Adhikarana vRuddheH samprAptiH (1-2) · Śloka 3
અથ વૃદ્ધિનિદાનમ્ |
ક્રુદ્ધોઽનૂર્ધ્વગતિર્વાયુઃ શોથશૂલકરશ્ચરન્ |
મુષ્કૌ વઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોષાભિવાહિનીઃ ||૧||
પ્રપીડ્ય ધમનીર્વૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોષયોઃ |
દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ ||૨||
મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમ્ |૩|
(વા. નિ. અ. ૧૧) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् |
क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् |
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१||
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः |
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२||
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३|
(वा. नि. अ. ११) |
શોથત્વસામાન્યાત્ શોથાનન્તરં વૃદ્ધિરભિધીયતે| વૃદ્ધેઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ક્રુદ્ધોઽનૂર્ધ્વગતિર્વાયુરિત્યાદિ| અનૂર્ધ્વગતિરધોગતિર્વાયુઃ મુષ્કૌ પ્રાપ્ય ચરન્ ગચ્છન્ વઙ્ક્ષણતો મેઢ્રજઙ્ઘાસન્ધેઃ સકાશાત્; ફલકોષાભિવાહિનીરિતિ ફલં ચ કોષશ્ચ ફલકોષૌ, અથવા ફલયોઃ કોષૌ, તદ્વહા ધમનીશ્ચ પ્રપીડ્ય સન્દૂષ્ય, વૃદ્ધિં કરોતિ| ફલકોષયોરિતિ દ્વિવચનમુપલક્ષણં, તેનૈકકોષેઽપિ દૃશ્યમાના વૃદ્ધિઃ સઙ્ગતા| સ વૃદ્ધિરિતિ “ક્તિચ્ક્તૌ ચ સઞ્જ્ઞાયામ્” ઇત્યનેન ક્તિજન્તો વૃદ્ધિશબ્દઃ પુંલિઙ્ગઃ, ક્તિન્નન્તસ્તુ સ્ત્રીલિઙ્ગઃ| વૃદ્ધિઃ કુરણ્ડોઽભિધીયતે| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં સપ્તધેતિ વચનં ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થં, તેન દ્વન્દ્વજાદિવૃદ્ધેરધિકાયા નિરાસઃ, અસમ્ભવસ્તુ તસ્યા વ્યાધિસ્વભાવાત્; મૂત્રાન્ત્રવૃદ્ધ્યોર્વાતવૃદ્ધ્યન્તર્ભાવાત્ ન્યૂનસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થમ્ અનયોર્વાતજત્વેઽપિ નિમિત્તચિકિત્સાભેદાત્ પૃથગભિધાનં, નિમિત્તભેદનિબન્ધન એવ વ્યાધિભેદઃ| યદુક્તમ્– “દોષદૂષ્યસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વ્યાધીનાં ભેદઃ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૪) ઇતિ| અત આહ– મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમિતિ||૧-૨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-medoja-mUtrajavRuddhilakShaNam (3-6) · Śloka 7
વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદહેતુરુક્ ||૩||
પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્ કફાચ્છીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનોઽલ્પરુક્ ||૪||
કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તજઃ |
કફવન્મેદસા વૃદ્ધિર્મૃદુસ્તાલફલોપમઃ ||૫||
મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજઃ સ તુ ગચ્છતઃ |
અમ્ભોભિઃ પૂર્ણદૃતિવત્ ક્ષોભં યાતિ સરુઙ્મૃદુઃ ||૬||
મૂત્રકૃચ્છ્રમધઃ સ્યાચ્ચ ચાલયન્ ફલકોષયોઃ |૭|
(વા. નિ. અ. ૧૧) |
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः |
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः |
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६||
मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७|
(वा. नि. अ. ११) |
વાતજાદીનાં મૂત્રજાન્તાનાં વૃદ્ધીનાં ક્રમેણ લક્ષણાન્યાહ– વાતેત્યાદિ| અહેતુરુગિતિ અનિમિત્તતો દાહાદિરુક્| રક્તજે ‘કૃષ્ણસ્ફોટાવૃત’ ઇતિ પિત્તજવૃદ્ધિલિઙ્ગાદધિકં; તેન હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાભેદાદ્રક્તજવૃદ્ધિઃ પૃથગ્ગણ્યતે| મેદોજે તાલફલોપમ ઇતિ પક્વતાલફલમિવ નીલવર્તુલઃ| મૂત્રજે મૂત્રકૃચ્છ્રમિતિ મૂત્રકૃચ્છ્રવત્ વેદના| ચાલયન્ ફલકોષયોરિતિ ફલકોષયોશ્ચાલયન્ ચલો ભવન્નિતસ્તતો ગચ્છન્ સોઽધઃ સ્યાત્| ચાલયન્નિતિ સ્વાર્થિકો ણિચ્||૩-૬||–
Adhikarana antravRuddhernidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-10) · Śloka 11
વાતકોપિભિરાહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ ||૭||
ધારણેરણભારાધ્વવિષમાઙ્ગપ્રવર્તનૈઃ |
ક્ષોભણૈઃ ક્ષોભિતોઽન્યૈશ્ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં યદા ||૮||
પવનો વિગુણીકૃત્ય સ્વનિવેશાદધો નયેત્ |
કુર્યાદ્વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથું તદા ||૯||
ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ મુષ્કવૃદ્ધિમાધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીં સ વાયુઃ |
પ્રપીડિતોઽન્તઃસ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મુક્તઃ ||૧૦||
યસ્યાન્ત્રાવયવાશ્લેષાન્મુષ્કયોર્વાતસમ્ભવાત્ |
અન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યોઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ ||૧૧||
(વા. નિ. અ. ૧૧) |
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७||
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः |
क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८||
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् |
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९||
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः |
प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०||
यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् |
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११||
(वा. नि. अ. ११) |
અન્ત્રવૃદ્ધિમાહ– વાતકોપિભિરિત્યાદિ| ધારણં વેગસ્યોપસ્થિતસ્ય, ઈરણમપ્રાપ્તસ્ય| ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતોઽન્યૈરિતિ બલવદ્વિગ્રહધનુરાકર્ષણાદિભિઃ| ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવમિતિ બૃહદન્ત્રવ્યુદાસાર્થમ્| વિગુણીકૃત્યેતિ સઙ્કુચીકૃત્ય| દ્વિગુણીકૃત્યેતિ પાઠાન્તરે સઙ્કોચેન દ્વિગુણીકૃત્ય| સ્વનિવેશાત્ સ્વસ્થાનાત્| તદા વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થઃ સન્ વઙ્ક્ષણસન્ધૌ ગ્રન્થિરૂપં સાધ્યં શ્વયથું કરોતિ, તત્ર ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિત્વા કાલાન્તરેણ ફલકોષં ગચ્છતીતિ| તાં મુષ્કવૃદ્ધિમાધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીમુપેક્ષ્યમાણસ્ય અચિકિત્સિતપુરુષસ્ય| અત્ર ભોજઃ– “અન્ત્રં દ્વિગુણમાદાય જન્તોર્નયતિ વઙ્ક્ષણમ્| વઙ્ક્ષણાત્તદ્રુજાયુક્તં ફલકોષં પ્રપદ્યતે||” ઇતિ| પ્રધ્માપયન્નિતિ ઉચ્છૂનયન્| અસાધ્યોઽયમિતિ કથં? યતોઽસ્ય ચિકિત્સાઽભિહિતા; નૈવમ્, અપ્રાપ્તફલકોષાયામયં ચિકિત્સાવિધિઃ; પ્રાપ્તફલકોષા ત્વસાધ્યા; યાપ્યાયાં વા તસ્યાં ચિકિત્સાવિધિઃ| યદુક્તં ભોજે– “યાપ્યાં તામન્ત્રજાં વિદુઃ|” ઇતિ| બ્રધ્નનિદાનં તુ તન્ત્રાન્તરે પઠ્યતે| તદ્યથા– “અત્યભિષ્યન્દિગુર્વન્નસેવનાન્નિચયં ગતઃ| કરોતિ ગ્રન્થિવચ્છોથં દોષો વઙ્ક્ષણસન્ધિષુ|| જ્વરશૂલાઙ્ગસાદાઢ્યં તં બ્રધ્નમિતિ નિર્દિશેત્||” ઇતિ||૭-૧૦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વૃદ્ધિનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વૃદ્ધિનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૭||