirōruk śūlabhūyiṣṭhaṁ jvarastr̥ṭ parvabhēdanam |
sakr̥ṣṇavarṇatā cēti vātavisphōṭalakṣaṇam ||4||
jvaradāharujāsrāvapākatr̥ṣṇābhiranvitam |
pītalōhitavarṇaṁ ca pittavisphōṭalakṣaṇam ||5||
chardyarōcakajāḍyāni kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutāḥ |
avēdanaścirātpākī sa visphōṭaḥ kaphātmakaḥ ||6||
vātapittakr̥tō yastu kurutē tīvravēdanām |
kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyāt kaphavātikam ||7||
kaṇḍūrdāhō jvaraśchardirētaistu kaphapaittikaḥ |8|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
visphōṭasvarūpamāha– agnidagdhanibhā ityādi| raktapittajā iti sarvatraiva visphōṭē raktapittayōravyabhicāritvaṁ, yathā śūlē vātasya; vātānubandhō'pyatra bōddhavyaḥ| yadāha bhōjaḥ– “yadā raktaṁ ca pittaṁ ca vātēnānugataṁ tvaci| agnidagdhanibhān sphōṭān kurutaḥ sarvadēhagān|| sajvarān saparīdāhān vidyādvisphōṭakāṁstu tān||” iti||3-7||–
Adhikarana tridoShajavisphoTalakShaNam (8-9) · Śloka 9
madhyē nimnōnnatō'ntē ca kaṭhinō'lpaprapākavān ||8||
dāharāgatr̥ṣāmōhacchardimūrchārujājvarāḥ |
pralāpō vēpathustandrā sō'sādhyaḥ syāttridōṣajaḥ ||9||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
sānnipātikalakṣaṇamāha– madhya ityādi| madhyē nimnōnnatō'ntē cēti madhyē nimnō'ntē cōnnata ityarthaḥ| nimnōnnata iti prayōgō'siddhasyānityatvēna| ēvaṁ sampūrṇalakṣaṇō yastridōṣajaḥ sō'sādhyaḥ||8-9||
Adhikarana raktajavisphoTalakShaNaM, sAdhyAsAdhyavicArashca (10-11) · Śloka 11
raktā raktasamutthānā guñjāvidrumasannibhāḥ |
vēditavyāstu raktēna paittikēna ca hētunā ||10||
na tē siddhiṁ samāyānti siddhairyōgaśatairapi |
ēkadōṣōtthitaḥ sādhyaḥ kr̥cchrasādhyō dvidōṣajaḥ |
sarvadōṣōtthitō ghōrastvasādhyō bhūryupadravaḥ ||11||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
raktajalakṣaṇamāha– raktā ityādi| raktasamutthānā iti lakṣyapadaṁ, vēditavyāstu raktēnēti lakṣaṇapadam, aśmarīhētuḥ tatpūrvamiti yathā; ayamarthaḥ– raktasamutthānāśca visphōṭā bhavanti tē ca kathaṁ vijñēyā ityata uktam– vēditavyāstu raktēnati; athavā raktasamutthānā iti raktaṁ samutthāpayantīti nirucya raktacchardanamabhimatamācāryasya, vēditavyāstu raktēnēti padasya kāraṇadyōtakasyāvyavasthānāt| ghōrō'tyantaduḥkhadaḥ| bhūryupadrava iti atra visarpōkta ēvōpadravō jñēyaḥ||10-11||
Adhikarana puShpikA · Śloka 53
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē visphōṭanidānaṁ samāptam ||53||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ visphōṭanidānaṁ samāptam||53||