atha visphōṭanidānam | kaṭvamlatīkṣṇōṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca | tathartudōṣēṇa viparyayēṇa kupyanti dōṣāḥ pavanādayastu ||1|| tvacamāśritya tē raktamāṁsāsthīni pradūṣya ca | ghōrān kurvanti visphōṭān sarvān jvarapuraḥsarān ||2||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् | कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च | तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१|| त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च | घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
prāyēṇa dōṣadūṣyacikitsāsāmyādvisphōṭanidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇādhyaśanātapaiścēti ajīrṇāśanamapakvadravyasyāśanam, adhyaśanamajīrṇē bhōjanam; athavā ajīrṇaṁ svarūpatō hēturadhyaśanaṁ ca| r̥tudōṣēṇēti śītōṣṇādīnāmatiyōgēna| viparyayēṇēti r̥tuviparyayaśca r̥tusvabhāvasyānyathābhāvaḥ| ēbhirhētubhiryathāsambhavaṁ pratyēkaṁ dōṣatrayaprakōpō bōddhavyaḥ| jvarapuraḥsarānityanēna jvarasya pūrvarūpatāṁ darśayati||1-2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
prāyēṇa dōṣadūṣyacikitsitatvatulyatvādatō'nantaraṁ visphōṭanidānārambhaḥ, tasya nidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇāśanamapakvadravyāśanam| adhyaśanamajīrṇabhōjanam| athartudōṣēṇa viparyayēṇēti śītōṣṇādēratiyōgēna r̥tudōṣaḥ, r̥tuviparyayaḥ r̥tusvabhāvasyānyathābhāvāt; ēbhirhētubhiḥ yathāsambhavaṁ pratyēkaṁ dōṣatrayaprakōpō bōddhavyaḥ| visphōṭakasamprāptimāha– tvacamityādi| jvarapuraḥsarānityanēna jvarasya pūrvarūpatāṁ darśayati||1-2||