Adhikarana vraNashothasya vishiShTalakShaNam (1-2) · Śloka 2
અથ વ્રણશોથનિદાનમ્ |
એકદેશોત્થિતઃ શોથો વ્રણાનાં પૂર્વલક્ષણમ્ |
ષડ્વિધઃ સ્યાત્ પૃથક્સર્વરક્તાગન્તુનિમિત્તજઃ ||૧||
શોથાઃ ષડેતે વિજ્ઞેયાઃ પ્રાગુક્તૈઃ શોથલક્ષણૈઃ |
વિશેષઃ કથ્યતે ચૈષાં પક્વાપક્વાદિનિશ્ચયે ||૨||
View original
अथ व्रणशोथनिदानम् |
एकदेशोत्थितः शोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् |
षड्विधः स्यात् पृथक्सर्वरक्तागन्तुनिमित्तजः ||१||
शोथाः षडेते विज्ञेयाः प्रागुक्तैः शोथलक्षणैः |
विशेषः कथ्यते चैषां पक्वापक्वादिनिश्चये ||२||
પ્રાયેણ ચિકિત્સાસાધર્મ્યાદ્ ભાવિવ્રણત્વસમ્બન્ધતુલ્યત્વાચ્ચ વ્રણશોથનિદાનમાહ– એકદેશોત્થિત ઇત્યાદિ| ષડ્વિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકથનં દ્વન્દ્વજનિષેધાર્થમ્| પ્રાગુક્તૈરિતિ આમપક્વૈષણીયોક્તૈઃ; તત્ર હિ “વાતશ્વયથુરરુણઃ કૃષ્ણો વા પરુષો મૃદુરનવસ્થિતઃ” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિના ષટ્શોથલક્ષણાન્યુક્તાનિ| વિશેષઃ કથ્યતે ચૈષામિતિ તત્રાનુક્તો વિશેષઃ કથ્યત ઇત્યર્થઃ| પક્વાપક્વાદિનિશ્ચય ઇતિ અત્રાદિશબ્દેન પચ્યમાનસ્ય પરિગ્રહઃ||૧-૨||
Adhikarana vraNashothasya vAtajAdibhedena visheShalakShaNam (3) · Śloka 3
વિષમં પચ્યતે વાતાત્ પિત્તોત્થશ્ચાચિરાચ્ચિરમ્ |
કફજઃ પિત્તવચ્છોથો રક્તાગન્તુસમુદ્ભવઃ ||૩||
View original
विषमं पच्यते वातात् पित्तोत्थश्चाचिराच्चिरम् |
कफजः पित्तवच्छोथो रक्तागन्तुसमुद्भवः ||३||
વાતાદિભેદેન વિશેષલક્ષણમાહ– વિષમમિત્યાદિ| પિત્તવદિતિ પિત્તશોથવદચિરં પચ્યતે||૩||
Adhikarana vraNashothasyAmalakShaNam (4) · Śloka 4
મન્દોષ્મતાઽલ્પશોથત્વં કાઠિન્યં ત્વક્સવર્ણતા |
મન્દવેદનતા ચૈતચ્છોથાનામામલક્ષણમ્ ||૪||
View original
मन्दोष्मताऽल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता |
मन्दवेदनता चैतच्छोथानामामलक्षणम् ||४||
આમશોથલક્ષણમાહ– મન્દેતિ| મન્દોષ્મતા ઈષદુષ્ણતા, ત્વક્સવર્ણતા ત્વક્સદૃશ એવ વર્ણઃ||૪||
Adhikarana pacyamAnavraNashothalakShaNam (5-8) · Śloka 8
દહ્યતે દહનેનેવ ક્ષારેણેવ ચ પચ્યતે |
પિપીલિકાગણેનેવ દશ્યતે છિદ્યતે તથા ||૫||
ભિદ્યતે ચૈવ શસ્ત્રેણ દણ્ડેનેવ ચ તાડ્યતે |
પીડ્યતે પાણિનેવાન્તઃ સૂચીભિરિવ તુદ્યતે ||૬||
સોષાચોષો વિવર્ણઃ સ્યાદઙ્ગુલ્યેવાવઘટ્યતે |
આસને શયને સ્થાને શાન્તિં વૃશ્ચિકવિદ્ધવત્ ||૭||
ન ગચ્છેદાતતઃ શોથો ભવેદાધ્માતબસ્તિવત્ |
જ્વરસ્તૃષ્ણાઽરુચિશ્ચૈવ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ ||૮||
View original
दह्यते दहनेनेव क्षारेणेव च पच्यते |
पिपीलिकागणेनेव दश्यते छिद्यते तथा ||५||
भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डेनेव च ताड्यते |
पीड्यते पाणिनेवान्तः सूचीभिरिव तुद्यते ||६||
सोषाचोषो विवर्णः स्यादङ्गुल्येवावघट्यते |
आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्धवत् ||७||
न गच्छेदाततः शोथो भवेदाध्मातबस्तिवत् |
ज्वरस्तृष्णाऽरुचिश्चैव पच्यमानस्य लक्षणम् ||८||
પચ્યમાનલક્ષણમાહ– દહ્યત ઇત્યાદિ| પચ્યમાનશોથે પિત્તલિઙ્ગાન્યેવ ભૂયસા ભવન્તિ, વિદાહસ્ય પિત્તપ્રકોપજત્વાત્; વિદાહશ્ચાત્ર દોષાદીનામેવ| તેન જ્વરતૃષ્ણારુચ્યાદયોઽત્ર પિત્તલિઙ્ગાનિ| છિદ્યત ઇતિ દ્વિધા ક્રિયત ઇવ| ભિદ્યત ઇતિ વિદાર્યતે| સોષાચોષ ઇતિ ઉષા દાહઃ, ચોષઃ પાર્શ્વસ્થાગ્નિસન્તાપવદ્વ્યથા, તાભ્યાં સહ વર્તતે યઃ સ તથા||૫-૮||
Adhikarana pakvavraNashothalakShaNam (9-11) · Śloka 11
વેદનોપશમઃ શોથોઽલોહિતોઽલ્પો ન ચોન્નતઃ |
પ્રાદુર્ભાવો વલીનાં ચ તોદઃ કણ્ડૂર્મુહુર્મુહુઃ ||૯||
ઉપદ્રવાણાં પ્રશમો નિમ્નતા સ્ફુટનં ત્વચામ્ |
બસ્તાવિવામ્બુસઞ્ચારઃ સ્યાચ્છોથેઽઙ્ગુલિપીડિતે ||૧૦||
પૂયસ્ય પીડયત્યેકમન્તમન્તે ચ પીડીતે |
ભક્તાકાઙ્ક્ષા ભવેચ્ચૈતચ્છોથાનાં પક્વલક્ષણમ્ ||૧૧||
View original
वेदनोपशमः शोथोऽलोहितोऽल्पो न चोन्नतः |
प्रादुर्भावो वलीनां च तोदः कण्डूर्मुहुर्मुहुः ||९||
उपद्रवाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचाम् |
बस्ताविवाम्बुसञ्चारः स्याच्छोथेऽङ्गुलिपीडिते ||१०||
पूयस्य पीडयत्येकमन्तमन्ते च पीडीते |
भक्ताकाङ्क्षा भवेच्चैतच्छोथानां पक्वलक्षणम् ||११||
પક્વલક્ષણમાહ– વેદનોપશમ ઇત્યાદિ| દાહાદિવેદનોપશાન્તિઃ, વિદાહોપશમેન પિત્તસ્યાબલવત્ત્વાત્| તોદઃ કણ્ડૂશ્ચાત્ર વાતકફલિઙ્ગમ્| પ્રાદુર્ભાવો વલીનામિતિ માંસશૈથિલ્યાદ્વલીસમ્ભવઃ| ઉપદ્રવાણાં પ્રશમ ઇતિ પિત્તકોપજનિતા ઉષાચોષતૃષ્ણારુચ્યાદયો રોગા એવ ઉપદ્રવાસ્તેષાં પ્રશમઃ| નિમ્નતા સ્વરૂપતઃ, અઙ્ગુલિપીડનાદ્વા| સ્ફુટનં ત્વચામિતિ કિઞ્ચિત્ત્વગવદરણમ્| બસ્તાવિવેત્યાદિ| બસ્તિશ્ચર્મપુટકમ્, પૂયસ્યેત્યત્ર ‘સઞ્ચાર’ ઇતિ શેષઃ| અયમર્થઃ– બસ્તૌ યથાઽમ્બુસઞ્ચારસ્તથા શોથેઽઙ્ગુલિપીડિતે સતિ પૂયસ્ય સઞ્ચારઃ| પીડયત્યેકમન્તમન્તે ચ પીડિત ઇતિ એકમન્તં દેશમ્, અન્તે અવયવે પીડિતે પીડયતિ અવગાહતે, ‘પૂય’ ઇતિ શેષઃ||૯-૧૧||
Adhikarana ekadoShArabdhe~api shothe pAkakAle sarvadoShasambandhaH (12) · Śloka 12
નર્તેઽનિલાદ્રુઙ્ન વિના ચ પિત્તં પાકઃ કફં ચાપિ વિના ન પૂયઃ |
તસ્માદ્ધિ સર્વે પરિપાકકાલે પચન્તિ શોથાંસ્ત્રય એવ દોષાઃ ||૧૨||
(સુ. સૂ. અ. ૧૭) |
View original
नर्तेऽनिलाद्रुङ्न विना च पित्तं पाकः कफं चापि विना न पूयः |
तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथांस्त्रय एव दोषाः ||१२||
(सु. सू. अ. १७) |
એકદોષારબ્ધેઽપિ શોથે પાકકાલે સર્વદોષસમ્બન્ધમાહ– નર્તેઽનિલાદ્રુગિત્યાદિ| રુગ્રુજા તોદાદિરૂપા| સુશ્રુતે– “ત્રિભિરેતૈઃ શોણિતચતુર્થૈશ્ચ શરીરમિદં ધાર્યતે” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ દ્વિતીયં દર્શનં શોણિતપ્રાધાન્યાખ્યાપકમાશ્રિત્યોક્તમ્– “કાલાન્તરેણાભ્યુદિતં તુ પિત્તં કૃત્વા વશે વાતકફૌ પ્રસહ્ય| પચત્યતઃ શોણિતમેષ પાકો મતઃ પરેષાં વિદુષાં દ્વિતીયઃ||” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અત્ર દર્શને પિત્તં વિદાહકુપિતં શોણિતં દૂષ્યં કર્મભૂતં પચતિ, વાતકફૌ વશે કૃત્વા ક્રોડીકૃત્ય; હીનાર્થો વા વશેશબ્દઃ, વાતકફૌ હીનૌ કૃત્વેત્યર્થઃ; શોણિતં કર્તૃભૂતં વા, તેન પક્ત્યનુકૂલત્વાદ્વિવક્ષિતં; પૂર્વદર્શને કફાત્ પૂયઃ, અત્ર દર્શને શોણિતાત્ પૂય ઇતિ વિશેષઃ| ગમ્ભીરપાકે શોથે સકલામપચ્યમાનલક્ષણાનુદયાદજ્ઞાયમાને લક્ષણાન્તરમુક્તં સુશ્રુતેન| તદ્યથા– “કફજેષુ ખલુ શોથેષુ ગમ્ભીરગતિત્વાદભિઘાતજેષુ વા કેષુચિદસમસ્તં પક્વલક્ષણં દૃષ્ટ્વા પક્વમપક્વમિતિ ભિષઙ્મોહમુપૈતિ, યત્ર હિ ત્વક્સવર્ણતા શીતશોથતા અલ્પરુજતા અશ્મવદ્ઘનતા ચ, ન તત્ર મોહમુપેયાત્|” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– યદા રાગદાહાદિવેદનાસમુદાયાનન્તરં ત્વક્સવર્ણતાદીનિ ભવન્તિ તદા ન મોહમજ્ઞાનતામુપેયાત્ પક્વમેવેતિ નિશ્ચિનુયાત્| ગદાધરેણ તુ ત્વક્સવર્ણતાદીનિ સંશયહેતૂન્યુક્તાનિ; યતસ્તેન “ગમ્ભીરપાકિત્વાદન્તઃ પાકો બહિઃ પુનસ્ત્વક્સાવર્ણ્યં, ગમ્ભીરપાકિત્વાદેવ બહિઃ શીતતા, કફારબ્ધત્વાન્મન્દરુજતાઽશ્મવચ્ચ ઘનતા” ઇત્યભિધાય “શેષં પક્વલક્ષણૈર્જાનીયાત્” ઇત્યુક્તમ્||૧૨||
Adhikarana aviniHsRutasya pUyasya vikArAntarakartRutvam (13-14) · Śloka 14
કાલાન્તરેણાભ્યુદિતં તુ પિત્તં કૃત્વા વશે વાતકફૌ પ્રસહ્ય |
પચત્યતઃ શોણિતમેષ પાકો મતઃ પરેષાં વિદુષાં દ્વિતીયઃ ||૧૩||
કક્ષં સમાસાદ્ય યથૈવ વહ્નિર્વાય્વીરિતઃ સન્દહતિ પ્રસહ્ય |
તથૈવ પૂયો હ્યવિનિઃસૃતો હિ માંસં સિરાઃ સ્નાયુ ચ ખાદતીહ ||૧૪||
(સુ. સૂ. અ. ૧૭) |
View original
कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य |
पचत्यतः शोणितमेष पाको मतः परेषां विदुषां द्वितीयः ||१३||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य |
तथैव पूयो ह्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१४||
(सु. सू. अ. १७) |
અવિનિઃસૃતસ્ય પૂયસ્ય દોષમાહ– કક્ષમિત્યાદિ| કક્ષં સમાસાદ્યેતિ કક્ષં તૃણાદિગહનમ્||૧૩-૧૪||
Adhikarana AmashothaM chedayataH pakvaM copekShato vaidyasya nindA (15-16) · Śloka 16
આમં વિદહ્યમાનં ચ સમ્યક્ પક્વં ચ યો ભિષક્ |
જાનીયાત્ સ ભવેદ્વૈદ્યઃ શેષાસ્તસ્કરવૃત્તયઃ ||૧૫||
યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યો વા પક્વમુપેક્ષતે |
શ્વપચાવિવ મન્તવ્યૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ ||૧૬||
(સુ. સૂ. અ. ૧૭) |
View original
आमं विदह्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् |
जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||१५||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यो वा पक्वमुपेक्षते |
श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१६||
(सु. सू. अ. १७) |
શ્વપચાવિવ ચણ્ડાલાવિવ, મન્તવ્યૌ જ્ઞાતવ્યૌ| શેષાસ્તસ્કરવૃત્તય ઇતિ લોભમાત્રપ્રયુક્તત્વાત્તસ્કરા ઇવ શેષાઃ||૧૫-૧૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વ્રણશોથનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने व्रणशोथनिदानं समाप्तम् ||४१||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વ્રણશોથનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૧||