Adhikarana vraNashothasya vishiShTalakShaNam (1-2) · Śloka 2
അഥ വ്രണശോഥനിദാനമ് |
ഏകദേശോത്ഥിതഃ ശോഥോ വ്രണാനാം പൂര്വലക്ഷണമ് |
ഷഡ്വിധഃ സ്യാത് പൃഥക്സര്വരക്താഗന്തുനിമിത്തജഃ ||൧||
ശോഥാഃ ഷഡേതേ വിജ്ഞേയാഃ പ്രാഗുക്തൈഃ ശോഥലക്ഷണൈഃ |
വിശേഷഃ കഥ്യതേ ചൈഷാം പക്വാപക്വാദിനിശ്ചയേ ||൨||
View original
अथ व्रणशोथनिदानम् |
एकदेशोत्थितः शोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् |
षड्विधः स्यात् पृथक्सर्वरक्तागन्तुनिमित्तजः ||१||
शोथाः षडेते विज्ञेयाः प्रागुक्तैः शोथलक्षणैः |
विशेषः कथ्यते चैषां पक्वापक्वादिनिश्चये ||२||
പ്രായേണ ചികിത്സാസാധര്മ്യാദ് ഭാവിവ്രണത്വസമ്ബന്ധതുല്യത്വാച്ച വ്രണശോഥനിദാനമാഹ– ഏകദേശോത്ഥിത ഇത്യാദി| ഷഡ്വിധ ഇതി സങ്ഖ്യാകഥനം ദ്വന്ദ്വജനിഷേധാര്ഥമ്| പ്രാഗുക്തൈരിതി ആമപക്വൈഷണീയോക്തൈഃ; തത്ര ഹി “വാതശ്വയഥുരരുണഃ കൃഷ്ണോ വാ പരുഷോ മൃദുരനവസ്ഥിതഃ” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദിനാ ഷട്ശോഥലക്ഷണാന്യുക്താനി| വിശേഷഃ കഥ്യതേ ചൈഷാമിതി തത്രാനുക്തോ വിശേഷഃ കഥ്യത ഇത്യര്ഥഃ| പക്വാപക്വാദിനിശ്ചയ ഇതി അത്രാദിശബ്ദേന പച്യമാനസ്യ പരിഗ്രഹഃ||൧-൨||
Adhikarana vraNashothasya vAtajAdibhedena visheShalakShaNam (3) · Śloka 3
വിഷമം പച്യതേ വാതാത് പിത്തോത്ഥശ്ചാചിരാച്ചിരമ് |
കഫജഃ പിത്തവച്ഛോഥോ രക്താഗന്തുസമുദ്ഭവഃ ||൩||
View original
विषमं पच्यते वातात् पित्तोत्थश्चाचिराच्चिरम् |
कफजः पित्तवच्छोथो रक्तागन्तुसमुद्भवः ||३||
വാതാദിഭേദേന വിശേഷലക്ഷണമാഹ– വിഷമമിത്യാദി| പിത്തവദിതി പിത്തശോഥവദചിരം പച്യതേ||൩||
Adhikarana vraNashothasyAmalakShaNam (4) · Śloka 4
മന്ദോഷ്മതാऽല്പശോഥത്വം കാഠിന്യം ത്വക്സവര്ണതാ |
മന്ദവേദനതാ ചൈതച്ഛോഥാനാമാമലക്ഷണമ് ||൪||
View original
मन्दोष्मताऽल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता |
मन्दवेदनता चैतच्छोथानामामलक्षणम् ||४||
ആമശോഥലക്ഷണമാഹ– മന്ദേതി| മന്ദോഷ്മതാ ഈഷദുഷ്ണതാ, ത്വക്സവര്ണതാ ത്വക്സദൃശ ഏവ വര്ണഃ||൪||
Adhikarana pacyamAnavraNashothalakShaNam (5-8) · Śloka 8
ദഹ്യതേ ദഹനേനേവ ക്ഷാരേണേവ ച പച്യതേ |
പിപീലികാഗണേനേവ ദശ്യതേ ഛിദ്യതേ തഥാ ||൫||
ഭിദ്യതേ ചൈവ ശസ്ത്രേണ ദണ്ഡേനേവ ച താഡ്യതേ |
പീഡ്യതേ പാണിനേവാന്തഃ സൂചീഭിരിവ തുദ്യതേ ||൬||
സോഷാചോഷോ വിവര്ണഃ സ്യാദങ്ഗുല്യേവാവഘട്യതേ |
ആസനേ ശയനേ സ്ഥാനേ ശാന്തിം വൃശ്ചികവിദ്ധവത് ||൭||
ന ഗച്ഛേദാതതഃ ശോഥോ ഭവേദാധ്മാതബസ്തിവത് |
ജ്വരസ്തൃഷ്ണാऽരുചിശ്ചൈവ പച്യമാനസ്യ ലക്ഷണമ് ||൮||
View original
दह्यते दहनेनेव क्षारेणेव च पच्यते |
पिपीलिकागणेनेव दश्यते छिद्यते तथा ||५||
भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डेनेव च ताड्यते |
पीड्यते पाणिनेवान्तः सूचीभिरिव तुद्यते ||६||
सोषाचोषो विवर्णः स्यादङ्गुल्येवावघट्यते |
आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्धवत् ||७||
न गच्छेदाततः शोथो भवेदाध्मातबस्तिवत् |
ज्वरस्तृष्णाऽरुचिश्चैव पच्यमानस्य लक्षणम् ||८||
പച്യമാനലക്ഷണമാഹ– ദഹ്യത ഇത്യാദി| പച്യമാനശോഥേ പിത്തലിങ്ഗാന്യേവ ഭൂയസാ ഭവന്തി, വിദാഹസ്യ പിത്തപ്രകോപജത്വാത്; വിദാഹശ്ചാത്ര ദോഷാദീനാമേവ| തേന ജ്വരതൃഷ്ണാരുച്യാദയോऽത്ര പിത്തലിങ്ഗാനി| ഛിദ്യത ഇതി ദ്വിധാ ക്രിയത ഇവ| ഭിദ്യത ഇതി വിദാര്യതേ| സോഷാചോഷ ഇതി ഉഷാ ദാഹഃ, ചോഷഃ പാര്ശ്വസ്ഥാഗ്നിസന്താപവദ്വ്യഥാ, താഭ്യാം സഹ വര്തതേ യഃ സ തഥാ||൫-൮||
Adhikarana pakvavraNashothalakShaNam (9-11) · Śloka 11
വേദനോപശമഃ ശോഥോऽലോഹിതോऽല്പോ ന ചോന്നതഃ |
പ്രാദുര്ഭാവോ വലീനാം ച തോദഃ കണ്ഡൂര്മുഹുര്മുഹുഃ ||൯||
ഉപദ്രവാണാം പ്രശമോ നിമ്നതാ സ്ഫുടനം ത്വചാമ് |
ബസ്താവിവാമ്ബുസഞ്ചാരഃ സ്യാച്ഛോഥേऽങ്ഗുലിപീഡിതേ ||൧൦||
പൂയസ്യ പീഡയത്യേകമന്തമന്തേ ച പീഡീതേ |
ഭക്താകാങ്ക്ഷാ ഭവേച്ചൈതച്ഛോഥാനാം പക്വലക്ഷണമ് ||൧൧||
View original
वेदनोपशमः शोथोऽलोहितोऽल्पो न चोन्नतः |
प्रादुर्भावो वलीनां च तोदः कण्डूर्मुहुर्मुहुः ||९||
उपद्रवाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचाम् |
बस्ताविवाम्बुसञ्चारः स्याच्छोथेऽङ्गुलिपीडिते ||१०||
पूयस्य पीडयत्येकमन्तमन्ते च पीडीते |
भक्ताकाङ्क्षा भवेच्चैतच्छोथानां पक्वलक्षणम् ||११||
പക്വലക്ഷണമാഹ– വേദനോപശമ ഇത്യാദി| ദാഹാദിവേദനോപശാന്തിഃ, വിദാഹോപശമേന പിത്തസ്യാബലവത്ത്വാത്| തോദഃ കണ്ഡൂശ്ചാത്ര വാതകഫലിങ്ഗമ്| പ്രാദുര്ഭാവോ വലീനാമിതി മാംസശൈഥില്യാദ്വലീസമ്ഭവഃ| ഉപദ്രവാണാം പ്രശമ ഇതി പിത്തകോപജനിതാ ഉഷാചോഷതൃഷ്ണാരുച്യാദയോ രോഗാ ഏവ ഉപദ്രവാസ്തേഷാം പ്രശമഃ| നിമ്നതാ സ്വരൂപതഃ, അങ്ഗുലിപീഡനാദ്വാ| സ്ഫുടനം ത്വചാമിതി കിഞ്ചിത്ത്വഗവദരണമ്| ബസ്താവിവേത്യാദി| ബസ്തിശ്ചര്മപുടകമ്, പൂയസ്യേത്യത്ര ‘സഞ്ചാര’ ഇതി ശേഷഃ| അയമര്ഥഃ– ബസ്തൌ യഥാऽമ്ബുസഞ്ചാരസ്തഥാ ശോഥേऽങ്ഗുലിപീഡിതേ സതി പൂയസ്യ സഞ്ചാരഃ| പീഡയത്യേകമന്തമന്തേ ച പീഡിത ഇതി ഏകമന്തം ദേശമ്, അന്തേ അവയവേ പീഡിതേ പീഡയതി അവഗാഹതേ, ‘പൂയ’ ഇതി ശേഷഃ||൯-൧൧||
Adhikarana ekadoShArabdhe~api shothe pAkakAle sarvadoShasambandhaH (12) · Śloka 12
നര്തേऽനിലാദ്രുങ്ന വിനാ ച പിത്തം പാകഃ കഫം ചാപി വിനാ ന പൂയഃ |
തസ്മാദ്ധി സര്വേ പരിപാകകാലേ പചന്തി ശോഥാംസ്ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ ||൧൨||
(സു. സൂ. അ. ൧൭) |
View original
नर्तेऽनिलाद्रुङ्न विना च पित्तं पाकः कफं चापि विना न पूयः |
तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथांस्त्रय एव दोषाः ||१२||
(सु. सू. अ. १७) |
ഏകദോഷാരബ്ധേऽപി ശോഥേ പാകകാലേ സര്വദോഷസമ്ബന്ധമാഹ– നര്തേऽനിലാദ്രുഗിത്യാദി| രുഗ്രുജാ തോദാദിരൂപാ| സുശ്രുതേ– “ത്രിഭിരേതൈഃ ശോണിതചതുര്ഥൈശ്ച ശരീരമിദം ധാര്യതേ” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി ദ്വിതീയം ദര്ശനം ശോണിതപ്രാധാന്യാഖ്യാപകമാശ്രിത്യോക്തമ്– “കാലാന്തരേണാഭ്യുദിതം തു പിത്തം കൃത്വാ വശേ വാതകഫൌ പ്രസഹ്യ| പചത്യതഃ ശോണിതമേഷ പാകോ മതഃ പരേഷാം വിദുഷാം ദ്വിതീയഃ||” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| അത്ര ദര്ശനേ പിത്തം വിദാഹകുപിതം ശോണിതം ദൂഷ്യം കര്മഭൂതം പചതി, വാതകഫൌ വശേ കൃത്വാ ക്രോഡീകൃത്യ; ഹീനാര്ഥോ വാ വശേശബ്ദഃ, വാതകഫൌ ഹീനൌ കൃത്വേത്യര്ഥഃ; ശോണിതം കര്തൃഭൂതം വാ, തേന പക്ത്യനുകൂലത്വാദ്വിവക്ഷിതം; പൂര്വദര്ശനേ കഫാത് പൂയഃ, അത്ര ദര്ശനേ ശോണിതാത് പൂയ ഇതി വിശേഷഃ| ഗമ്ഭീരപാകേ ശോഥേ സകലാമപച്യമാനലക്ഷണാനുദയാദജ്ഞായമാനേ ലക്ഷണാന്തരമുക്തം സുശ്രുതേന| തദ്യഥാ– “കഫജേഷു ഖലു ശോഥേഷു ഗമ്ഭീരഗതിത്വാദഭിഘാതജേഷു വാ കേഷുചിദസമസ്തം പക്വലക്ഷണം ദൃഷ്ട്വാ പക്വമപക്വമിതി ഭിഷങ്മോഹമുപൈതി, യത്ര ഹി ത്വക്സവര്ണതാ ശീതശോഥതാ അല്പരുജതാ അശ്മവദ്ഘനതാ ച, ന തത്ര മോഹമുപേയാത്|” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– യദാ രാഗദാഹാദിവേദനാസമുദായാനന്തരം ത്വക്സവര്ണതാദീനി ഭവന്തി തദാ ന മോഹമജ്ഞാനതാമുപേയാത് പക്വമേവേതി നിശ്ചിനുയാത്| ഗദാധരേണ തു ത്വക്സവര്ണതാദീനി സംശയഹേതൂന്യുക്താനി; യതസ്തേന “ഗമ്ഭീരപാകിത്വാദന്തഃ പാകോ ബഹിഃ പുനസ്ത്വക്സാവര്ണ്യം, ഗമ്ഭീരപാകിത്വാദേവ ബഹിഃ ശീതതാ, കഫാരബ്ധത്വാന്മന്ദരുജതാऽശ്മവച്ച ഘനതാ” ഇത്യഭിധായ “ശേഷം പക്വലക്ഷണൈര്ജാനീയാത്” ഇത്യുക്തമ്||൧൨||
Adhikarana aviniHsRutasya pUyasya vikArAntarakartRutvam (13-14) · Śloka 14
കാലാന്തരേണാഭ്യുദിതം തു പിത്തം കൃത്വാ വശേ വാതകഫൌ പ്രസഹ്യ |
പചത്യതഃ ശോണിതമേഷ പാകോ മതഃ പരേഷാം വിദുഷാം ദ്വിതീയഃ ||൧൩||
കക്ഷം സമാസാദ്യ യഥൈവ വഹ്നിര്വായ്വീരിതഃ സന്ദഹതി പ്രസഹ്യ |
തഥൈവ പൂയോ ഹ്യവിനിഃസൃതോ ഹി മാംസം സിരാഃ സ്നായു ച ഖാദതീഹ ||൧൪||
(സു. സൂ. അ. ൧൭) |
View original
कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य |
पचत्यतः शोणितमेष पाको मतः परेषां विदुषां द्वितीयः ||१३||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य |
तथैव पूयो ह्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१४||
(सु. सू. अ. १७) |
അവിനിഃസൃതസ്യ പൂയസ്യ ദോഷമാഹ– കക്ഷമിത്യാദി| കക്ഷം സമാസാദ്യേതി കക്ഷം തൃണാദിഗഹനമ്||൧൩-൧൪||
Adhikarana AmashothaM chedayataH pakvaM copekShato vaidyasya nindA (15-16) · Śloka 16
ആമം വിദഹ്യമാനം ച സമ്യക് പക്വം ച യോ ഭിഷക് |
ജാനീയാത് സ ഭവേദ്വൈദ്യഃ ശേഷാസ്തസ്കരവൃത്തയഃ ||൧൫||
യശ്ഛിനത്ത്യാമമജ്ഞാനാദ്യോ വാ പക്വമുപേക്ഷതേ |
ശ്വപചാവിവ മന്തവ്യൌ താവനിശ്ചിതകാരിണൌ ||൧൬||
(സു. സൂ. അ. ൧൭) |
View original
आमं विदह्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् |
जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||१५||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यो वा पक्वमुपेक्षते |
श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१६||
(सु. सू. अ. १७) |
ശ്വപചാവിവ ചണ്ഡാലാവിവ, മന്തവ്യൌ ജ്ഞാതവ്യൌ| ശേഷാസ്തസ്കരവൃത്തയ ഇതി ലോഭമാത്രപ്രയുക്തത്വാത്തസ്കരാ ഇവ ശേഷാഃ||൧൫-൧൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വ്രണശോഥനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने व्रणशोथनिदानं समाप्तम् ||४१||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വ്രണശോഥനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൧||