Adhikarana vRuddheH samprAptiH (1-2) · Śloka 3
ಅಥ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಮ್ |
ಕ್ರುದ್ಧೋಽನೂರ್ಧ್ವಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಶೋಥಶೂಲಕರಶ್ಚರನ್ |
ಮುಷ್ಕೌ ವಙ್ಕ್ಷಣತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಫಲಕೋಷಾಭಿವಾಹಿನೀಃ ||೧||
ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಧಮನೀರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ ಫಲಕೋಷಯೋಃ |
ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರೈಃ ಸ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಪ್ತಧಾ ಗದಃ ||೨||
ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾದ್ಧೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮ್ |೩|
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೧) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् |
क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् |
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१||
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः |
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२||
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३|
(वा. नि. अ. ११) |
ಶೋಥತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶೋಥಾನನ್ತರಂ ವೃದ್ಧಿರಭಿಧೀಯತೇ| ವೃದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧೋಽನೂರ್ಧ್ವಗತಿರ್ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೂರ್ಧ್ವಗತಿರಧೋಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಮುಷ್ಕೌ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚರನ್ ಗಚ್ಛನ್ ವಙ್ಕ್ಷಣತೋ ಮೇಢ್ರಜಙ್ಘಾಸನ್ಧೇಃ ಸಕಾಶಾತ್; ಫಲಕೋಷಾಭಿವಾಹಿನೀರಿತಿ ಫಲಂ ಚ ಕೋಷಶ್ಚ ಫಲಕೋಷೌ, ಅಥವಾ ಫಲಯೋಃ ಕೋಷೌ, ತದ್ವಹಾ ಧಮನೀಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಸನ್ದೂಷ್ಯ, ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ| ಫಲಕೋಷಯೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನೈಕಕೋಷೇಽಪಿ ದೃಶ್ಯಮಾನಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಙ್ಗತಾ| ಸ ವೃದ್ಧಿರಿತಿ “ಕ್ತಿಚ್ಕ್ತೌ ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಮ್” ಇತ್ಯನೇನ ಕ್ತಿಜನ್ತೋ ವೃದ್ಧಿಶಬ್ದಃ ಪುಂಲಿಙ್ಗಃ, ಕ್ತಿನ್ನನ್ತಸ್ತು ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಃ| ವೃದ್ಧಿಃ ಕುರಣ್ಡೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಸಪ್ತಧೇತಿ ವಚನಂ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ತೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾದಿವೃದ್ಧೇರಧಿಕಾಯಾ ನಿರಾಸಃ, ಅಸಮ್ಭವಸ್ತು ತಸ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧ್ಯೋರ್ವಾತವೃದ್ಧ್ಯನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ನ್ಯೂನಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್ ಅನಯೋರ್ವಾತಜತ್ವೇಽಪಿ ನಿಮಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ, ನಿಮಿತ್ತಭೇದನಿಬನ್ಧನ ಏವ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾದಾಯತನವಿಶೇಷಾನ್ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೈಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಭೇದಃ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಅತ ಆಹ– ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾದ್ಧೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮಿತಿ||೧-೨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-medoja-mUtrajavRuddhilakShaNam (3-6) · Śloka 7
ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಕ್ಷೋ ವಾತಾದಹೇತುರುಕ್ ||೩||
ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಃ ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹೋಷ್ಮಪಾಕವಾನ್ ಕಫಾಚ್ಛೀತೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಕಠಿನೋಽಲ್ಪರುಕ್ ||೪||
ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ರಕ್ತಜಃ |
ಕಫವನ್ಮೇದಸಾ ವೃದ್ಧಿರ್ಮೃದುಸ್ತಾಲಫಲೋಪಮಃ ||೫||
ಮೂತ್ರಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಮೂತ್ರಜಃ ಸ ತು ಗಚ್ಛತಃ |
ಅಮ್ಭೋಭಿಃ ಪೂರ್ಣದೃತಿವತ್ ಕ್ಷೋಭಂ ಯಾತಿ ಸರುಙ್ಮೃದುಃ ||೬||
ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಧಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಚಾಲಯನ್ ಫಲಕೋಷಯೋಃ |೭|
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೧) |
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः |
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः |
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६||
मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७|
(वा. नि. अ. ११) |
ವಾತಜಾದೀನಾಂ ಮೂತ್ರಜಾನ್ತಾನಾಂ ವೃದ್ಧೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಹೇತುರುಗಿತಿ ಅನಿಮಿತ್ತತೋ ದಾಹಾದಿರುಕ್| ರಕ್ತಜೇ ‘ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತ’ ಇತಿ ಪಿತ್ತಜವೃದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಾದಧಿಕಂ; ತೇನ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾದ್ರಕ್ತಜವೃದ್ಧಿಃ ಪೃಥಗ್ಗಣ್ಯತೇ| ಮೇದೋಜೇ ತಾಲಫಲೋಪಮ ಇತಿ ಪಕ್ವತಾಲಫಲಮಿವ ನೀಲವರ್ತುಲಃ| ಮೂತ್ರಜೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಿತಿ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರವತ್ ವೇದನಾ| ಚಾಲಯನ್ ಫಲಕೋಷಯೋರಿತಿ ಫಲಕೋಷಯೋಶ್ಚಾಲಯನ್ ಚಲೋ ಭವನ್ನಿತಸ್ತತೋ ಗಚ್ಛನ್ ಸೋಽಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಚಾಲಯನ್ನಿತಿ ಸ್ವಾರ್ಥಿಕೋ ಣಿಚ್||೩-೬||–
Adhikarana antravRuddhernidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-10) · Śloka 11
ವಾತಕೋಪಿಭಿರಾಹಾರೈಃ ಶೀತತೋಯಾವಗಾಹನೈಃ ||೭||
ಧಾರಣೇರಣಭಾರಾಧ್ವವಿಷಮಾಙ್ಗಪ್ರವರ್ತನೈಃ |
ಕ್ಷೋಭಣೈಃ ಕ್ಷೋಭಿತೋಽನ್ಯೈಶ್ಚ ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ತ್ರಾವಯವಂ ಯದಾ ||೮||
ಪವನೋ ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯ ಸ್ವನಿವೇಶಾದಧೋ ನಯೇತ್ |
ಕುರ್ಯಾದ್ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಸ್ಥೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಭಂ ಶ್ವಯಥುಂ ತದಾ ||೯||
ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಚ ಮುಷ್ಕವೃದ್ಧಿಮಾಧ್ಮಾನರುಕ್ಸ್ತಮ್ಭವತೀಂ ಸ ವಾಯುಃ |
ಪ್ರಪೀಡಿತೋಽನ್ತಃಸ್ವನವಾನ್ ಪ್ರಯಾತಿ ಪ್ರಧ್ಮಾಪಯನ್ನೇತಿ ಪುನಶ್ಚ ಮುಕ್ತಃ ||೧೦||
ಯಸ್ಯಾನ್ತ್ರಾವಯವಾಶ್ಲೇಷಾನ್ಮುಷ್ಕಯೋರ್ವಾತಸಮ್ಭವಾತ್ |
ಅನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿರಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವಾತವೃದ್ಧಿಸಮಾಕೃತಿಃ ||೧೧||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೧) |
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७||
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः |
क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८||
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् |
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९||
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः |
प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०||
यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् |
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११||
(वा. नि. अ. ११) |
ಅನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿಮಾಹ– ವಾತಕೋಪಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾರಣಂ ವೇಗಸ್ಯೋಪಸ್ಥಿತಸ್ಯ, ಈರಣಮಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ| ಕ್ಷೋಭಣೈಃ ಕ್ಷುಭಿತೋಽನ್ಯೈರಿತಿ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿಭಿಃ| ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ತ್ರಾವಯವಮಿತಿ ಬೃಹದನ್ತ್ರವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯೇತಿ ಸಙ್ಕುಚೀಕೃತ್ಯ| ದ್ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸಙ್ಕೋಚೇನ ದ್ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯ| ಸ್ವನಿವೇಶಾತ್ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್| ತದಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಸ್ಥಃ ಸನ್ ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧೌ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಕರೋತಿ, ತತ್ರ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೇಣ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಫಲಕೋಷಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ| ತಾಂ ಮುಷ್ಕವೃದ್ಧಿಮಾಧ್ಮಾನರುಕ್ಸ್ತಮ್ಭವತೀಮುಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಅಚಿಕಿತ್ಸಿತಪುರುಷಸ್ಯ| ಅತ್ರ ಭೋಜಃ– “ಅನ್ತ್ರಂ ದ್ವಿಗುಣಮಾದಾಯ ಜನ್ತೋರ್ನಯತಿ ವಙ್ಕ್ಷಣಮ್| ವಙ್ಕ್ಷಣಾತ್ತದ್ರುಜಾಯುಕ್ತಂ ಫಲಕೋಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಪ್ರಧ್ಮಾಪಯನ್ನಿತಿ ಉಚ್ಛೂನಯನ್| ಅಸಾಧ್ಯೋಽಯಮಿತಿ ಕಥಂ? ಯತೋಽಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಭಿಹಿತಾ; ನೈವಮ್, ಅಪ್ರಾಪ್ತಫಲಕೋಷಾಯಾಮಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಿಃ; ಪ್ರಾಪ್ತಫಲಕೋಷಾ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾ; ಯಾಪ್ಯಾಯಾಂ ವಾ ತಸ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಿಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಯಾಪ್ಯಾಂ ತಾಮನ್ತ್ರಜಾಂ ವಿದುಃ|” ಇತಿ| ಬ್ರಧ್ನನಿದಾನಂ ತು ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಠ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ– “ಅತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿಗುರ್ವನ್ನಸೇವನಾನ್ನಿಚಯಂ ಗತಃ| ಕರೋತಿ ಗ್ರನ್ಥಿವಚ್ಛೋಥಂ ದೋಷೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಷು|| ಜ್ವರಶೂಲಾಙ್ಗಸಾದಾಢ್ಯಂ ತಂ ಬ್ರಧ್ನಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೭-೧೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೭||