Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'nāgatābādhāpratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातोऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
anāgata īṣadāgataḥ, nañ atra īṣadarthē; ābādhā duḥkhaṁ vyādhirityarthaḥ; tasya pratiṣēdhaścikitsitam| taccikitsitaṁ svasthavr̥ttamahōrātrikācārakrama ityarthaḥ, yatō'hōrātrē'pi ṣaṇṇāmr̥tūnāmantarbhāvaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
utthāyōtthāya satataṁ svasthēnārōgyamicchatā | dhīmatā yadanuṣṭhēyaṁ tat sarvaṁ sampravakṣyatē ||3||
उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छता | धीमता यदनुष्ठेयं तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
utthāyōtthāyēti vīpsāyāṁ, pratyahamitikartavyatākhyāpanāyētyēkē; anyē tu utthāyēti abhiyōjyētyarthaḥ, abhitō yōgamabhisaṁyōgaṁ kr̥tvā; abhiyōga udyamaḥ, utpūrvasya sthādhātōrabhiyōgārthatvāt| satatam aharaharityarthaḥ; yadā tu utthāyōtthāyētyasyāharaha iti vyākhyānaṁ tadā satatamiti vyarthaṁ syāt| ‘yadanuṣṭhēyamaskannaṁ’ iti kēcit paṭhanti, askannam avaśyamityarthaḥ||3||
Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12
tatrādau dantapavanaṁ dvādaśāṅgulamāyatam | kaniṣṭhikāparīṇāhamr̥jvagranthitamavraṇam ||4|| ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṁ śastabhūmijam | avēkṣyartuṁ ca dōṣaṁ ca rasaṁ vīryaṁ ca yōjayēt ||5|| kaṣāyaṁ madhuraṁ tiktaṁ kaṭukaṁ prātarutthitaḥ | nimbaśca tiktakē śrēṣṭhaḥ kaṣāyē khadirastathā ||6|| madhūkō madhurē śrēṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭukē tathā | kṣaudravyōṣatrivargāktaṁ satailaṁ saindhavēna ca ||7|| cūrṇēna tējōvatyāśca dantānnityaṁ viśōdhayēt | ēkaikaṁ gharṣayēddantaṁ mr̥dunā kūrcakēna ca ||8|| dantaśōdhanacūrṇēna dantamāṁsānyabādhayan | taddaurgandhyōpadēhau tu ślēṣmāṇaṁ cāpakarṣati ||9|| vaiśadyamannābhiruciṁ saumanasyaṁ karōti ca | na khādēdgalatālvōṣṭhajihvārōgasamudbhavē ||10|| athāsyapākē śvāsē ca kāsahikkāvamīṣu ca | durbalō'jīrṇabhaktaśca mūrcchārtō madapīḍitaḥ ||11|| śirōrujārtastr̥ṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ | arditī karṇaśūlī ca dantarōgī ca mānavaḥ ||12||
तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् | कनिष्ठिकापरीणाहमृज्वग्रन्थितमव्रणम् ||४|| अयुग्मग्रन्थि यच्चापि प्रत्यग्रं शस्तभूमिजम् | अवेक्ष्यर्तुं च दोषं च रसं वीर्यं च योजयेत् ||५|| कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः | निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ||६|| मधूको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा | क्षौद्रव्योषत्रिवर्गाक्तं सतैलं सैन्धवेन च ||७|| चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत् | एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन च ||८|| दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन् | तद्दौर्गन्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति ||९|| वैशद्यमन्नाभिरुचिं सौमनस्यं करोति च | न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वारोगसमुद्भवे ||१०|| अथास्यपाके श्वासे च कासहिक्कावमीषु च | दुर्बलोऽजीर्णभक्तश्च मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||११|| शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः | अर्दिती कर्णशूली च दन्तरोगी च मानवः ||१२||
🔊 Audio coming soon
śirasa uttamāṅgatvāttatpūrvamēva vivr̥ṇvannāha- tatrētyādi| avraṇaṁ kōṭarādirahitam| pratthagraṁ navam| trivargāktaṁ trisugandhinā''ktaṁ liptaṁ dantakāṣṭhaṁ kr̥tvā, tēnētyadhyāhāraḥ| daurgandhyādyapakarṣaṇaṁ tatphalam; upadēhaḥ upalēpaḥ| vaiśadyaṁ nirmalatā| madaḥ pūgaphalēnēva||4-12||
Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14
jihvānirlēkhanaṁ raupyaṁ sauvarṇaṁ vārkṣamēva ca | tanmalāpaharaṁ śastaṁ mr̥du ślakṣṇaṁ daśāṅgulam ||13|| mukhavairasyadaurgandhyaśōphajāḍyaharaṁ sukham | dantadārḍhyakaraṁ rucyaṁ snēhagaṇḍūṣadhāraṇam ||14||
जिह्वानिर्लेखनं रौप्यं सौवर्णं वार्क्षमेव च | तन्मलापहरं शस्तं मृदु श्लक्ष्णं दशाङ्गुलम् ||१३|| मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम् | दन्तदार्ढ्यकरं रुच्यं स्नेहगण्डूषधारणम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
jihvētyādi| mr̥du kōmalam| ślakṣṇaṁ masr̥ṇam| jāḍyaṁ jaḍatā stabdhatētyarthaḥ||13-14||
Adhikarana 5 (15-16) · Śloka 17
kṣīravr̥kṣakaṣāyairvā kṣīrēṇa ca vimiśritaiḥ | bhillōṭakakaṣāyēṇa tathaivāmalakasya vā ||15|| prakṣālayēnmukhaṁ nētrē svasthaḥ śītōdakēna vā | nīlikāṁ mukhaśōṣaṁ ca piḍakāṁ vyaṅgamēva ca ||16|| raktapittakr̥tān rōgān sadya ēva vināśayēt |17|
क्षीरवृक्षकषायैर्वा क्षीरेण च विमिश्रितैः | भिल्लोटककषायेण तथैवामलकस्य वा ||१५|| प्रक्षालयेन्मुखं नेत्रे स्वस्थः शीतोदकेन वा | नीलिकां मुखशोषं च पिडकां व्यङ्गमेव च ||१६|| रक्तपित्तकृतान् रोगान् सद्य एव विनाशयेत् |१७|
🔊 Audio coming soon
kṣīravr̥kṣā nyagrōdhādayaḥ| kṣīravr̥kṣakaṣāyagaṇḍūṣēṇa raktaduṣṭirapi nivartatē| bahirmukhaprakṣālanamāha- bhillētyādi| bhillōṭakō hi parvatē kēdārabhūmau prasiddhaḥ| gayī tu bhillōṭakakaṣāyamantarmukhaprakṣālanamāha| āmalakasya kaṣāyēṇa nētrē prakṣālayēt, ubhayaṁ śītōdakēna vā||15-16||-
Adhikarana 6 (17-20) · Śloka 20
sukhaṁ laghu nirīkṣēta dr̥ḍhaṁ paśyati cakṣuṣā ||17|| mataṁ srōtōñjanaṁ śrēṣṭhaṁ viśuddhaṁ sindhusambhavam | dāhakaṇḍūmalaghnaṁ ca dr̥ṣṭiklēdarujāpaham ||18|| tējōrūpāvahaṁ caiva sahatē mārutātapau | na nētrarōgā jāyantē tasmādañjanamācarēt ||19|| bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ | rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājvarita ēva ca ||20||
सुखं लघु निरीक्षेत दृढं पश्यति चक्षुषा ||१७|| मतं स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसम्भवम् | दाहकण्डूमलघ्नं च दृष्टिक्लेदरुजापहम् ||१८|| तेजोरूपावहं चैव सहते मारुतातपौ | न नेत्ररोगा जायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत् ||१९|| भुक्तवाञ्छिरसा स्नातः श्रान्तश्छर्दनवाहनैः | रात्रौ जागरितश्चापि नाञ्ज्याज्वरित एव च ||२०||
🔊 Audio coming soon
tatō'ñjanāvasaraḥ| sindhuratra nadō'bhiprētaḥ, tatsambhavaṁ srōtōñjanam| viśuddhaṁ malarahitaṁ śrēṣṭhaṁ mataṁ; kutaḥ? yasmāddr̥ṣṭērdāhādiharaṁ klēdādyapaharaṁ tathā tējōrūpakaraṁ; tasmādañjanēna dr̥ḍhaṁ cakṣuṣā paśyati, mārutātapau sahatē, nētrarōgāśca na jāyanta iti yōgatantrayuktyā yōjanīyam| chardanavāhanairiti bahuvacanēna pariśrāntihētavō gr̥hyantē||17-20||
Adhikarana 7 (21-24) · Śloka 24
karpūrajātīkaṅkōlalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ | sacūrṇapūgaiḥ sahitaṁ patraṁ tāmbūlajaṁ śubham ||21|| mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam | hanudantasvaramalajihvēndriyaviśōdhanam ||22|| prasēkaśamanaṁ hr̥dyaṁ galāmayavināśanam | pathyaṁ suptōtthitē bhuktē snātē vāntē ca mānavē ||23|| raktapittakṣatakṣīṇatr̥ṣṇāmūrcchāparītinām | rūkṣadurbalamartyānāṁ na hitaṁ cāsyaśōṣiṇām ||24||
कर्पूरजातीकङ्कोललवङ्गकटुकाह्वयैः | सचूर्णपूगैः सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम् ||२१|| मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् | हनुदन्तस्वरमलजिह्वेन्द्रियविशोधनम् ||२२|| प्रसेकशमनं हृद्यं गलामयविनाशनम् | पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे ||२३|| रक्तपित्तक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छापरीतिनाम् | रूक्षदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
karpūrētyādi| jātīśabdēna jātīphalaṁ kathyatē||21-24||
Adhikarana 8 (25-26) · Śloka 26
śirōgatāṁstathā rōgāñchirōbhaṅgō'pakarṣati | kēśānāṁ mārdavaṁ dairdhyaṁ bahutvaṁ snigdhakr̥ṣṇatām ||25|| karōti śirasastr̥ptiṁ sutvakkamapi cānanam | santarpaṇaṁ cēndriyāṇāṁ śirasaḥ pratipūraṇam ||26||
शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छिरोभङ्गोऽपकर्षति | केशानां मार्दवं दैर्ध्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम् ||२५|| करोति शिरसस्तृप्तिं सुत्वक्कमपि चाननम् | सन्तर्पणं चेन्द्रियाणां शिरसः प्रतिपूरणम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
śirasaḥ pratipūraṇamiti śūnyabhūtasya śirasaḥ punaḥ pūraṇamityarthaḥ| ‘śirōgatāṁstathā rōgān’ ityatra ‘kēśabhūmigatān rōgān’ ityēkē paṭhanti; ‘śirasaḥ pratipūraṇaṁ’ ityatra ‘dattaṁ mastakatailakam’ ityaparē paṭhanti||25-26||
Adhikarana 9 (27-28) · Śloka 28
madhukaṁ kṣīraśuklā ca saralaṁ dēvadāru ca | kṣudrakaṁ pañcanāmānaṁ samabhāgāni saṁharēt ||27|| tēṣāṁ kalkakaṣāyābhyāṁ cakratailaṁ vipācayēt | sadaiva śītalaṁ jantōrmūrdhni tailaṁ pradāpayēt ||28||
मधुकं क्षीरशुक्ला च सरलं देवदारु च | क्षुद्रकं पञ्चनामानं समभागानि संहरेत् ||२७|| तेषां कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् | सदैव शीतलं जन्तोर्मूर्ध्नि तैलं प्रदापयेत् ||२८||
🔊 Audio coming soon
śirōbhyaṅgarthaṁ tailamāha- madhukamityādi| kṣīraśuklā kṣīravidārikā| kṣudrakaṁ pañcanāmānamiti alpā pañcamūlī| cakratailaṁ yantrapīḍitatailam| madhukādidravyāṇāṁ kvāthārthaṁ palaśatam, udakasya dvādaśādhikapañcaśatapalāni, tāvat vipacēdyāvadviṁśatyadhikaṁ śataṁ bhavati, tatō vastrapūtaṁ grāhyaṁ, tēna kvāthēna tathā taddravyāṇāmēva kalkairaṣṭabhiḥ palaiścakratailasya dvātriṁśatpalāni vipacēt, yāvattailapākalakṣaṇāni bhavanti, ēvamānumānikaṁ kalpanīyam ||27-28||
Adhikarana 10 (29) · Śloka 29
kēśaprasādhanī kēśyā rajōjantumalāpahā |29|
केशप्रसाधनी केश्या रजोजन्तुमलापहा |२९|
🔊 Audio coming soon
kēśaprasādhanī kaṅkatikā ‘kākuṁi’ iti lōkē| rajō dhūliḥ| jantuḥ yūkā|29|-
Adhikarana 11 (29) · Śloka 29
hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṁ karṇapūraṇam ||29||
हनुमन्याशिरःकर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
hanvityādi| karṇapūraṇakālasya saṅkhyāṁ śrīvāgbhaṭaḥ prāha- “dhārayēt pūraṇaṁ karṇē karṇamūlaṁ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṁ yāvanmātrāśatamavēdanē” (vā.sū.a.22)- iti||29||
Adhikarana 12 (30) · Śloka 30
abhyaṅgō mārdavakaraḥ kaphavātanirōdhanaḥ | dhātūnāṁ puṣṭijananō mr̥jāvarṇabalapradaḥ ||30||
अभ्यङ्गो मार्दवकरः कफवातनिरोधनः | धातूनां पुष्टिजननो मृजावर्णबलप्रदः ||३०||
🔊 Audio coming soon
abhyaṅga ityādi| abhyaṅgō'tra sakaladēhasya snēhābhyaṅgaḥ| mr̥jā śuddhaprabhā, varṇō gaurādiḥ| snēhasya sirāmukhādibhiḥ śarīrasantarpaṇakālaṁ kēcidatra paṭhanti- “rōmāntēṣvanu dēhasya sthitvā mātrāśatatrayam| tataḥ praviśati snēhaścaturbhirgacchati tvacam||raktaṁ gacchati mātrāṇāṁ śataiḥ pañcabhirēva tu| ṣaḍbhirmāṁsaṁ prapadyēta mēdaḥ saptabhirēva ca||śatairaṣṭābhirasthīni majjānaṁ navabhirvrajēt| tatrasthāñchamayēdrōgān vātapittakaphātmakān” iti||30||
Adhikarana 13 (31-32) · Śloka 32
sēkaḥ śramaghnō'nilahr̥dbhagnasandhiprasādhakaḥ | kṣatāgnidagdhābhihatavighr̥ṣṭānāṁ rujāpahaḥ ||31|| jalasiktasya vardhantē yathā mūlē'ṅkurāstarōḥ | tathā dhātuvivr̥ddhirhi snēhasiktasya jāyatē ||32||
सेकः श्रमघ्नोऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः | क्षताग्निदग्धाभिहतविघृष्टानां रुजापहः ||३१|| जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूलेऽङ्कुरास्तरोः | तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ||३२||
🔊 Audio coming soon
sēkaḥ sarvāṅgapariṣēkaḥ||31-32||
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
sirāmukhai rōmakūpairdhamanībhiśca tarpayan | śarīrabalamādhattē yuktaḥ snēhō'vagāhanē ||33||
सिरामुखै रोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयन् | शरीरबलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने ||३३||
🔊 Audio coming soon
yuktaḥ prayuktaḥ| avagāhanaṁ majjanam||33||
Adhikarana 15 (34) · Śloka 34
tatra prakr̥tisātmyartudēśadōṣavikāravit | tailaṁ ghr̥taṁ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasēkayōḥ ||34||
तत्र प्रकृतिसात्म्यर्तुदेशदोषविकारवित् | तैलं घृतं वा मतिमान् युञ्ज्यादभ्यङ्गसेकयोः ||३४||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ yōgyatāmāha- tatrētyādi||34||
Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37
kēvalaṁ sāmadōṣēṣu na kathañcana yōjayēt | taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana ||35|| tathā viriktō vāntaśca nirūḍhō yaśca mānavaḥ | pūrvayōḥ kr̥cchratā vyādhērasādhyatvamathāpi vā ||36|| śēṣāṇāṁ tadahaḥ prōktā agnimāndyādayō gadāḥ | santarpaṇasamutthānāṁ rōgāṇāṁ naiva kārayēt ||37||
केवलं सामदोषेषु न कथञ्चन योजयेत् | तरुणज्वर्यजीर्णी च नाभ्यक्तव्यौ कथञ्चन ||३५|| तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः | पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेरसाध्यत्वमथापि वा ||३६|| शेषाणां तदहः प्रोक्ता अग्निमान्द्यादयो गदाः | सन्तर्पणसमुत्थानां रोगाणां नैव कारयेत् ||३७||
🔊 Audio coming soon
abhyaṅgasya niṣēdhamāha- kēvalamityādi| āmajvarē tatkr̥takampādīnāmapi sambhava ityarthaḥ| pūrvayōstaruṇajvaryajīrṇinōḥ; śēṣāṇāṁ viriktānāṁ tadahaḥkriyamāṇē'bhyaṅgē'gnimāndyādayō bhavanti||35-37||
Adhikarana 17 (38-50) · Śloka 51
śarīrāyāsajananaṁ karma vyāyāmasañjñitam | tat kr̥tvā tu sukhaṁ dēhaṁ vimr̥dgīyāt samantataḥ ||38|| śarīrōpacayaḥ kāntirgātrāṇāṁ suvibhaktatā | dīptāgnitvamanālasyaṁ sthiratvaṁ lāghavaṁ mr̥jā ||39|| śramaklamapipāsōṣṇaśītādīnāṁ sahiṣṇutā | ārōgyaṁ cāpi paramaṁ vyāyāmādupajāyatē ||40|| na cāsti sadr̥śaṁ tēna kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam | na ca vyāyāminaṁ martyamardayantyarayō balāt ||41|| na cainaṁ sahasā''kramya jarā samadhirōhati | sthirībhavati māṁsaṁ ca vyāyāmābhiratasya ca ||42|| vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca | vyādhayō nōpasarpanti siṁhaṁ kṣudramr̥gā iva ||43|| vayōrūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam | vyāyāmaṁ kurvatō nityaṁ viruddhamapi bhōjanam ||44|| vidagdhamavidagdhaṁ vā nirdōṣaṁ paripacyatē | vyāyāmō hi sadā pathyō balināṁ snigdhabhōjinām ||45|| sa ca śītē vasantē ca tēṣāṁ pathyatamaḥ smr̥taḥ | sarvēṣvr̥tuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ ||46|| balasyārdhēna kartavyō vyāyāmō hantyatō'nyathā | hr̥di sthānasthitō vāyuryadā vaktraṁ prapadyatē ||47|| vyāyāmaṁ kurvatō jantōstadbalārdhasya lakṣaṇam | vayōbalaśarīrāṇi dēśakālāśanāni ca ||48|| samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rōgamāpnuyāt | kṣayatr̥ṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ ||49|| kāsaśōṣajvaraśvāsā ativyāyāmasambhavāḥ | raktapittī kr̥śaḥ śōṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ ||50|| bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastr̥ḍbhramārtaśca varjayēt |51|
शरीरायासजननं कर्म व्यायामसञ्ज्ञितम् | तत् कृत्वा तु सुखं देहं विमृद्गीयात् समन्ततः ||३८|| शरीरोपचयः कान्तिर्गात्राणां सुविभक्तता | दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा ||३९|| श्रमक्लमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णुता | आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ||४०|| न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणम् | न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात् ||४१|| न चैनं सहसाऽऽक्रम्य जरा समधिरोहति | स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ||४२|| व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च | व्याधयो नोपसर्पन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव ||४३|| वयोरूपगुणैर्हीनमपि कुर्यात् सुदर्शनम् | व्यायामं कुर्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम् ||४४|| विदग्धमविदग्धं वा निर्दोषं परिपच्यते | व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम् ||४५|| स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः | सर्वेष्वृतुष्वहरहः पुम्भिरात्महितैषिभिः ||४६|| बलस्यार्धेन कर्तव्यो व्यायामो हन्त्यतोऽन्यथा | हृदि स्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते ||४७|| व्यायामं कुर्वतो जन्तोस्तद्बलार्धस्य लक्षणम् | वयोबलशरीराणि देशकालाशनानि च ||४८|| समीक्ष्य कुर्याद्व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् | क्षयतृष्णारुचिच्छर्दिरक्तपित्तभ्रमक्लमाः ||४९|| कासशोषज्वरश्वासा अतिव्यायामसम्भवाः | रक्तपित्ती कृशः शोषी श्वासकासक्षतातुरः ||५०|| भुक्तवान् स्त्रीषु च क्षीणस्तृड्भ्रमार्तश्च वर्जयेत् |५१|
🔊 Audio coming soon
śarīrētyādi| śarīrasyōpacayaḥ samyakpuṣṭiḥ| gātrāṇāṁ suvibhaktatā gātrāṇāmiti sarvēṣāmaṅgānāṁ, suvibhaktatā susannibiṣṭatā sughaṭitaśarīratētyarthaḥ| mr̥jā śuddhiḥ | śatravō yathā ca vyāyāminaṁ balāddhētōrna mardayanti udvartanakāriṇaṁ janaṁ tathā vyādhayō nōpasarpanti nābhibhavantītyarthaḥ| sthirībhavati māṁsaṁ cēti upacayalakṣaṇasyāpi balasya hēturityarthaḥ| vyāyāmasvinnagātrasyēti gātrē svēdāgamē sati vyāyāmāduparamaḥ kārya ityarthaḥ, anyē tu ‘vyāyāmasvinnagātrasya’ ityatra ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti paṭhanti| padbhyāmudvartitasya pādābhyāṁ bahukr̥tamardanasyētyarthaḥ| viruddhaṁ hitāhitīyādhyāyōktam| vidagdham amlapākam, avidagdhaṁ vidagdhādanyat, tēnāmaṁ vidagdhaṁ ca gr̥hyatē| pariḥ sarvatō'rthē| vasantē cēti cakāraḥ pathyatamatvē hēmantādvasantasyāpakarṣaṁ sūcayati| balārdhalakṣaṇaṁ kēcidanyathā paṭhanti,- “kakṣālalāṭanāsāsu hastapādādisandhiṣu| prasvēdānmukhaśōṣācca balārdhaṁ taddhi nirdiśēt”- iti| vayōbalētyādi vayō yauvanaṁ, balaṁ śaktyupacayalakṣaṇaṁ, śarīraṁ madhyaṁ sthūlaṁ ca, dēśamānūpaṁ sādhāraṇaṁ ca; kālaṁ nityagamāvasthikaṁ ca dvividhamapi, tatra nityagē śītē vasantē ca, āvasthikē yauvanē balē sati; aśanāni snigdhabhōjanāni; samīkṣya dr̥ṣṭvā upacayaprabhr̥tau vyāyāmaṁ kuryāt| vyāyāmādagnipradīptau satyāṁ sarvarōgōpaśama iti||38-50||-
Adhikarana 18 (51) · Śloka 52
udvartanaṁ vātaharaṁ kaphamēdōvilāpanam ||51|| sthirīkaraṇamaṅgānāṁ tvakprasādakaraṁ param |52|
उद्वर्तनं वातहरं कफमेदोविलापनम् ||५१|| स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम् |५२|
🔊 Audio coming soon
vyāyāmē padbhyāmudvartitasyētyuktasyōdvartanasya guṇaṁ nirdiśannāha- udvartanamityādi| udvartanaṁ gātramardanam| vilāpanaṁ dravīkaraṇam||51||
Adhikarana 19 (52-56) · Śloka 56
sirāmukhaviviktatvaṁ tvaksthasyāgnēśca tējanam ||52|| uddharṣaṇōtsādanābhyāṁ jāyēyātāmasaṁśayam | utsādanādbhavēt strīṇāṁ viśēṣāt kāntimadvapuḥ ||53|| praharṣasaubhāgyamr̥jālāghavādiguṇānvitam | uddharṣaṇaṁ tu vijñēyaṁ kaṇḍūkōṭhānilāpaham ||54|| ūrvōḥ sañjanayatyāśu phēnakaḥ sthairyalāghavē | kaṇḍūkōṭhānilastambhamalarōgāpahaśca saḥ ||55|| tējanaṁ tvaggatasyāgnēḥ sirāmukhavivēcanam | uddharṣaṇaṁ tviṣṭikayā kaṇḍūkōṭhavināśanam ||56||
सिरामुखविविक्तत्वं त्वक्स्थस्याग्नेश्च तेजनम् ||५२|| उद्धर्षणोत्सादनाभ्यां जायेयातामसंशयम् | उत्सादनाद्भवेत् स्त्रीणां विशेषात् कान्तिमद्वपुः ||५३|| प्रहर्षसौभाग्यमृजालाघवादिगुणान्वितम् | उद्धर्षणं तु विज्ञेयं कण्डूकोठानिलापहम् ||५४|| ऊर्वोः सञ्जनयत्याशु फेनकः स्थैर्यलाघवे | कण्डूकोठानिलस्तम्भमलरोगापहश्च सः ||५५|| तेजनं त्वग्गतस्याग्नेः सिरामुखविवेचनम् | उद्धर्षणं त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
sirētyādi| tējanaṁ tvaggatasyāgnēḥ, sirāmukhavivardhanam| uddharṣaṇam asnēhauṣadhacūrṇādibhirgharṣaṇam, anyē tu phēnakēṣṭakādigharṣaṇam| uddharṣaṇōtsādanābhyāṁ jāyēyātāmiti sirāmukhaviviktatvāgnidīpanē uddharṣaṇōtsādanābhyāmutpadyēyātāṁ;| kēcidatra yathāsaṅkhyamāhuḥ- sirāmukhaviviktatvamuddharṣaṇēna, tvaksthasyāgnēstējanamutsādanēna; sasnēhakalkēnōddharṣaṇamutsādanam| mr̥jā śuddhaprabhā| ūrvōrūrdhvamadhaśca phēnakaḥ, ūruḥ ‘jāṅgha’ iti lōkē| kaṇḍūkōṭhavināśanamiti iyamiṣṭikōddharṣaṇaguṇōktiḥ||52-56||
Adhikarana 20 (57-63) · Śloka 64
nidrādāhaśramaharaṁ svēdakaṇḍūtr̥ṣāpaham | hr̥dyaṁ malaharaṁ śrēṣṭhaṁ sarvēndriyavibōdhanam ||57|| tandrāpāpmōpaśamanaṁ tuṣṭidaṁ puṁstvavardhanam | raktaprasādanaṁ cāpi snānamagnēśca dīpanam ||58|| uṣṇēna śirasaḥ snānamahitaṁ cakṣuṣaḥ sadā | śītēna śirasaḥ snānaṁ cakṣuṣyamiti nirdiśēt ||59|| ślēṣmamārutakōpē tu jñātvā vyādhibalābalam | kāmamuṣṇaṁ śiraḥsnānaṁ bhaiṣajyārthaṁ samācarēt ||60|| atiśītāmbu śītē ca ślēṣmamārutakōpanam | atyuṣṇamuṣṇakālē ca pittaśōṇitakōpanam ||61|| taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu | ādhmānārōcakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||62|| saubhāgyadaṁ varṇakaraṁ prītyōjōbalavardhanam | svēdadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulēpanam ||63|| snānaṁ yēṣāṁ niṣiddhaṁ tu tēṣāmapyanulēpanam |64|
निद्रादाहश्रमहरं स्वेदकण्डूतृषापहम् | हृद्यं मलहरं श्रेष्ठं सर्वेन्द्रियविबोधनम् ||५७|| तन्द्रापाप्मोपशमनं तुष्टिदं पुंस्त्ववर्धनम् | रक्तप्रसादनं चापि स्नानमग्नेश्च दीपनम् ||५८|| उष्णेन शिरसः स्नानमहितं चक्षुषः सदा | शीतेन शिरसः स्नानं चक्षुष्यमिति निर्दिशेत् ||५९|| श्लेष्ममारुतकोपे तु ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् | काममुष्णं शिरःस्नानं भैषज्यार्थं समाचरेत् ||६०|| अतिशीताम्बु शीते च श्लेष्ममारुतकोपनम् | अत्युष्णमुष्णकाले च पित्तशोणितकोपनम् ||६१|| तच्चातिसारज्वरितकर्णशूलानिलार्तिषु | आध्मानारोचकाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम् ||६२|| सौभाग्यदं वर्णकरं प्रीत्योजोबलवर्धनम् | स्वेददौर्गन्ध्यवैवर्ण्यश्रमघ्नमनुलेपनम् ||६३|| स्नानं येषां निषिद्धं तु तेषामप्यनुलेपनम् |६४|
🔊 Audio coming soon
nidrētyādi| kāmaṁ yathēṣṭam| snānasya niṣēdhamāha- tadityādi| yēṣāṁ snānaṁ nēṣyatē tēṣāmanulēpanamapi niṣidhyatē||57-63||-
Adhikarana 21 (64) · Śloka 65
rakṣōghnamatha caujasyaṁ saubhāgyakaramuttamam ||64|| sumanōmbararatnānāṁ dhāraṇaṁ prītivardhanam |65|
रक्षोघ्नमथ चौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् ||६४|| सुमनोम्बररत्नानां धारणं प्रीतिवर्धनम् |६५|
🔊 Audio coming soon
rakṣōghnamityādi| ratnāni māṇikyamarakatādīni| asyāgrē ādarśaguṇaṁ gōrōcanādhāraṇaguṇaṁ ca kēcidadhīyatē; sa cābhāvānna likhitaḥ||64||-
Adhikarana 22 (65) · Śloka 66
mukhālēpāddr̥ḍhaṁ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṁ tathā''nanam ||65|| avyaṅgapiḍakaṁ kāntaṁ bhavatyambujasannibham |66|
मुखालेपाद्दृढं चक्षुः पीनगण्डं तथाऽऽननम् ||६५|| अव्यङ्गपिडकं कान्तं भवत्यम्बुजसन्निभम् |६६|
🔊 Audio coming soon
mukhētyādi| kāntaṁ kamanīyaṁ manōharamityarthaḥ||65||-
Adhikarana 23 (66-67) · Śloka 68
pakṣmalaṁ viśadaṁ kāntamamalōjjvalamaṇḍalam ||66|| nētramañjanasaṁyōgādbhavēccāmalatārakam | yaśasyaṁ svargyamāyuṣyaṁ dhanadhānyavivardhanam ||67|| dēvatātithiviprāṇāṁ pūjanaṁ gōtravardhanam |68|
पक्ष्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमण्डलम् ||६६|| नेत्रमञ्जनसंयोगाद्भवेच्चामलतारकम् | यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं धनधान्यविवर्धनम् ||६७|| देवतातिथिविप्राणां पूजनं गोत्रवर्धनम् |६८|
🔊 Audio coming soon
sāmānyamañjanaguṇamāha- pakṣmalamityādi| pakṣmalaṁ ghanarōmānvitam viśadaṁ cippaurahitam| amalōjjvalamaṇḍalamiti nirmalōjjvalacakṣurbahirbhāgam ||66-67||-
Adhikarana 24 (68) · Śloka 69
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyō balakr̥ddēhadhārakaḥ ||68|| āyustējaḥsamutsāhasmr̥tyōjōgnivivardhanaḥ |69|
आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारकः ||६८|| आयुस्तेजःसमुत्साहस्मृत्योजोग्निविवर्धनः |६९|
🔊 Audio coming soon
āhāra ityādi| tējō bhrājiṣṇutā, samutsāhaḥ samyakcittavyavasāyaḥ, ōjō hr̥disthaṁ prāṇāyatanam||68||-
Adhikarana 25 (69) · Śloka 70
pādaprakṣālanaṁ pādamalarōgaśramāpaham ||69|| cakṣuḥprasādanaṁ vr̥ṣyaṁ rakṣōghnaṁ prītivardhanam |70|
पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् ||६९|| चक्षुःप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् |७०|
🔊 Audio coming soon
cakṣuḥprasādanaṁ dr̥ṣṭiprasādanaṁ, dr̥ṣṭisaṁyuktapādanibandhananāḍīprasādanatvāt ; prabhāvādityaparē| vr̥ṣyaṁ śukravr̥ddhikaraṁ, prabhāvāt||69||-
Adhikarana 26 (70) · Śloka 71
nidrākarō dēhasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut ||70|| pādatvaṅmr̥dukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |71|
निद्राकरो देहसुखश्चक्षुष्यः श्रमसुप्तिनुत् ||७०|| पादत्वङ्मृदुकारी च पादाभ्यङ्गः सदा हितः |७१|
🔊 Audio coming soon
nidrētyādi| pādābhyaṅgō'trāpi dr̥ṣṭipradaḥ pūrvavat||70||-
Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74
pādarōgaharaṁ vr̥ṣyaṁ rakṣōghnaṁ prītivardhanam ||71|| sukhapracāramōjasyaṁ sadā pādatradhāraṇam | anārōgyamanāyuṣyaṁ cakṣuṣōrupaghātakr̥t ||72|| pādābhyāmanupānadbhyāṁ sadā caṅkramaṇaṁ nr̥ṇām | pāpmōpaśamanaṁ kēśanakharōmāpamārjanam ||73|| harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam | bāṇavāraṁ mr̥jāvarṇatējōbalavivardhanam ||74||
पादरोगहरं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ||७१|| सुखप्रचारमोजस्यं सदा पादत्रधारणम् | अनारोग्यमनायुष्यं चक्षुषोरुपघातकृत् ||७२|| पादाभ्यामनुपानद्भ्यां सदा चङ्क्रमणं नृणाम् | पाप्मोपशमनं केशनखरोमापमार्जनम् ||७३|| हर्षलाघवसौभाग्यकरमुत्साहवर्धनम् | बाणवारं मृजावर्णतेजोबलविवर्धनम् ||७४||
🔊 Audio coming soon
pādētyādi| pādatraṁ pādahitaṁ pādukādi| anupānadbhyāṁ pādatrāṇarahitābhyām| bāṇavāraṁ varma||71-74||
Adhikarana 28 (75) · Śloka 75
pavitraṁ kēśyamuṣṇīṣaṁ vātātaparajōpaham |75|
पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजोपहम् |७५|
🔊 Audio coming soon
pavitramityādi| uṣṇīṣaṁ śirōvēṣṭanam|75|-
Adhikarana 29 (75) · Śloka 76
varṣānilarajōgharmahimādīnāṁ nivāraṇam ||75|| varṇyaṁ cakṣuṣyamaujasyaṁ śaṅkaraṁ chatradhāraṇam |76|
वर्षानिलरजोघर्महिमादीनां निवारणम् ||७५|| वर्ण्यं चक्षुष्यमौजस्यं शङ्करं छत्रधारणम् |७६|
🔊 Audio coming soon
varṣētyādi| śaṅkaraṁ sukhakaram||75||-
Adhikarana 30 (76-77) · Śloka 78
śunaḥ sarīsr̥pavyālaviṣāṇibhyō bhayāpaham ||76|| śramaskhalanadōṣaghnaṁ sthavirē ca praśasyatē | sattvōtsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam ||77|| avaṣṭambhakaraṁ cāpi bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam |78|
शुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम् ||७६|| श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते | सत्त्वोत्साहबलस्थैर्यधैर्यवीर्यविवर्धनम् ||७७|| अवष्टम्भकरं चापि भयघ्नं दण्डधारणम् |७८|
🔊 Audio coming soon
śuna ityādi| sarīsr̥pāḥ kr̥ṣṇasarpādayaḥ| vyālā vyāghrādayaḥ| viṣāṇibhyaḥ śr̥ṅgibhyaḥ| sattvaṁ sattvaguṇaḥ, utsāhō balaṁ, balam ōjaḥ, sthairyaṁ acalatvaṁ, dhairyaṁ dhīratvaṁ, vīryaṁ śaktiḥ| avaṣṭambhaḥ avalambanam| bhayaghnaṁ bhayanāśakam||76-77||-
Adhikarana 31 (78) · Śloka 78
āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā ||78||
आस्या वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यकरी सुखा ||७८||
🔊 Audio coming soon
āsyētyādi| āsyā sthitiḥ||78||
Adhikarana 32 (79-80) · Śloka 80
adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ | atyadhvā viparītō'smājjarādaurbalyakr̥cca saḥ ||79|| yattu caṅkramaṇaṁ nātidēhapīḍākaraṁ bhavēt | tadāyurbalamēdhāgnipradamindriyabōdhanam ||80||
अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः | अत्यध्वा विपरीतोऽस्माज्जरादौर्बल्यकृच्च सः ||७९|| यत्तु चङ्क्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् | तदायुर्बलमेधाग्निप्रदमिन्द्रियबोधनम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
adhvētyādi| atyadhvā atiśayēna mārgagamanam| caṅkramaṇaṁ kuṭilagatyā paribhramaṇam||79-80||
Adhikarana 33 (81-82) · Śloka 82
śramānilaharaṁ vr̥ṣyaṁ puṣṭinidrādhr̥tipradam | sukhaṁ śayyāsanaṁ, duḥkhaṁ viparītaguṇaṁ matam ||81|| bālavyajanamaujasyaṁ makṣikādīnapōhati | śōṣadāhaśramasvēdamūrcchāghnō vyajanānilaḥ ||82||
श्रमानिलहरं वृष्यं पुष्टिनिद्राधृतिप्रदम् | सुखं शय्यासनं, दुःखं विपरीतगुणं मतम् ||८१|| बालव्यजनमौजस्यं मक्षिकादीनपोहति | शोषदाहश्रमस्वेदमूर्च्छाघ्नो व्यजनानिलः ||८२||
🔊 Audio coming soon
śramētyādi| sukhaṁ śayyāsanaṁ vistr̥tamāstīrṇaṁ mr̥dugaṇḍōpadhānādiyuktam| duḥkhaṁ saṅkōcyāsanaṁ , duḥkhaṁ viparītaguṇam| bālavyajanaṁ cāmarākhyavyajanam| vyajanānilaḥ tālavr̥ntavāyuḥ||81-82||
Adhikarana 34 (83) · Śloka 83
prītinidrākaraṁ vr̥ṣyaṁ kaphavātaśramāpaham | saṁvāhanaṁ māṁsaraktatvakprasādakaraṁ sukham ||83||
प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातश्रमापहम् | संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं सुखम् ||८३||
🔊 Audio coming soon
prītītyādi| saṁvāhanaṁ sukhakarasparśaḥ, mardanaṁ tu gāḍhaṁ pādābhyāmārabhya kaṭiparyantaṁ, amitaprabhaṭīkākārastu hastābhyāṁ śanaiḥ śanairāhananamiti vadati||83||
Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 88
pravātaṁ raukṣyavaivarṇyastambhakr̥ddāhapaktinut | svēdamūrcchāpipāsāghnamapravātamatō'nyathā ||84|| sukhaṁ vātaṁ prasēvēta grīṣmē śaradi mānavaḥ | nivātaṁ hyāyuṣē sēvyamārōgyāya ca sarvadā ||85|| ātapaḥ pittatr̥ṣṇāgnisvēdamūrcchābhramāsrakr̥t | dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapōhati ||86|| agnirvātakaphastambhaśītavēpathunāśanaḥ | āmābhiṣyandajaraṇō raktapittapradūṣaṇaḥ ||87|| puṣṭivarṇabalōtsāhamagnidīptimatandritām | karōti dhātusāmyaṁ ca nidrā kālē niṣēvitā ||88||
प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपक्तिनुत् | स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नमप्रवातमतोऽन्यथा ||८४|| सुखं वातं प्रसेवेत ग्रीष्मे शरदि मानवः | निवातं ह्यायुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा ||८५|| आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् | दाहवैवर्ण्यकारी च छाया चैतानपोहति ||८६|| अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः | आमाभिष्यन्दजरणो रक्तपित्तप्रदूषणः ||८७|| पुष्टिवर्णबलोत्साहमग्निदीप्तिमतन्द्रिताम् | करोति धातुसाम्यं च निद्रा काले निषेविता ||८८||
🔊 Audio coming soon
sukhamityādi| “sukhaṁ pravātaṁ sēvēta grīṣmē śaradi vā'ntarā” ityanyē paṭhanti, vyākhyānayanti ca- grīṣmaśaradau pravātasēvanakālaḥ, paraṁ tayōrapi pravātasēvanaṁ sāntaram| jyōtsnātamasōrguṇāḥ punaśchāyānivātaguṇaiḥ sadr̥śā jñēyā itīha nōktāḥ| adravyatvē'pi ātapādīnāṁ prabhāvajaṁ karma; anyē punarātapaṁ tējaḥparamāṇupuñjaṁ, chāyāmapi tamaḥparamāṇujāmāhuḥ||84-88||
Adhikarana 36 (89) · Śloka 89
tatrādita ēva nīcanakharōmṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatrōpānatkēna daṇḍapāṇinā kālē hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtēna bhūtānāṁ guruvr̥ddhānumatēna susahāyēnānanyamanasā khalūpacaritavyaṁ, tadapi na rātrau, na kēśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmōtkarakapālāṅgārāmēdhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamēndrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt ||89||
तत्रादित एव नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा लघूष्णीषच्छत्रोपानत्केन दण्डपाणिना काले हितमितमधुरपूर्वाभिभाषिणा बन्धुभूतेन भूतानां गुरुवृद्धानुमतेन सुसहायेनानन्यमनसा खलूपचरितव्यं, तदपि न रात्रौ, न केशास्थिकण्टकाश्मतुषभस्मोत्करकपालाङ्गारामेध्यस्नानबलिभूमिषु, न विषमेन्द्रकीलचतुष्पथश्वभ्राणामुपरिष्टात् ||८९||
🔊 Audio coming soon
prātarutthitasya dantakāṣṭhakhādanādīndriyaśarīramanasāmupakārakamantaraṅgamabhidhāya bahiraṅgōpacaraṇē saddhr̥ttamuddiśannāha- tatrētyādi| laghūṣṇīṣam alpatanukr̥taṁ śirōvēṣṭanaṁ; kēcillaghupadaṁ chatrēṇōpānadā'pi sambandhayanti| upacaritavyam upagamanaṁ kartavyam| utkaraḥ tr̥ṇādisamūhaḥ; ācchāditakhanitamr̥ttikādirityaparē| yāgārthaṁ nikhātō yūpōpalakṣitaḥ pradēśa indrakīlaḥ, indrārthaṁ kīlā nyasyantē yasmin dēśē sa pradēśa indrakīlaḥ| catuṣpathō mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ| śvabhraṁ gartaḥ||89||
Adhikarana 37 (90) · Śloka 90
na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānr̥tāni vadēt, na dēvabrāhmaṇapitr̥parivādāṁśca; na narēndradviṣṭōnmattapatitakṣudranīcānupāsīta ||90||
न राजद्विष्टपरुषपैशुन्यानृतानि वदेत्, न देवब्राह्मणपितृपरिवादांश्च; न नरेन्द्रद्विष्टोन्मत्तपतितक्षुद्रनीचानुपासीत ||९०||
🔊 Audio coming soon
paiśunyaṁ sūcakatā, daurjanyamiti yāvat| parivādō dōṣakathanam| unmattō vātūlaḥ, patitaḥ svakīyadharmādbhraṣṭaḥ , kṣudrō laghuḥ, nīcā mlēcchādayaḥ| nōpāsīta nōpasēvēta||90||
Adhikarana 38 (91) · Śloka 91
vr̥kṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirōhaṇāni pariharēt, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisambhramavyālabhujaṅgakīṭasēvāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsr̥paśr̥ṅgisannikarṣāṁśca ||91||
वृक्षपर्वतप्रपातविषमवल्मीकदुष्टवाजिकुञ्जराद्यधिरोहणानि परिहरेत्, पूर्णनदीसमुद्राविदितपल्वलश्वभ्रकूपावतरणानि, भिन्नशून्यागारश्मशानविजनारण्यवासाग्निसम्भ्रमव्यालभुजङ्गकीटसेवाश्च, ग्रामाघातकलहशस्त्रसन्निपातव्यालसरीसृपशृङ्गिसन्निकर्षांश्च ||९१||
🔊 Audio coming soon
prapātō nirjharapatanam| kūpāntāvataraṇāni pariharēditi sambandhaḥ; aviditō'jñātasvarūpaḥ; palvalaṁ khātagartaḥ, avataraṇaṁ pravēśaḥ; atrāpi pariharēditi sambandhaḥ| bhinnaśūnyāgāraṁ patitagr̥haṁ janarahitagr̥haṁ ca, vijanaṁ nirjanam, araṇyaṁ aṭavī, agnisambhrama utpātapradīptaḥ, vyālā vyāghrādayaḥ, kīṭā vr̥ścikādayaḥ, grāmāghātō mārībhayajanyagrāmahananaṁ, sarīsr̥paḥ kr̥ṣṇasarpaḥ, sannikarṣaṁ naikaṭyaṁ pariharēditi sambandhaḥ| pūrvamagnērhēmantādāvatiśaityādabhiprētasyāpi sēvā atyantōpāsanaṁ niṣiddham, atra tu grīṣmādau tasya sānnidhyamapi niṣiddhamiti budhyatē| tathā pūrvaṁ vyālabhujaṅgayōrapi sēvā punaḥ punarnikaṭōpāsanaṁ niṣiddham, atra tu viśvastayōḥ sānnidhyamapi niṣidhyata iti na paunaruktyam||91||
Adhikarana 39 (92) · Śloka 92
nāgnigōgurubrāhmaṇaprēṅkhādampatyantarēṇa yāyāt | na śavamanuyāyāt | dēvagōbrāhmaṇacaityadhvajarōgipatitapāpakāriṇāṁ ca chāyāṁ nākramēta | nāstaṁ gacchantamudyantaṁ vā''dityaṁ vīkṣēta | gāṁ dhāpayantīṁ dhayantīṁ paraśasyaṁ vā carantīṁ na kasmaicidācakṣīta, na cōlkāpātōtpātēndradhanūṁṣi | nāgniṁ mukhēnōpadhamēt | nāpō bhūmiṁ vā pāṇipādēnābhihanyāt ||92||
नाग्निगोगुरुब्राह्मणप्रेङ्खादम्पत्यन्तरेण यायात् | न शवमनुयायात् | देवगोब्राह्मणचैत्यध्वजरोगिपतितपापकारिणां च छायां नाक्रमेत | नास्तं गच्छन्तमुद्यन्तं वाऽऽदित्यं वीक्षेत | गां धापयन्तीं धयन्तीं परशस्यं वा चरन्तीं न कस्मैचिदाचक्षीत, न चोल्कापातोत्पातेन्द्रधनूंषि | नाग्निं मुखेनोपधमेत् | नापो भूमिं वा पाणिपादेनाभिहन्यात् ||९२||
🔊 Audio coming soon
agnyōrgurvōrbrāhmaṇayōḥ prēṅkhayōrdampatyōścāntarēṇa na gacchēt; prēṅkhā dōlā, dampatī jāyāpatī| śavaṁ mr̥taprāṇiśarīram| anugamanaṁ paścādgamanam; skandhadānādyadhikāraṁ vinēti śēṣaḥ| caityaḥ śmaśānavr̥kṣaḥ| nākramēta na laṅghayēt| gāṁ surabhīm| dhāpayantīṁ pāyayantīṁ, vatsamiti gamyatē, dhēṭ pānē| dhayantīṁ svayaṁ pibantīṁ kuṇḍādinikṣiptapānīyaprabhr̥tīnīti gamyatē| paraśasyaṁ parakṣētram| nācakṣīta na kathayēt| ulkāpāta ākāśājjvaladagnipātaḥ; utpātā divyabhaumāntarīkṣāstrayaḥ; tatra divyāḥ pratimārōdanagandharvanagaradarśanādikāḥ, bhaumā bhūkampaprabhr̥tayaḥ, āntarikṣāstārāpatanaraviparivēṣādayaḥ; ētāni kasmaicinnācakṣītētyarthaḥ| upadhamēt nāgniṁ mukhēna jvālayēdityarthaḥ| abhihanyāditi kāraṇaṁ vinēti śēṣaḥ||92||
Adhikarana 40 (93) · Śloka 93
na vēgān dhārayēd vātamūtrapurīṣādīnām | na bahirvēgān grāmanagaradēvatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathi sannikr̥ṣṭānutsr̥jēnna prakāśaṁ na vāyvagnisalilasōmārkagōgurupratimukham ||93||
न वेगान् धारयेद् वातमूत्रपुरीषादीनाम् | न बहिर्वेगान् ग्रामनगरदेवतायतनश्मशानचतुष्पथसलिलाशयपथि सन्निकृष्टानुत्सृजेन्न प्रकाशं न वाय्वग्निसलिलसोमार्कगोगुरुप्रतिमुखम् ||९३||
🔊 Audio coming soon
bahirvēgā vātamūtrapurīṣādīnām| na prakāśamiti prakāśō yathā bhavatyēvaṁ nōtsr̥jēt||93||
Adhikarana 41 (94) · Śloka 94
na bhūmiṁ vilikhēt, nāsaṁvr̥tamukhaḥ sadasi jr̥mbhōdgārakāsaśvāsakṣavathūnutsr̥jēt, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt ||94||
न भूमिं विलिखेत्, नासंवृतमुखः सदसि जृम्भोद्गारकासश्वासक्षवथूनुत्सृजेत्, न पर्यङ्किकावष्टम्भपादप्रसारणानि गुरुसन्निधौ कुर्यात् ||९४||
🔊 Audio coming soon
vilikhēt nakhādibhiḥ| na sabhāyāmasaṁvr̥tamukhō jr̥mbhādīn visr̥jēt| kṣavathuḥ chikkā| paryaṅkikā paryastikā| avaṣṭambhō'grapr̥ṣṭhapārśvasthitastambhādiṣvavalambanaṁ; paramārthatastu avaṣṭambhō'valambō na paryāyaśabdaḥ||94||
Adhikarana 42 (95) · Śloka 95
na bālakarṇanāsāsrōtōdaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt , na vījayēt kēśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṁ kuryāt, na kāṣṭhalōṣṭatr̥ṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā ||95||
न बालकर्णनासास्रोतोदशनाक्षिविवराण्यभिकुष्णीयात् , न वीजयेत् केशमुखनखवस्त्रगात्राणि, न गात्रनखवक्त्रवादित्रं कुर्यात्, न काष्ठलोष्टतृणादीनभिहन्याच्छिन्द्याद्भिन्द्याद्वा ||९५||
🔊 Audio coming soon
srōtāṁsi pāyūpasthādīni, ētēṣāṁ vivarāṇi chidrāṇi; nābhikuṣṇīyāt nābhikarṣēt, na malaṁ spr̥śēdityarthaḥ| na vījayēt na kampayēt| na gātravāditraṁ na gātraṁ vādyabhāṇḍaṁ kuryāt||95||
Adhikarana 43 (96) · Śloka 96
na prativātātapaṁ sēvēta, na bhuktamātrō'gnimupāsīta, nōtkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṁ viṣamaṁ dhārayēt, na viṣamakāyaḥ kriyāṁ bhajēta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣēta viśēṣājjyōtirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṁ śirasā vahēt, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatisēvēta ||96||
न प्रतिवातातपं सेवेत, न भुक्तमात्रोऽग्निमुपासीत, नोत्कटकाल्पकाष्ठासनमध्यासीत, न ग्रीवां विषमं धारयेत्, न विषमकायः क्रियां भजेत भुञ्जीत वा, न प्रततमीक्षेत विशेषाज्ज्योतिर्भास्करसूक्ष्मचलभ्रान्तानि, न भारं शिरसा वहेत्, न स्वप्नजागरणशयनासनस्थानचङ्क्रमणयानवाहनप्रधावनलङ्घनप्लवनप्रतरणहास्यभाष्यव्यवायव्यायामादीनुचितानप्यतिसेवेत ||९६||
🔊 Audio coming soon
na prativātātapamiti abhimukhaṁ vātamātapaṁ vā na sēvēta| nādhyāsīta nōpaviśēdityarthaḥ| āsanaśabda utkaṭakādibhistribhiḥ saha pratyēkamabhisambadhyatē| pratataṁ visphāritākṣaṁ nēkṣēta; jyōtiragniśikhā, tārakētyanyē| divā svapnajāgaraṇādīni svabhyastānyapyētāni hitāhitāni nātikrāntapramāṇaṁ bhajēt| sthānam ūrdhvasthitiṁ, caṅkramaṇaṁ gatāgataṁ, yānaṁ rathādi, vāhanaṁ hastyaśvādi, laṅghanaṁ khēyagartādyutkramaṇaṁ, plavanam utplutyōtplutya gamanaṁ, prataraṇaṁ nadyādīnāṁ bāhubhyāṁ taraṇam||96||
Adhikarana 44 (97) · Śloka 97
ucitādapyahitāt kramaśō viramēt, hitamanucitamapyāsēvēta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt ||97||
उचितादप्यहितात् क्रमशो विरमेत्, हितमनुचितमप्यासेवेत क्रमशः, न चैकान्ततः पादहीनात् ||९७||
🔊 Audio coming soon
svabhyastādapi yavakādēḥ kramēṇaiva nivartayēdityarthaḥ; sahasā parivartanē rōgō maraṇaṁ vā| kramaśō hitaṁ raktaśālyādi| anucitam anabhyastaṁ, kramaśa iti tatrābhyastādahitādvirāmē yathākramaṁ pādasyāpacayaḥ, tathā tasyābhyasanīyasya yathākramamabhyāsē pādasyaiva prakṣēpaḥ; ēvaṁ hitāhitayōścaturthāṁśasya ṣōḍaśāṁśasya vā''vāpōddhārābhyāṁ ṣōḍaśāhōbhirahitasya sarvasya tyāgō hitasya sarvasya prāptiriti||97||
Adhikarana 45 (98) · Śloka 98
nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātrē bhuñjīta, na vinā pātrēṇa, nāñjalipuṭēnāpaḥ pibēt, kālē hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṁ vaidyapratyavēkṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhōjanāni pariharēt, śēṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyēvaṅguṇānyapi sambhramadattāni, (tānyapi) makṣikābālōpahatāni , nāprakṣālitapādō bhuñjīta na mūtrōccārapīḍitō na sandhyayōrnānupāśritō nātītakālaṁ hīnamatimātraṁ (nōddhr̥tasnēhaṁ) cēti ||98||
नावाक्शिराः शयीत, न भिन्नपात्रे भुञ्जीत, न विना पात्रेण, नाञ्जलिपुटेनापः पिबेत्, काले हितमितस्निग्धमधुरप्रायमाहारं वैद्यप्रत्यवेक्षितमश्नीयात्, ग्रामगणगणिकापणिकशत्रुसत्रशठपतितभोजनानि परिहरेत्, शेषाण्यपि चानिष्टरूपरसगन्धस्पर्शशब्दमानसानि, अन्यान्येवङ्गुणान्यपि सम्भ्रमदत्तानि, (तान्यपि) मक्षिकाबालोपहतानि , नाप्रक्षालितपादो भुञ्जीत न मूत्रोच्चारपीडितो न सन्ध्ययोर्नानुपाश्रितो नातीतकालं हीनमतिमात्रं (नोद्धृतस्नेहं) चेति ||९८||
🔊 Audio coming soon
avākśirā adhaḥśirā ityarthaḥ| bhinnapātrē vidīrṇapātrē| pratyavēkṣitaṁ vilōkitam| grāmasthāḥ sarvē militvā kvacit kiñcid yadbhōjanaṁ sampādayanti tadgrāmabhōjanam| gaṇā kathakacāraṇādayaḥ, gaṇikā vēśyā, paṇika itaravaṇik, śatruḥ vipakṣaḥ, satraṁ yajñaḥ, patitaḥ svakīyācārabhraṣṭaḥ| aniṣṭaśabdō rūpādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| aniṣṭaśabdaḥ kutsitadhvaniḥ; aniṣṭamānasaṁ cittānabhiprētam| anyānīti aniṣṭarūpādibhyō'nyāni iṣṭarūparasādīni vā, ēvaṅguṇānyapīti grāmādibhyaḥ śēṣāṇyapītyarthaḥ| sambhramadattānīti militvā dattāni, bhōjanāni pariharēditi śēṣaḥ| (sarvāṇyēva kiṁ tvarayā dattāni pariharēdityāha- tānyapītyādi|) uccārō viṣṭhā| nānupāśrita āśritānvitō na bhuñjīta| nātītakālaṁ nātikrāntakālamityarthaḥ, (sasnēhavastuni pīḍanēna snēhādbhinnaṁ yattaduddhr̥tasnēham|)||98||
Adhikarana 46 (99-100) · Śloka 100
na bhuñjītōddhr̥tasnēhaṁ naṣṭaṁ paryuṣitaṁ payaḥ | na naktaṁ dadhi bhuñjīta na cāpyaghr̥taśarkaram ||99|| nāmudgayūṣaṁ nākṣaudraṁ nōṣṇaṁ nāmalakairvinā | anyathā janayēt kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn | nātmānamudakē paśyēnna nagnaḥ praviśējjalam ||100||
न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नष्टं पर्युषितं पयः | न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् ||९९|| नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना | अन्यथा जनयेत् कुष्ठविसर्पादीन् गदान् बहून् | नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
uddhr̥tasnēhaṁ ca sumanthanēnaiva snēhādbhinnam, atra snēhō ghr̥tam| na naktaṁ dadhītyādi| na cāpyalavaṇaṁ na vā'pyudakavarjitaṁ dadhi bhuñjīta||99-100||
Adhikarana 47 (101) · Śloka 101
dyūtamadyātisēvāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagōṣṭhīvāditrāṇi na sēvēta, srajaṁ chatrōpānahau kanakamatītavāsāṁsi na cānyairdhr̥tāni dhārayēt, brāhmaṇamagniṁ gāṁ ca nōcchiṣṭaḥ spr̥śēt ||101||
द्यूतमद्यातिसेवाप्रतिभूत्वसाक्षित्वसमाह्वानगोष्ठीवादित्राणि न सेवेत, स्रजं छत्रोपानहौ कनकमतीतवासांसि न चान्यैर्धृतानि धारयेत्, ब्राह्मणमग्निं गां च नोच्छिष्टः स्पृशेत् ||१०१||
🔊 Audio coming soon
pratibhūḥ lagnakaḥ, niṣkāraṇamāhūya svēcchālāpakathanaṁ samāhvānam| vāditrāṇi mr̥daṅgādīni| atītavāsāṁsi jīrṇavastrāṇi, anyairvidhr̥tāni na prakṣālya dhārayēt||101||
Adhikarana 48 (102-106) · Śloka 107
bhavanti cātra- yasmin yasminnr̥tau yē yē dōṣāḥ kupyanti dēhinām | tēṣu tēṣu pradātavyā rasāstē tē vijānatā ||102|| varṣāsu na pibēttōyaṁ pibēccharadi mātrayā | varṣāsu caturō māsān mātrāvadudakaṁ pibēt ||103|| uṣṇaṁ haimē vasantē ca kāmaṁ grīṣmē tu śītalam | hēmantē ca vasantē ca sīdhvariṣṭau pibēnnaraḥ ||104|| śr̥taśītaṁ payō grīṣmē prāvr̥ṭkālē rasaṁ pibēt | yūṣaṁ varṣati, tasyāntē prapibēcchītalaṁ jalam ||105|| svastha ēvamatō'nyastu dōṣāhāragatānugaḥ | snēhaṁ saindhavacūrṇēna pippalībhiśca saṁyutam ||106|| pibēdagnivivr̥ddhyarthaṁ na ca vēgān vidhārayēt |107|
भवन्ति चात्र- यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् | तेषु तेषु प्रदातव्या रसास्ते ते विजानता ||१०२|| वर्षासु न पिबेत्तोयं पिबेच्छरदि मात्रया | वर्षासु चतुरो मासान् मात्रावदुदकं पिबेत् ||१०३|| उष्णं हैमे वसन्ते च कामं ग्रीष्मे तु शीतलम् | हेमन्ते च वसन्ते च सीध्वरिष्टौ पिबेन्नरः ||१०४|| शृतशीतं पयो ग्रीष्मे प्रावृट्काले रसं पिबेत् | यूषं वर्षति, तस्यान्ते प्रपिबेच्छीतलं जलम् ||१०५|| स्वस्थ एवमतोऽन्यस्तु दोषाहारगतानुगः | स्नेहं सैन्धवचूर्णेन पिप्पलीभिश्च संयुतम् ||१०६|| पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं न च वेगान् विधारयेत् |१०७|
🔊 Audio coming soon
annaṁ niyamya kālēna varṣādir̥tulakṣaṇēnāpi pānaṁ niyamayannāha- varṣāsvityādi| na pibēt īṣat pibēdityarthaḥ| pibēccharadi mātrayēti mātrāśabdō'lpavacanaḥ| ētēnaitaduktaṁ bhavati- kāmamabhilāṣapūrṇaṁ, na tvatiśayēna| sīdhvariṣṭau madyāriṣṭayōrudakaṁ pibēdityarthaḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, ariṣṭaḥ abhayāriṣṭādikaḥ, payō'tra kṣīram| tasyāntē varṣāntē| atō'nya iti asvasthaḥ| dōṣāhāragatānugō bhavēt dōṣā vātādayaḥ; tatra vātē snigdhamuṣṇaṁ, pittē śītaṁ, kaphē rūkṣōṣṇam; āhāragatānuga iti ‘uṣṇōdakānupānaṁ tu snēhānāmatha śasyatē’ ityādi| vēgavidhāraṇaṁ hi agnināśanam||102-106||-
Adhikarana 49 (107-109) · Śloka 109
agnidīptikaraṁ nr̥̄ṇāṁ rōgāṇāṁ śamanaṁ prati ||107|| prāvr̥ṭśaradvasantēṣu samyak snēhādimācarēt | kaphē pracchardanaṁ pittē virēkō bastirīraṇē ||108|| śasyatē triṣvapi sadā vyāyāmō dōṣanāśanaḥ | bhuktaṁ viruddhamapyannaṁ vyāyāmānna praduṣyati ||109||
अग्निदीप्तिकरं नॄणां रोगाणां शमनं प्रति ||१०७|| प्रावृट्शरद्वसन्तेषु सम्यक् स्नेहादिमाचरेत् | कफे प्रच्छर्दनं पित्ते विरेको बस्तिरीरणे ||१०८|| शस्यते त्रिष्वपि सदा व्यायामो दोषनाशनः | भुक्तं विरुद्धमप्यन्नं व्यायामान्न प्रदुष्यति ||१०९||
🔊 Audio coming soon
svasthāturayōrubhayōrapi vakṣyamāṇaṁ śōdhanaṁ nirdiśannāha- kapha ityādi| īraṇē vātē| apiśabdō vyāyāmakriyāphalānāṁ prāguktānāmapīhānuvartanaṁ samuccinōti| na praduṣyati na dōṣakaraṁ bhavati||107-109||
Adhikarana 50 (110-129) · Śloka 130
utsargamaithunāhāraśōdhanē syāttu tanmanāḥ | nēcchēddōṣacayāt prājñaḥ pīḍāṁ vā kāyamānasīm ||110|| atistrīsamprayōgācca rakṣēdātmānamātmavān | śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ ||111|| ativyavāyājjāyantē rōgāścākṣēpakādayaḥ | āyuṣmantō mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ ||112|| sthirōpacitamāṁsāśca bhavanti strīṣu saṁyatāḥ | tribhistribhirahōbhirvā samīyāt pramadāṁ naraḥ ||113|| sarvēṣvr̥tuṣu, gharmēṣu pakṣāt pakṣādvrajēdbudhaḥ | rajasvalāmakāmāṁ ca malināmapriyāṁ tathā ||114|| varṇavr̥ddhāṁ vayōvr̥ddhāṁ tathā vyādhiprapīḍitām | hīnāṅgīṁ garbhiṇīṁ dvēṣyāṁ yōnidōṣasamanvitām ||115|| sagōtrāṁ gurupatnīṁ ca tathā pravrajitāmapi | sandhyāparvasvagamyāṁ ca nōpēyāt pramadāṁ naraḥ ||116|| gōsargē cārdharātrē ca tathā madhyandinēṣu ca | lajjāsamāvahē dēśē vivr̥tē'śuddha ēva ca ||117|| kṣudhitō vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ | vātaviṇmūtravēgī ca pipāsuratidurbalaḥ ||118|| tiryagyōnāvayōnau ca prāptaśukravidhāraṇam | duṣṭayōnau visargaṁ tu balavānapi varjayēt ||119|| rētasaścātimātraṁ tu mūrdhāvaraṇamēva ca | sthitāvuttānaśayanē viśēṣēṇaiva garhitam ||120|| krīḍāyāmapi mēdhāvī hitārthī parivarjayēt | rajasvalāṁ prāptavatō narasyāniyatātmanaḥ ||121|| dr̥ṣṭyāyustējasāṁ hāniradharmaśca tatō bhavēt | liṅginīṁ gurupatnīṁ ca sagōtrāmatha parvasu ||122|| vr̥ddhāṁ ca sandhyayōścāpi gacchatō jīvitakṣayaḥ | garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṁ balakṣayaḥ ||123|| hīnāṅgīṁ malināṁ dvēṣyāṁ kāmaṁ vandhyāmasaṁvr̥tē | dēśē'śuddhē ca śukrasya manasaśca kṣayō bhavēt ||124|| kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhnē tr̥ṣitō'balaḥ | sthitaśca hāniṁ śukrasya vāyōḥ kōpaṁ ca vindati ||125|| atiprasaṅgādbhavati śōṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ | vyādhitasya rujā plīhni mr̥tyurmūrcchā ca jāyatē ||126|| pratyūṣasyardharātrē ca vātapitta prakupyataḥ | tiryagyōnāvayōnau ca duṣṭayōnau tathaiva ca ||127|| upadaṁśastathā vāyōḥ kōpaḥ śukrasya ca kṣayaḥ | uccāritē mūtritē ca rētasaśca vidhāraṇē ||128|| uttānē ca bhavēcchīdhraṁ śukrāśmaryāstu sambhavaḥ | sarvaṁ pariharēttasmādētallōkadvayē'hitam ||129|| śukraṁ cōpasthitaṁ mōhānna sandhāryaṁ kathañcana |130|
उत्सर्गमैथुनाहारशोधने स्यात्तु तन्मनाः | नेच्छेद्दोषचयात् प्राज्ञः पीडां वा कायमानसीम् ||११०|| अतिस्त्रीसम्प्रयोगाच्च रक्षेदात्मानमात्मवान् | शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः ||१११|| अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्चाक्षेपकादयः | आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः ||११२|| स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः | त्रिभिस्त्रिभिरहोभिर्वा समीयात् प्रमदां नरः ||११३|| सर्वेष्वृतुषु, घर्मेषु पक्षात् पक्षाद्व्रजेद्बुधः | रजस्वलामकामां च मलिनामप्रियां तथा ||११४|| वर्णवृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् | हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिदोषसमन्विताम् ||११५|| सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजितामपि | सन्ध्यापर्वस्वगम्यां च नोपेयात् प्रमदां नरः ||११६|| गोसर्गे चार्धरात्रे च तथा मध्यन्दिनेषु च | लज्जासमावहे देशे विवृतेऽशुद्ध एव च ||११७|| क्षुधितो व्याधितश्चैव क्षुब्धचित्तश्च मानवः | वातविण्मूत्रवेगी च पिपासुरतिदुर्बलः ||११८|| तिर्यग्योनावयोनौ च प्राप्तशुक्रविधारणम् | दुष्टयोनौ विसर्गं तु बलवानपि वर्जयेत् ||११९|| रेतसश्चातिमात्रं तु मूर्धावरणमेव च | स्थितावुत्तानशयने विशेषेणैव गर्हितम् ||१२०|| क्रीडायामपि मेधावी हितार्थी परिवर्जयेत् | रजस्वलां प्राप्तवतो नरस्यानियतात्मनः ||१२१|| दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत् | लिङ्गिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु ||१२२|| वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवितक्षयः | गर्भिण्या गर्भपीडा स्याद् व्याधितायां बलक्षयः ||१२३|| हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां कामं वन्ध्यामसंवृते | देशेऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्च क्षयो भवेत् ||१२४|| क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितोऽबलः | स्थितश्च हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति ||१२५|| अतिप्रसङ्गाद्भवति शोषः शुक्रक्षयावहः | व्याधितस्य रुजा प्लीह्नि मृत्युर्मूर्च्छा च जायते ||१२६|| प्रत्यूषस्यर्धरात्रे च वातपित्त प्रकुप्यतः | तिर्यग्योनावयोनौ च दुष्टयोनौ तथैव च ||१२७|| उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रस्य च क्षयः | उच्चारिते मूत्रिते च रेतसश्च विधारणे ||१२८|| उत्ताने च भवेच्छीध्रं शुक्राश्मर्यास्तु सम्भवः | सर्वं परिहरेत्तस्मादेतल्लोकद्वयेऽहितम् ||१२९|| शुक्रं चोपस्थितं मोहान्न सन्धार्यं कथञ्चन |१३०|
🔊 Audio coming soon
śōdhanē vamanavirēcanē| tanmanā utsargādimanā nānyacitta ityarthaḥ| dōṣacayādiśaṅkāmaprāptaḥ prājñaḥ śōdhanādinā kāyamānasīṁ pīḍāṁ nēcchēdityarthaḥ| atra ātmā śarīram| ātmavān buddhivān| sthirōpacitamāṁsā iti kaṭhinasthiramāṁsā ityarthaḥ| samīyāt gacchēt| akāmāṁ maithunānabhilāṣiṇīm| varṇavr̥ddhāṁ varṇaśrēṣṭhāmityarthaḥ, yathā śūdrō na vaiśyāṁ, vaiśyō na kṣatriyāṁ, kṣatriyō na brāhmaṇīmiti| dvēṣyāṁ śatrubhūtām| pravrajitāṁ gr̥hītavratām| sandhyāparvasu pakṣāntarē nānvaṣṭakādiṣu| agamyā svasr̥duhitr̥prabhr̥tayaḥ| nōpēyāt na gacchēt| gōsargē prabhātē| vivr̥tē anācchāditē dēśē ityarthaḥ| aśuddhē manasō'priyē kaluṣitadēśē ityarthaḥ| kṣubdhacittaḥ bhītacittaḥ | tiryagyōniḥ ajādiḥ| ayōni mukhādimaithunaṁ, yathā dākṣiṇātyāḥ striyō mukhē maithunaṁ kārayanti| prāptaśukravidhāraṇamiti ēṣu śukrapātō na kārya ityarthaḥ, calitaśukravidhāraṇaṁ na kāryamiti vā'rthaḥ| duṣṭayōnau svabhāvaduṣṭayōnau| rētasaścātimātraṁ tu visargaṁ vivarjayēditi sambandhaḥ| mūrdhāvaraṇaṁ liṅgamaṇērāvaraṇaṁ, yathā dākṣiṇātyāḥ kr̥ttrimamaṇiṁ kārayantīti jējjaṭaḥ; kvacit pustakē ‘mūrdhāhananamēva ca’ iti pāṭhaḥ, tatra rahasi harṣēṇa śirastāḍanaṁ parityajēt| yathā''ha vr̥ddhavāgbhaṭaḥ “mūrdhābhighātaṁ pariharēt”, (a.saṁ.sū.a.9) laghuvāgbhaṭō'pi,- “parvāṇyanaṅgaṁ divasaṁ śirōhr̥dayatāḍanam” (vā.sū.a.7) iti | sthitāviti sthānaṁ sthitirūrdhvībhāvaḥ, tatra rētasō visargaṁ varjayēt| uttānaśayanē'pi rētasō visargaṁ parivarjayēt| ētayōḥ krīḍāyāmapi rētōvisargaṁ parivarjayēt| aniyatātmanaḥ ajitēndriyasya| vr̥ddhāṁ varṇavayōbhyāṁ vr̥ddhām| asaṁvr̥tē dēśē anācchāditadēśē ityarthaḥ| aśuddhē kaluṣē ityarthaḥ| manasaḥ kṣayō'prakarṣatā, vandhyāmiti yadyapi uddēśaśāstrē vandhyāpadaṁ nāsti tathā'pi yōnidōṣasamanvitāmityanēna padēnōpagr̥hītam | uccāritē purīṣavēgavati| mūtritē mūtravēgayuktē| adhaḥsthitaḥ pumānuttānaḥ, taduparisthā nārī, yadyapi apriyā'gamyāmūrdhābhighātānāṁ sēvanē dūṣaṇaṁ nābhihitaṁ, tathā'pyapriyāyāṁ dvēṣyāmiva śukrasya manasaśca kṣayō bhavati, agamyāsu ca varṇavr̥ddhāyāmiva jīvitakṣayaḥ, mūrdhābhighātē ca tantrāntarāddūṣaṇaṁ jñēyaṁ, tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ,- “timirādigadōtpattirmūrdhābhihananād dhruvam” (a.saṁ.sū.a.9)- iti||110-129||-
Adhikarana 51 (130-132) · Śloka 132
vayōrūpaguṇōpētāṁ tulyaśīlāṁ kulānvitām ||130|| abhikāmō'bhikāmāṁ tu hr̥ṣṭō hr̥ṣṭāmalaṅkr̥tām | sēvēta pramadāṁ yuktyā vājīkaraṇabr̥ṁhitaḥ ||131|| bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṁ sasitaṁ rasa ēva ca | snānaṁ savyajanaṁ svapnō vyavāyāntē hitāni tu ||132||
वयोरूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलान्विताम् ||१३०|| अभिकामोऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलङ्कृताम् | सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणबृंहितः ||१३१|| भक्ष्याः सशर्कराः क्षीरं ससितं रस एव च | स्नानं सव्यजनं स्वप्नो व्यवायान्ते हितानि तु ||१३२||
🔊 Audio coming soon
guṇō dākṣiṇyādiḥ| tulyaśīlāṁ samānasvabhāvām| abhikāmaḥ sābhilāṣaḥ| abhikāmāṁ vr̥ṣasyantīṁ sakāmāmityarthaḥ| rasō māṁsarasaḥ| vyajanaṁ vyajanānilaḥ| nanu cāsya vidhērasambhava ēva, tathāhi- rātrāvēvābhigamanamuktaṁ, rātrau ca snānabhōjanādibhirajīrṇādidōṣaḥ syāt, tat kathaṁ maithunāntē snānādividhiḥ? satyam, adhikaśukrāṇāṁ narāṇāṁ divā maithunagāmināmayaṁ snānavidhirvyavasthāpita iti bhāvaḥ; athavā grīṣmē sāyaṁ snānaṁ bhōjanaṁ ca sambhāvyatē ēvēti na dōṣaḥ||130-132||
Adhikarana 52 (133) · Śloka 133
mukhamātraṁ samāsēna sadvr̥ttasyaitadīritam | ārōgyamāyurarthō vā nāsadbhiḥ prāpyatē nr̥bhiḥ ||133||
मुखमात्रं समासेन सद्वृत्तस्यैतदीरितम् | आरोग्यमायुरर्थो वा नासद्भिः प्राप्यते नृभिः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
idānīmativistr̥tatvāt pradhānamātramēvaitadīritaṁ na punaratrāpradhānamapītyāha- mukhamātramityādi| mukhamātraṁ pradhānamātraṁ, samāsēna saṅkṣēpēṇa| nāsadbhiḥ anācāraiḥ| nr̥bhiḥ puruṣaiḥ| (kēcidasminnadhyāyē ‘yasmin yasminnr̥tau’ ityādikaṁ tathā strīprayōgakramaṁ cādhīyantē; tadasamyak, pañjikāyāṁ dūṣitatvāt)||133||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē'nāgatābādhacikitsitaṁ nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ ||24||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽनागताबाधचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē caturviṁśatitamō'dhyāyaḥ||24||