Adhikarana vRuddheH samprAptiH (1-2) · Śloka 3
atha vr̥ddhinidānam |
kruddhō'nūrdhvagatirvāyuḥ śōthaśūlakaraścaran |
muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakōṣābhivāhinīḥ ||1||
prapīḍya dhamanīrvr̥ddhiṁ karōti phalakōṣayōḥ |
dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhiḥ saptadhā gadaḥ ||2||
mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalam |3|
(vā. ni. a. 11) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् |
क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् |
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१||
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः |
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२||
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३|
(वा. नि. अ. ११) |
śōthatvasāmānyāt śōthānantaraṁ vr̥ddhirabhidhīyatē| vr̥ddhēḥ samprāptimāha– kruddhō'nūrdhvagatirvāyurityādi| anūrdhvagatiradhōgatirvāyuḥ muṣkau prāpya caran gacchan vaṅkṣaṇatō mēḍhrajaṅghāsandhēḥ sakāśāt; phalakōṣābhivāhinīriti phalaṁ ca kōṣaśca phalakōṣau, athavā phalayōḥ kōṣau, tadvahā dhamanīśca prapīḍya sandūṣya, vr̥ddhiṁ karōti| phalakōṣayōriti dvivacanamupalakṣaṇaṁ, tēnaikakōṣē'pi dr̥śyamānā vr̥ddhiḥ saṅgatā| sa vr̥ddhiriti “kticktau ca sañjñāyām” ityanēna ktijantō vr̥ddhiśabdaḥ puṁliṅgaḥ, ktinnantastu strīliṅgaḥ| vr̥ddhiḥ kuraṇḍō'bhidhīyatē| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ saptadhēti vacanaṁ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṁ, tēna dvandvajādivr̥ddhēradhikāyā nirāsaḥ, asambhavastu tasyā vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravr̥ddhyōrvātavr̥ddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsārtham anayōrvātajatvē'pi nimittacikitsābhēdāt pr̥thagabhidhānaṁ, nimittabhēdanibandhana ēva vyādhibhēdaḥ| yaduktam– “dōṣadūṣyasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vyādhīnāṁ bhēdaḥ|” (su. sū. a. 24) iti| ata āha– mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalamiti||1-2||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-medoja-mUtrajavRuddhilakShaNam (3-6) · Śloka 7
vātapūrṇadr̥tisparśō rūkṣō vātādahēturuk ||3||
pakvōdumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhōṣmapākavān kaphācchītō guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhinō'lparuk ||4||
kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ pittavr̥ddhiliṅgaśca raktajaḥ |
kaphavanmēdasā vr̥ddhirmr̥dustālaphalōpamaḥ ||5||
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ |
ambhōbhiḥ pūrṇadr̥tivat kṣōbhaṁ yāti saruṅmr̥duḥ ||6||
mūtrakr̥cchramadhaḥ syācca cālayan phalakōṣayōḥ |7|
(vā. ni. a. 11) |
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः |
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः |
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६||
मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७|
(वा. नि. अ. ११) |
vātajādīnāṁ mūtrajāntānāṁ vr̥ddhīnāṁ kramēṇa lakṣaṇānyāha– vātētyādi| ahēturugiti animittatō dāhādiruk| raktajē ‘kr̥ṣṇasphōṭāvr̥ta’ iti pittajavr̥ddhiliṅgādadhikaṁ; tēna hētuliṅgacikitsābhēdādraktajavr̥ddhiḥ pr̥thaggaṇyatē| mēdōjē tālaphalōpama iti pakvatālaphalamiva nīlavartulaḥ| mūtrajē mūtrakr̥cchramiti mūtrakr̥cchravat vēdanā| cālayan phalakōṣayōriti phalakōṣayōścālayan calō bhavannitastatō gacchan sō'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthikō ṇic||3-6||–
Adhikarana antravRuddhernidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-10) · Śloka 11
vātakōpibhirāhāraiḥ śītatōyāvagāhanaiḥ ||7||
dhāraṇēraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ |
kṣōbhaṇaiḥ kṣōbhitō'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṁ yadā ||8||
pavanō viguṇīkr̥tya svanivēśādadhō nayēt |
kuryādvaṅkṣaṇasandhisthō granthyābhaṁ śvayathuṁ tadā ||9||
upēkṣyamāṇasya ca muṣkavr̥ddhimādhmānarukstambhavatīṁ sa vāyuḥ |
prapīḍitō'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayannēti punaśca muktaḥ ||10||
yasyāntrāvayavāślēṣānmuṣkayōrvātasambhavāt |
antravr̥ddhirasādhyō'yaṁ vātavr̥ddhisamākr̥tiḥ ||11||
(vā. ni. a. 11) |
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७||
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः |
क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८||
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् |
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९||
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः |
प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०||
यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् |
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११||
(वा. नि. अ. ११) |
antravr̥ddhimāha– vātakōpibhirityādi| dhāraṇaṁ vēgasyōpasthitasya, īraṇamaprāptasya| kṣōbhaṇaiḥ kṣubhitō'nyairiti balavadvigrahadhanurākarṣaṇādibhiḥ| kṣudrāntrāvayavamiti br̥hadantravyudāsārtham| viguṇīkr̥tyēti saṅkucīkr̥tya| dviguṇīkr̥tyēti pāṭhāntarē saṅkōcēna dviguṇīkr̥tya| svanivēśāt svasthānāt| tadā vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san vaṅkṣaṇasandhau granthirūpaṁ sādhyaṁ śvayathuṁ karōti, tatra granthirūpēṇa sthitvā kālāntarēṇa phalakōṣaṁ gacchatīti| tāṁ muṣkavr̥ddhimādhmānarukstambhavatīmupēkṣyamāṇasya acikitsitapuruṣasya| atra bhōjaḥ– “antraṁ dviguṇamādāya jantōrnayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṁ phalakōṣaṁ prapadyatē||” iti| pradhmāpayanniti ucchūnayan| asādhyō'yamiti kathaṁ? yatō'sya cikitsā'bhihitā; naivam, aprāptaphalakōṣāyāmayaṁ cikitsāvidhiḥ; prāptaphalakōṣā tvasādhyā; yāpyāyāṁ vā tasyāṁ cikitsāvidhiḥ| yaduktaṁ bhōjē– “yāpyāṁ tāmantrajāṁ viduḥ|” iti| bradhnanidānaṁ tu tantrāntarē paṭhyatē| tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasēvanānnicayaṁ gataḥ| karōti granthivacchōthaṁ dōṣō vaṅkṣaṇasandhiṣu|| jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṁ taṁ bradhnamiti nirdiśēt||” iti||7-10||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē vr̥ddhinidānaṁ samāptam ||37||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ vr̥ddhinidānaṁ samāptam||37||