Adhikarana vraNashothasya vishiShTalakShaNam (1-2) · Śloka 2
ಅಥ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಮ್ |
ಏಕದೇಶೋತ್ಥಿತಃ ಶೋಥೋ ವ್ರಣಾನಾಂ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ |
ಷಡ್ವಿಧಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪೃಥಕ್ಸರ್ವರಕ್ತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಜಃ ||೧||
ಶೋಥಾಃ ಷಡೇತೇ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೈಃ ಶೋಥಲಕ್ಷಣೈಃ |
ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇ ಚೈಷಾಂ ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಾದಿನಿಶ್ಚಯೇ ||೨||
View original
अथ व्रणशोथनिदानम् |
एकदेशोत्थितः शोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् |
षड्विधः स्यात् पृथक्सर्वरक्तागन्तुनिमित्तजः ||१||
शोथाः षडेते विज्ञेयाः प्रागुक्तैः शोथलक्षणैः |
विशेषः कथ्यते चैषां पक्वापक्वादिनिश्चये ||२||
ಪ್ರಾಯೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ ಭಾವಿವ್ರಣತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧತುಲ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಮಾಹ– ಏಕದೇಶೋತ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ವಿಧ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಾಗುಕ್ತೈರಿತಿ ಆಮಪಕ್ವೈಷಣೀಯೋಕ್ತೈಃ; ತತ್ರ ಹಿ “ವಾತಶ್ವಯಥುರರುಣಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವಾ ಪರುಷೋ ಮೃದುರನವಸ್ಥಿತಃ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಷಟ್ಶೋಥಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇ ಚೈಷಾಮಿತಿ ತತ್ರಾನುಕ್ತೋ ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಾದಿನಿಶ್ಚಯ ಇತಿ ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪರಿಗ್ರಹಃ||೧-೨||
Adhikarana vraNashothasya vAtajAdibhedena visheShalakShaNam (3) · Śloka 3
ವಿಷಮಂ ಪಚ್ಯತೇ ವಾತಾತ್ ಪಿತ್ತೋತ್ಥಶ್ಚಾಚಿರಾಚ್ಚಿರಮ್ |
ಕಫಜಃ ಪಿತ್ತವಚ್ಛೋಥೋ ರಕ್ತಾಗನ್ತುಸಮುದ್ಭವಃ ||೩||
View original
विषमं पच्यते वातात् पित्तोत्थश्चाचिराच्चिरम् |
कफजः पित्तवच्छोथो रक्तागन्तुसमुद्भवः ||३||
ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಷಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವದಿತಿ ಪಿತ್ತಶೋಥವದಚಿರಂ ಪಚ್ಯತೇ||೩||
Adhikarana vraNashothasyAmalakShaNam (4) · Śloka 4
ಮನ್ದೋಷ್ಮತಾಽಲ್ಪಶೋಥತ್ವಂ ಕಾಠಿನ್ಯಂ ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾ |
ಮನ್ದವೇದನತಾ ಚೈತಚ್ಛೋಥಾನಾಮಾಮಲಕ್ಷಣಮ್ ||೪||
View original
मन्दोष्मताऽल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता |
मन्दवेदनता चैतच्छोथानामामलक्षणम् ||४||
ಆಮಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮನ್ದೇತಿ| ಮನ್ದೋಷ್ಮತಾ ಈಷದುಷ್ಣತಾ, ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾ ತ್ವಕ್ಸದೃಶ ಏವ ವರ್ಣಃ||೪||
Adhikarana pacyamAnavraNashothalakShaNam (5-8) · Śloka 8
ದಹ್ಯತೇ ದಹನೇನೇವ ಕ್ಷಾರೇಣೇವ ಚ ಪಚ್ಯತೇ |
ಪಿಪೀಲಿಕಾಗಣೇನೇವ ದಶ್ಯತೇ ಛಿದ್ಯತೇ ತಥಾ ||೫||
ಭಿದ್ಯತೇ ಚೈವ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ದಣ್ಡೇನೇವ ಚ ತಾಡ್ಯತೇ |
ಪೀಡ್ಯತೇ ಪಾಣಿನೇವಾನ್ತಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯತೇ ||೬||
ಸೋಷಾಚೋಷೋ ವಿವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾದಙ್ಗುಲ್ಯೇವಾವಘಟ್ಯತೇ |
ಆಸನೇ ಶಯನೇ ಸ್ಥಾನೇ ಶಾನ್ತಿಂ ವೃಶ್ಚಿಕವಿದ್ಧವತ್ ||೭||
ನ ಗಚ್ಛೇದಾತತಃ ಶೋಥೋ ಭವೇದಾಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿವತ್ |
ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾಽರುಚಿಶ್ಚೈವ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮||
View original
दह्यते दहनेनेव क्षारेणेव च पच्यते |
पिपीलिकागणेनेव दश्यते छिद्यते तथा ||५||
भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डेनेव च ताड्यते |
पीड्यते पाणिनेवान्तः सूचीभिरिव तुद्यते ||६||
सोषाचोषो विवर्णः स्यादङ्गुल्येवावघट्यते |
आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्धवत् ||७||
न गच्छेदाततः शोथो भवेदाध्मातबस्तिवत् |
ज्वरस्तृष्णाऽरुचिश्चैव पच्यमानस्य लक्षणम् ||८||
ಪಚ್ಯಮಾನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯಮಾನಶೋಥೇ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಭೂಯಸಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿದಾಹಸ್ಯ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಜತ್ವಾತ್; ವಿದಾಹಶ್ಚಾತ್ರ ದೋಷಾದೀನಾಮೇವ| ತೇನ ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾರುಚ್ಯಾದಯೋಽತ್ರ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ| ಛಿದ್ಯತ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯತ ಇವ| ಭಿದ್ಯತ ಇತಿ ವಿದಾರ್ಯತೇ| ಸೋಷಾಚೋಷ ಇತಿ ಉಷಾ ದಾಹಃ, ಚೋಷಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪವದ್ವ್ಯಥಾ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಯಃ ಸ ತಥಾ||೫-೮||
Adhikarana pakvavraNashothalakShaNam (9-11) · Śloka 11
ವೇದನೋಪಶಮಃ ಶೋಥೋಽಲೋಹಿತೋಽಲ್ಪೋ ನ ಚೋನ್ನತಃ |
ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಲೀನಾಂ ಚ ತೋದಃ ಕಣ್ಡೂರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ||೯||
ಉಪದ್ರವಾಣಾಂ ಪ್ರಶಮೋ ನಿಮ್ನತಾ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಾಮ್ |
ಬಸ್ತಾವಿವಾಮ್ಬುಸಞ್ಚಾರಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛೋಥೇಽಙ್ಗುಲಿಪೀಡಿತೇ ||೧೦||
ಪೂಯಸ್ಯ ಪೀಡಯತ್ಯೇಕಮನ್ತಮನ್ತೇ ಚ ಪೀಡೀತೇ |
ಭಕ್ತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ಭವೇಚ್ಚೈತಚ್ಛೋಥಾನಾಂ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ ||೧೧||
View original
वेदनोपशमः शोथोऽलोहितोऽल्पो न चोन्नतः |
प्रादुर्भावो वलीनां च तोदः कण्डूर्मुहुर्मुहुः ||९||
उपद्रवाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचाम् |
बस्ताविवाम्बुसञ्चारः स्याच्छोथेऽङ्गुलिपीडिते ||१०||
पूयस्य पीडयत्येकमन्तमन्ते च पीडीते |
भक्ताकाङ्क्षा भवेच्चैतच्छोथानां पक्वलक्षणम् ||११||
ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇದನೋಪಶಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಾದಿವೇದನೋಪಶಾನ್ತಿಃ, ವಿದಾಹೋಪಶಮೇನ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಬಲವತ್ತ್ವಾತ್| ತೋದಃ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಕಫಲಿಙ್ಗಮ್| ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಲೀನಾಮಿತಿ ಮಾಂಸಶೈಥಿಲ್ಯಾದ್ವಲೀಸಮ್ಭವಃ| ಉಪದ್ರವಾಣಾಂ ಪ್ರಶಮ ಇತಿ ಪಿತ್ತಕೋಪಜನಿತಾ ಉಷಾಚೋಷತೃಷ್ಣಾರುಚ್ಯಾದಯೋ ರೋಗಾ ಏವ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶಮಃ| ನಿಮ್ನತಾ ಸ್ವರೂಪತಃ, ಅಙ್ಗುಲಿಪೀಡನಾದ್ವಾ| ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಾಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ವಗವದರಣಮ್| ಬಸ್ತಾವಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಶ್ಚರ್ಮಪುಟಕಮ್, ಪೂಯಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಞ್ಚಾರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಬಸ್ತೌ ಯಥಾಽಮ್ಬುಸಞ್ಚಾರಸ್ತಥಾ ಶೋಥೇಽಙ್ಗುಲಿಪೀಡಿತೇ ಸತಿ ಪೂಯಸ್ಯ ಸಞ್ಚಾರಃ| ಪೀಡಯತ್ಯೇಕಮನ್ತಮನ್ತೇ ಚ ಪೀಡಿತ ಇತಿ ಏಕಮನ್ತಂ ದೇಶಮ್, ಅನ್ತೇ ಅವಯವೇ ಪೀಡಿತೇ ಪೀಡಯತಿ ಅವಗಾಹತೇ, ‘ಪೂಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೯-೧೧||
Adhikarana ekadoShArabdhe~api shothe pAkakAle sarvadoShasambandhaH (12) · Śloka 12
ನರ್ತೇಽನಿಲಾದ್ರುಙ್ನ ವಿನಾ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪಾಕಃ ಕಫಂ ಚಾಪಿ ವಿನಾ ನ ಪೂಯಃ |
ತಸ್ಮಾದ್ಧಿ ಸರ್ವೇ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಪಚನ್ತಿ ಶೋಥಾಂಸ್ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ ||೧೨||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) |
View original
नर्तेऽनिलाद्रुङ्न विना च पित्तं पाकः कफं चापि विना न पूयः |
तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथांस्त्रय एव दोषाः ||१२||
(सु. सू. अ. १७) |
ಏಕದೋಷಾರಬ್ಧೇಽಪಿ ಶೋಥೇ ಪಾಕಕಾಲೇ ಸರ್ವದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ– ನರ್ತೇಽನಿಲಾದ್ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ರುಗ್ರುಜಾ ತೋದಾದಿರೂಪಾ| ಸುಶ್ರುತೇ– “ತ್ರಿಭಿರೇತೈಃ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಶ್ಚ ಶರೀರಮಿದಂ ಧಾರ್ಯತೇ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ದರ್ಶನಂ ಶೋಣಿತಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಖ್ಯಾಪಕಮಾಶ್ರಿತ್ಯೋಕ್ತಮ್– “ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾಭ್ಯುದಿತಂ ತು ಪಿತ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ ವಶೇ ವಾತಕಫೌ ಪ್ರಸಹ್ಯ| ಪಚತ್ಯತಃ ಶೋಣಿತಮೇಷ ಪಾಕೋ ಮತಃ ಪರೇಷಾಂ ವಿದುಷಾಂ ದ್ವಿತೀಯಃ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅತ್ರ ದರ್ಶನೇ ಪಿತ್ತಂ ವಿದಾಹಕುಪಿತಂ ಶೋಣಿತಂ ದೂಷ್ಯಂ ಕರ್ಮಭೂತಂ ಪಚತಿ, ವಾತಕಫೌ ವಶೇ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ರೋಡೀಕೃತ್ಯ; ಹೀನಾರ್ಥೋ ವಾ ವಶೇಶಬ್ದಃ, ವಾತಕಫೌ ಹೀನೌ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಶೋಣಿತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ ವಾ, ತೇನ ಪಕ್ತ್ಯನುಕೂಲತ್ವಾದ್ವಿವಕ್ಷಿತಂ; ಪೂರ್ವದರ್ಶನೇ ಕಫಾತ್ ಪೂಯಃ, ಅತ್ರ ದರ್ಶನೇ ಶೋಣಿತಾತ್ ಪೂಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕೇ ಶೋಥೇ ಸಕಲಾಮಪಚ್ಯಮಾನಲಕ್ಷಣಾನುದಯಾದಜ್ಞಾಯಮಾನೇ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ| ತದ್ಯಥಾ– “ಕಫಜೇಷು ಖಲು ಶೋಥೇಷು ಗಮ್ಭೀರಗತಿತ್ವಾದಭಿಘಾತಜೇಷು ವಾ ಕೇಷುಚಿದಸಮಸ್ತಂ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಕ್ವಮಪಕ್ವಮಿತಿ ಭಿಷಙ್ಮೋಹಮುಪೈತಿ, ಯತ್ರ ಹಿ ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾ ಶೀತಶೋಥತಾ ಅಲ್ಪರುಜತಾ ಅಶ್ಮವದ್ಘನತಾ ಚ, ನ ತತ್ರ ಮೋಹಮುಪೇಯಾತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಯದಾ ರಾಗದಾಹಾದಿವೇದನಾಸಮುದಾಯಾನನ್ತರಂ ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ನ ಮೋಹಮಜ್ಞಾನತಾಮುಪೇಯಾತ್ ಪಕ್ವಮೇವೇತಿ ನಿಶ್ಚಿನುಯಾತ್| ಗದಾಧರೇಣ ತು ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾದೀನಿ ಸಂಶಯಹೇತೂನ್ಯುಕ್ತಾನಿ; ಯತಸ್ತೇನ “ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿತ್ವಾದನ್ತಃ ಪಾಕೋ ಬಹಿಃ ಪುನಸ್ತ್ವಕ್ಸಾವರ್ಣ್ಯಂ, ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿತ್ವಾದೇವ ಬಹಿಃ ಶೀತತಾ, ಕಫಾರಬ್ಧತ್ವಾನ್ಮನ್ದರುಜತಾಽಶ್ಮವಚ್ಚ ಘನತಾ” ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ “ಶೇಷಂ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೨||
Adhikarana aviniHsRutasya pUyasya vikArAntarakartRutvam (13-14) · Śloka 14
ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾಭ್ಯುದಿತಂ ತು ಪಿತ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ ವಶೇ ವಾತಕಫೌ ಪ್ರಸಹ್ಯ |
ಪಚತ್ಯತಃ ಶೋಣಿತಮೇಷ ಪಾಕೋ ಮತಃ ಪರೇಷಾಂ ವಿದುಷಾಂ ದ್ವಿತೀಯಃ ||೧೩||
ಕಕ್ಷಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ಯಥೈವ ವಹ್ನಿರ್ವಾಯ್ವೀರಿತಃ ಸನ್ದಹತಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ |
ತಥೈವ ಪೂಯೋ ಹ್ಯವಿನಿಃಸೃತೋ ಹಿ ಮಾಂಸಂ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯು ಚ ಖಾದತೀಹ ||೧೪||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) |
View original
कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य |
पचत्यतः शोणितमेष पाको मतः परेषां विदुषां द्वितीयः ||१३||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य |
तथैव पूयो ह्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१४||
(सु. सू. अ. १७) |
ಅವಿನಿಃಸೃತಸ್ಯ ಪೂಯಸ್ಯ ದೋಷಮಾಹ– ಕಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಕ್ಷಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯೇತಿ ಕಕ್ಷಂ ತೃಣಾದಿಗಹನಮ್||೧೩-೧೪||
Adhikarana AmashothaM chedayataH pakvaM copekShato vaidyasya nindA (15-16) · Śloka 16
ಆಮಂ ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಕ್ವಂ ಚ ಯೋ ಭಿಷಕ್ |
ಜಾನೀಯಾತ್ ಸ ಭವೇದ್ವೈದ್ಯಃ ಶೇಷಾಸ್ತಸ್ಕರವೃತ್ತಯಃ ||೧೫||
ಯಶ್ಛಿನತ್ತ್ಯಾಮಮಜ್ಞಾನಾದ್ಯೋ ವಾ ಪಕ್ವಮುಪೇಕ್ಷತೇ |
ಶ್ವಪಚಾವಿವ ಮನ್ತವ್ಯೌ ತಾವನಿಶ್ಚಿತಕಾರಿಣೌ ||೧೬||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) |
View original
आमं विदह्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् |
जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||१५||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यो वा पक्वमुपेक्षते |
श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१६||
(सु. सू. अ. १७) |
ಶ್ವಪಚಾವಿವ ಚಣ್ಡಾಲಾವಿವ, ಮನ್ತವ್ಯೌ ಜ್ಞಾತವ್ಯೌ| ಶೇಷಾಸ್ತಸ್ಕರವೃತ್ತಯ ಇತಿ ಲೋಭಮಾತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತಸ್ಕರಾ ಇವ ಶೇಷಾಃ||೧೫-೧೬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने व्रणशोथनिदानं समाप्तम् ||४१||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೧||