37. anuvāsanōttarabasticikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતોઽનુવાસનોત્તરબસ્તિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| વિરેચનાત્ સપ્તરાત્રે ગતે જાતબલાય વૈ | કૃતાન્નાયાનુવાસ્યાય સમ્યગ્દેયોઽનુવાસનઃ ||૩||

અનુવાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિત ઇતિ યદુક્તં તદ્બલલાભે એવ નાન્યથેતિ દર્શયન્નાહ- વિરેચનાદિત્યાદિ| જાતબલાયેતિ જાતબલસ્યૈવાનુવાસનં દેયં, યત ઉત્પન્નબલસ્યૈવાગ્નિર્બલવાનનુવાસનહેતુઃ| તથા ચોક્તં- “પશ્ચાદગ્નિબલં જ્ઞાત્વા સમ્યગ્દેયોઽનુવાસનઃ”| ‘કૃતાહારાય સાયહ્ને’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, ‘કૃતાહારાય સતતમ્’ ઇત્યન્યે| તત્ર ન કદાચિદપ્યકૃતાહારાયેતિ સતતગ્રહણાર્થઃ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

યથાવયો નિરૂહાણાં યા માત્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ | પાદાવકૃષ્ટાસ્તાઃ કાર્યાઃ સ્નેહબસ્તિષુ દેહિનામ્ ||૪||

વયોવિશેષાનુરૂપમાત્રામુપદિશન્નાહ - યથાવયો નિરૂહાણામિત્યાદિ| વય ઇહ સાંવત્સરિકાદીનાં શરીરાવસ્થાવિશેષઃ| પાદાપકૃષ્ટાઃ ચતુર્ભાગાવશિષ્ટાઃ| ચરકેઽપ્યુક્તં- “નિરૂહપાદાંશસમેન તૈલેનામ્લાનિલઘ્નૌષધસાધિતેન” (ચ.સિ.અ.૩) ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપિ- “ષટ્પલી તુ ભવેચ્છ્રેષ્ઠા ત્રિપલી મધ્યમા ભવેત્| કનીયસ્યર્ધપલિકા ત્રિધા માત્રાઽનુવાસને”- ઇતિ| ‘અર્ધાર્ધકૃષ્ટાસ્તાઃ કાર્યા’ ઇતિ અન્યે પઠન્તિ, તત્રાપિ અર્ધસ્યાર્ધશ્ચતુર્થો ભાગ એવેતિ સ એવાર્થઃ||૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ઉત્સૃષ્ટાનિલવિણ્મૂત્રે નરે બસ્તિં વિધાપયેત્ | એતૈર્હિ વિહતઃ સ્નેહો નૈવાન્તઃ પ્રતિપદ્યતે ||૫|| સ્નેહબસ્તિર્વિધેયસ્તુ નાવિશુદ્ધસ્ય દેહિનઃ | સ્નેહવીર્યં તથા દત્તે દેહં ચાનુવિસર્પતિ ||૬||

બસ્તેઃ પૂર્વકર્મ નિર્દિશન્નાહ- ઉત્સૃષ્ટેત્યાદિ| યસ્માદેતૈઃ કારણૈરનુત્સૃષ્ટૈરનિલવિણ્મૂત્રૈર્નેત્રદ્વારાવરકૈરન્તર્વિહતઃ| અવરુદ્ધો દત્તઃ સ્નેહો નૈવાન્તઃ પ્રતિપદ્યતે નૈવાન્તઃ પ્રવિશતીત્યર્થઃ| ‘એતૈર્હિ વિહત’ ઇત્યત્ર ‘અન્યથા વિહત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાન્યથા અન્યેન પ્રકારેણ, અનુત્સૃષ્ટાનિલવિણ્મૂત્રત્વેનાવિશુદ્ધસ્ય દેહિન ઇત્યર્થઃ| અતો વિણ્મૂત્રનિર્હરણે કૃતે સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે ઇતિ દર્શયન્નાહ- સ્નેહેત્યાદિ| તથા તેન પ્રકારેણ શુદ્ધે શરીરે સ્નેહબસ્તિઃ સ્નેહવીર્યં દત્તે દદાતીત્યર્થઃ| “સ્નેહો દોષૈરપિહિતઃ સ્રોતઃસ ન વિસર્પતિ”- ઇતિ કેચિદર્ધં પઠન્તિ| અપિહિત આચ્છાદિત ઇત્યર્થઃ||૫-૬||

Adhikarana 4 (7-14) · Śloka 14

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ તૈલાનીહ યથાક્રમમ્ | પાનાન્વાસનનસ્યેષુ યાનિ હન્યુર્ગદાન્ બહૂન્ ||૭|| શટીપુષ્કરકૃષ્ણાહ્વામદનામરદારુભિઃ | શતાહ્વાકુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વવચાબિલ્વહુતાશનૈઃ ||૮|| સુપિષ્ટૈર્દ્વિગુણક્ષીરં તૈલં તોયચતુર્ગુણમ્ | પક્ત્વા બસ્તૌ વિધાતવ્યં મૂઢવાતાનુલોમનમ્ ||૯|| અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષમાનાહં વિષમજ્વરમ્ | કટ્યૂરુપૃષ્ઠકોષ્ઠસ્થાન્ વાતરોગાંશ્ચ નાશયેત્ ||૧૦|| વચાપુષ્કરકુષ્ઠૈલામદનામરસિન્ધુજૈઃ | કાકોલીદ્વયયષ્ટ્યાહ્વમેદાયુગ્મનરાધિપૈઃ ||૧૧|| પાઠાજીવકજીવન્તીભાર્ગીચન્દનકટ્ફલૈઃ | સરલાગુરુબિલ્વામ્બુવાજિગન્ધાગ્નિવૃદ્ધિભિઃ ||૧૨|| વિડઙ્ગારગ્વધશ્યામાત્રિવૃન્માગધિકર્ધિભિઃ | પિષ્ટૈસ્તૈલં પચેત્ ક્ષીરપઞ્ચમૂલરસાન્વિતમ્ ||૧૩|| ગુલ્માનાહાગ્નિષઙ્ગાર્શોગ્રહણીમૂત્રસઙ્ગિનામ્ | અન્વાસનવિધૌ યુક્તં શસ્યતેઽનિલરોગિણામ્ ||૧૪||

કેચિદત્ર વૃદ્ધસુશ્રુતાધ્યાયિન આમસ્નેહસ્ય ગુદોપદેહેનાપિ વ્યાપત્કરત્વમાલોક્ય પક્વતૈલાનિ પ્રતિપાદયિતુકામાઃ પ્રતિજ્ઞાં કુર્વન્તિ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| યથાક્રમમિતિ વાતાદિદોષક્રમેણેત્યર્થઃ| યત્ર શટ્યાદૌ પૌષ્કરં કુષ્ઠં ચ યત્પઠ્યતે તત્ર પૌષ્કરં મૂલં, તદ્વિટપશાખાશ્ચ કુષ્ઠમિતિ જ્ઞેયમ્| અમરદારુઃ દેવદારુઃ| સિન્ધુજં સૈન્ધવમ્| નરાધિપઃ કૃતમાલકઃ| સરતીતિ સરલા ત્રિવૃત્, વિરેચનીયત્વાત્| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| પઞ્ચમૂલં બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલં, તસ્ય રસઃ ક્વાથઃ| અત્ર તૈલે નરાધિપારગ્વધપાઠાત્ સરલાત્રિવૃત્પાઠાચ્ચ એતયોર્દ્વિગુણા માત્રા દેયા| ઉક્તં ચ- “ઘૃતે તૈલે ચ યોગે ચ યદ્ દ્રવ્યં પુનરુચ્યતે| તદ્દાતવ્યમિહાચાર્યૈર્ભાગતો દ્વિગુણં મતમ્”- ઇતિ||૭-૧૪||

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

ચિત્રકાતિવિષાપાઠાદન્તીબિલ્વવચામિષૈઃ | સરલાંશુમતીરાસ્નાનીલિનીચતુરઙ્ગુલૈઃ ||૧૫|| ચવ્યાજમોદકાકોલીમેદાયુગ્મસુરદ્રુમૈઃ | જીવકર્ષભવર્ષાભૂબસ્તગન્ધાશતાહ્વયૈઃ ||૧૬|| રેણ્વશ્વગન્ધામઞ્જિષ્ઠાશટીપુષ્કરતસ્કરૈઃ | સક્ષીરં વિપચેત્તૈલં મારુતામયનાશનમ્ ||૧૭|| ગૃધ્રસીખઞ્જકુબ્જાઢ્યમૂત્રોદાવર્તરોગિણામ્ | શસ્યતેઽલ્પબલાગ્નીનાં બસ્તાવાશુ નિયોજિતમ્ ||૧૮||

આમિષં ગુગ્ગુલુઃ| સુરદ્રુમો દેવદારુઃ| તસ્કરઃ ચોરકઃ||૧૫-૧૮||

Adhikarana 6 (19-26) · Śloka 26

ભૂતિકૈરણ્ડવર્ષાભૂરાસ્નાવૃષકરોહિષૈઃ | દશમૂલસહાભાર્ગીષડ્ગ્રન્થામરદારુભિઃ ||૧૯|| બલાનાગબલામૂર્વાવાજિગન્ધામૃતાદ્વયૈઃ | સહાચરવરીવિશ્વાકાકનાસાવિદારિભિઃ ||૨૦|| યવમાષાતસીકોલકુલત્થૈઃ ક્વથિતૈઃ શૃતમ્ | જીવનીયપ્રતીવાપં તૈલં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્ ||૨૧|| જઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વાંસબાહુમન્યાશિરઃસ્થિતાન્ | હન્યાદ્વાતવિકારાંસ્તુ બસ્તિયોગૈર્નિષેવિતમ્ ||૨૨|| જીવન્ત્યતિબલામેદાકાકોલીદ્વયજીવકૈઃ | ઋષભાતિવિષાકૃષ્ણાકાકનાસાવચામરૈઃ ||૨૩|| રાસ્નામદનયષ્ટ્યાહ્વસરલાભીરુચન્દનૈઃ | સ્વયઙ્ગુપ્તાશટીશૃઙ્ગીકલસીસારિવાદ્વયૈઃ ||૨૪|| પિષ્ટૈસ્તૈલઘૃતં પક્વં ક્ષીરેણાષ્ટગુણેન તુ | તચ્ચાનુવાસને દેયં શુક્રાગ્નિબલવર્ધનમ્ ||૨૫|| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં ગુલ્માનાહહરં પરમ્ | નસ્યે પાને ચ સંયુક્તમૂર્ધ્વજત્રુગદાપહમ્ ||૨૬||

ભૂતિકં કત્તૃણં ગન્ધતૃણાપરપર્યાયમ્| ગુડૂચી હરીતકી ચેતિ અમૃતાદ્વયમ્| સહાચરઃ સૈરીયઃ , વરી શતાવરી, વિશ્વા શુણ્ઠી, કાકનાસા વાયસફલા||૧૯-૨૬||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

મધુકોશીરકાશ્મર્યકટુકોત્પલચન્દનૈઃ | શ્યામાપદ્મકજીમૂતશક્રાહ્વાતિવિષામ્બુભિઃ ||૨૭|| તૈલપાદં પચેત્ સર્પિઃ પયસાઽષ્ટગુણેન ચ | ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથયુક્તં બસ્તિષુ યોજિતમ્ ||૧૮|| દાહાસૃગ્દરવીસર્પવાતશોણિતવિદ્રધીન્ | પિત્તરક્તજ્વરાદ્યાંશ્ચ હન્યાત્ પિત્તકૃતાન્ ગદાન્ ||૨૯||

શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ| જીમૂતો મુસ્તકઃ| તૈલસ્ય પાદશ્ચતુર્થાંશો યસ્મિન્ સર્પિષિ તત્ તૈલપાદમ્||૨૭-૨૯||

Adhikarana 8 (30-32) · Śloka 32

મૃણાલોત્પલશાલૂકસારિવાદ્વયકેશરૈઃ | ચન્દનદ્વયભૂનિમ્બપદ્મબીજકસેરુકૈઃ ||૩૦|| પટોલકટુકારક્તાગુન્દ્રાપર્પટવાસકૈઃ | પિષ્ટૈસ્તૈલઘૃતં પક્વં તૃણમૂલરસેન ચ ||૩૧|| ક્ષીરદ્વિગુણસંયુક્તં બસ્તિકર્મણિ યોજિતમ્ | નસ્યેઽભ્યઞ્જનપાને વા હન્યાત્ પિત્તગદાન્ બહૂન્ ||૩૨||

રક્તા મઞ્જિષ્ઠા, ગુન્દ્રા પટ્ટોરકભેદઃ| તૃણમૂલં કુશકાશાદિતૃણપઞ્ચમૂલમ્||૩૦-૩૨||

Adhikarana 9 (33-42) · Śloka 42

ત્રિફલાતિવિષામૂર્વાત્રિવૃચ્ચિત્રકવાસકૈઃ | નિમ્બારગ્વધષડ્ગ્રન્થાસપ્તપર્ણનિશાદ્વયૈઃ ||૩૩|| ગુડૂચીન્દ્રસુરાકૃષ્ણાકુષ્ઠસર્ષપનાગરૈઃ | તૈલમેભિઃ સમૈઃ પક્વં સુરસાદિરસાપ્લુતમ્ ||૩૪|| પાનાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષનસ્યબસ્તિષુ યોજિતમ્ | સ્થૂલતાલસ્યકણ્ડ્વાદીન્ જયેત્કફકૃતાન્ ગદાન્ ||૩૫|| પાઠાજમોદાશાર્ઙ્ગેષ્ટાપિપ્પલીદ્વયનાગરૈઃ | સરલાગુરુકાલીયભાર્ગીચવ્યામરદ્રુમૈઃ ||૩૬|| મરિચૈલાભયાકટ્વીશટીગ્રન્થિકકટ્ફલૈઃ | તૈલમેરણ્ડતૈલં વા પક્વમેભિઃ સમાયુતમ્ ||૩૭|| વલ્લીકણ્ટકમૂલાભ્યાં ક્વાથેન દ્વિગુણેન ચ | હન્યાદન્વાસનૈર્દત્તં સર્વાન્ કફકૃતાન્ ગદાન્ ||૩૮|| વિડઙ્ગોદીચ્યસિન્ધૂત્થશટીપુષ્કરચિત્રકૈઃ | કટ્ફલાતિવિષાભાર્ઙ્ગીવચાકુષ્ઠસુરાહ્વયૈઃ ||૩૯|| મેદામદનયષ્ટ્યાહ્વશ્યામાનિચુલનાગરૈઃ | શતાહ્વાનીલિનીરાસ્નાકલસીવૃષરેણુભિઃ ||૪૦|| બિલ્વાજમોદકૃષ્ણાહ્વાદન્તીચવ્યનરાધિપૈઃ | તૈલમેરણ્ડતૈલં વા મુષ્કકાદિરસાપ્લુતમ્ ||૪૧|| પ્લીહોદાવર્તવાતાસૃગ્ગુલ્માનાહકફામયાન્ | પ્રમેહશર્કરાર્શાંસિ હન્યાદાશ્વનુવાસનૈઃ ||૪૨||

ઇન્દ્રસુરા ઇન્દ્રવારુણી| શાર્ઙ્ગેષ્ટા ભુમ્ભુરુટ્ટાકો વેષ્ટિતફલઃ કાકમાચ્યનુકારઃ| કટ્વી કટુકા| વિદાર્યાદિકં પઞ્ચમૂલં વલ્લીસઞ્જ્ઞકમ્| કરમર્દાદિકં તુ કણ્ટકસઞ્જ્ઞં પઞ્ચમૂલમ્| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| નિચુલો જલવેતસઃ| રેણુઃ પર્પટકઃ| મુષ્કકાદિરસેન “મુષ્કકપલાશધવ- ” (સૂ.અ.૩૮) ઇત્યાદિગણસ્ય રસેન ક્વાથેન ચતુર્ગુણેન, પ્લુતં મિશ્રિતં તિલતૈલમેરણ્ડતૈલં વેતિ તૈલદ્વયં કલ્પ્યતે| તત્ર શટ્યાદિવચાદિચિત્રકાદિભૂતીકાદિતૈલાનિ પ્રાયશો વાતરોગેષુ, જીવન્ત્યાદિમધુકાદિમૃણાલાદિતૈલાનિ પિત્તરક્તરોગાર્દિતેષુ, ત્રિફલાદિપાઠાદિતૈલદ્વયં કફગ્રસ્તેષુ, વિડઙ્ગાદિતૈલં વાતે કફભૂયિષ્ઠે, સંસર્ગસન્નિપાતેષુ પુનરેતાન્યેવ યથાયથમભ્ય્હ્યૂ યોજ્યાનીતિ જ્ઞેયમ્| એતાનિ શટ્યાદિતૈલાનિ સામાન્યસ્નેહપાકપરિભાષયા સાધનીયાનિ||૩૩-૪૨||

Adhikarana 10 (43) · Śloka 43

અશુદ્ધમપિ વાતેન કેવલેનાતિપીડિતમ્ | અહોરાત્રસ્ય કાલેષુ સર્વેષ્વેવાનુવાસયેત્ ||૪૩||

પૂર્વં વિશુદ્ધદેહસ્ય સ્નેહબસ્તિં પ્રદર્શ્ય ક્વચિદશુદ્ધસ્યાપિ દર્શયન્નાહ- અશુદ્ધમિત્યાદિ| કેવલેન ધાતુક્ષયહેતુના| રિક્તે હિ શરીરે પ્રાયેણ વિવૃતસ્રોતોમુખમેવ શરીરં, તત્ર શુદ્ધ્યા પુનરતિધાતુક્ષયેણાતિતરામેવ વાતરોગઃ સ્યાત્, તેનાશુદ્ધેઽપિ તત્ર સ્નેહબસ્તિરિતિ| અહોરાત્રસ્ય કાલેષુ પૂર્વાહ્ણાદિષુ, ‘જીર્ણાન્નં ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્’ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન પૂરણીયમ્||૪૩||

Adhikarana 11 (44) · Śloka 44

રૂક્ષસ્ય બહુવાતસ્ય દ્વૌ ત્રીનપ્યનુવાસનાન્ | દત્ત્વા સ્નિગ્ધતનું જ્ઞાત્વા તતઃ પશ્ચાન્નિરૂહયેત્ ||૪૪||

રૂક્ષસ્ય વાતાધિકસ્ય વાતવેગવિધારણાય પ્રાગેવ સ્નેહબસ્તિં દત્ત્વા પશ્ચાચ્છોધનો બસ્તિર્દેય ઇતિ દર્શયન્નાહ- રૂક્ષસ્યેત્યાદિ||૪૪||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

અસ્નિગ્ધમપિ વાતેન કેવલેનાતિપીડિતમ્ | સ્નેહપ્રગાઢૈર્મતિમાન્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્ ||૪૫||

કિઞ્ચિદસ્નિગ્ધોઽપિ યથાઽઽસ્થાપનવિશેષેણાસ્થાપનીયસ્તથા દર્શયન્નાહ- અસ્નિગ્ધમપીત્યાદિ|- અસ્નિગ્ધં ઈષત્સ્નિગ્ધં, નઞ્ ઈષદર્થે, અનુદરા કન્યેતિ યથા| સ્નેહપ્રગાઢૈઃ સ્નેહબહુલૈઃ| એતેન પ્રાક્ સ્નેહવિધિવિરહિતે સ્નિગ્ધમાસ્થાપનં વિગમ્યતે||૪૫||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

અથ સમ્યઙ્નિરૂઢં તુ વાતાદિષ્વનુવાસયેત્ | બિલ્વયષ્ટ્યાહ્વમદનફલતૈલૈર્યથાક્રમમ્ ||૪૬||

નિરૂહસ્ય પશ્ચાત્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| બિલ્વમૂલમધુયષ્ટીમદનફલક્વાથસિદ્ધૈસ્તૈલૈઃ; કેચિત્તુ બિલ્વમૂલાદીનાં કલ્કૈરિતિ વદન્તિ; અન્યે તુ બિલ્વતૈલં- “શતાહ્વાફલબિલ્વાખ્યૈસ્તૈલં સિદ્ધં સમીરણે”- ઇતિ તન્ત્રાન્તરોક્તં બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન વા સિદ્ધં તૈલં બિલ્વતૈલમ્| યષ્ટ્યાહ્વતૈલં જીવનીયં, તચ્ચ તન્ત્રાન્તરે ‘દશમૂલીબલારાસ્ના’ ઇત્યાદિપાઠેનોક્તમ્; અત્રાપિ તદેવ ભૂતીકાદિદ્રવ્યજીવનીયયુક્તમભિહિતં; ફલબિલ્વતિવૃત્કૃષ્ણારાસ્નાભૂનિમ્બદારુભિઃ સિદ્ધં તૈલં ફલતૈલં, કેચિત્તુ મદનફલૈરણ્ડતૈલં ફલતૈલમિત્યાહુઃ||૪૬||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 47

રાત્રૌ બસ્તિં ન દદ્યાત્તુ દોષોત્ક્લેશો હિ રાત્રિજઃ | સ્નેહવીર્યયુતઃ કુર્યાદાધ્માનં ગૌરવં જ્વરમ્ ||૪૭||

રાત્રૌ બસ્તિદાનનિષેધમાહ- રાત્રાવિત્યાદિ| દોષોત્ક્લેશ ઇતિ યસ્માદ્રાત્રાવાહારવિદાહેન કાલશૈત્યાત્ સ્રોતોમુખસંવૃતત્વેન ચ દોષધાતુમલેષુ વિક્લેદનલક્ષણ ઉત્ક્લેશો ભવતિ| અન્યત્રાપ્યુક્તમ્- “અવિશુદ્ધે તુ હૃદયે નિશિ ક્લિન્નેષુ ધાતુષુ| વિદગ્ધેઽન્નરસે સ્રોતઃસૂપલિપ્તેષુ દેહિનામ્||વ્યાપારેભ્યો નિવૃત્તાનાં દોષોત્ક્લેશો ભવેદિતિ”||૪૭||

Adhikarana 15 (48) · Śloka 48

અહ્નિ સ્થાનસ્થિતે દોષે વહ્નૌ ચાન્નરસાન્વિતે | સ્ફુટસ્રોતોમુખે દેહે સ્નેહૌજઃ પરિસર્પતિ ||૪૮||

દિવા બસ્તિપ્રદાનગુણં સકારણં નિર્દિશન્નાહ- અહ્નીત્યાદિ| અહ્નિ દિવા| વિવૃતસ્રોતોમુખે શરીરે, તથા સ્થાનસ્થિતેષુ દોષેષુ, તથા નિઃશેષપરિપક્વસ્યાન્નસ્ય રસેન વીર્યેણાગ્નિસંવર્ધિતેનોપચિતે પક્તું સમર્થે ચ વહ્નૌ, સ્નેહૌજઃ સ્નેહવીર્યં, શરીરં પરિસર્પતિ અનુક્રામતિ||૪૮||

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

પિત્તેઽધિકે કફે ક્ષીણે રૂક્ષે વાતરુગર્દિતે | નરે રાત્રૌ તુ દાતવ્યં કાલે ચોષ્ણેઽનુવાસનમ્ ||૪૯|| ઉષ્ણે પિત્તાધિકે વાઽપિ દિવા દાહાદયો ગદાઃ | સમ્ભવન્તિ યતસ્તસ્માત્ પ્રદોષે યોજયેદ્ભિષક્ ||૫૦||

રાત્રાવપિ પ્રતિપ્રસવમુદ્દિશન્નાહ- પિત્તે ઇત્યાદિ| રાત્રિશબ્દોઽત્ર પ્રથમપ્રહરવાચકઃ, પ્રદોષે યોજયેદ્ભિષગિતિ વક્ષ્યમાણવચનાત્| કુતઃ પુનરુષ્ણકાલે પિત્તેઽધિકે વા દિવા ન દેયમિત્યાહ- ઉષ્ણ ઇત્યાદિ| પ્રદોષશબ્દાત્ સન્ધ્યાપરનિશાનિવૃત્તિઃ||૪૯-૫૦||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

શીતે વસન્તે ચ દિવા ગ્રીષ્મપ્રાવૃડ્ઘનાત્યયે | સ્નેહ્યો દિનાન્તે પાનોક્તાન્ દોષાન્ પરિજિહીર્ષતા ||૫૧||

ઇદાનીમહ્નિ સ્થાનસ્થિતે દોષ ઇત્યાદિવાક્યૈર્યુક્તિપ્રાપ્તં કાલનિયમં પ્રકટયન્નાહ- શીત ઇત્યાદિ| પરિજિહીર્ષતા પરિહર્તુમિચ્છતા||૫૧||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

અહોરાત્રસ્ય કાલેષુ સર્વેષ્વેવાનિલાધિકમ્ | તીવ્રાયાં રુજિ જીર્ણાન્નં ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્ ||૫૨||

વિશિષ્ટાવસ્થાયામસ્યાપવાદમાહ- અહોરાત્રસ્યેત્યાદિ| કાલેષુ સર્વેષ્વિતિ ‘તત્તત્કાલવિરુદ્ધકૃત્રિમગુણોપધાનં કૃત્વૈવ’ ઇતિ શેષઃ | પ્રાગશુદ્ધસ્ય કેવલવાતપીડિતસ્ય સર્વેષ્વપ્યહોરાત્રાવયવેષ્વનુવાસનમભિહિતમ્, ઇહ તુ શુદ્ધસ્યેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૫૨||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

ન ચાભુક્તવતઃ સ્નેહઃ પ્રણિધેયઃ કથઞ્ચન | શુદ્ધત્વાચ્છૂન્યકોષ્ઠસ્ય સ્નેહ ઊર્ધ્વં સમુત્પતેત્ ||૫૩||

અભુક્તવતઃ પ્રતિષેધમાહ- ન ચેત્યાદિ| સ્નેહ ઊર્ધ્વં સમુત્પતેત્ સમ્યગૂર્ધ્વં ગચ્છેત્| તતશ્ચાતિપીડિતવદ્ વ્યાપત્ સ્યાત્| શુદ્ધત્વાદિત્યત્ર સૂક્ષ્મત્વાદિતિ પઠિત્વા ગયદાસઃ સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસરણશીલત્વાત્તસ્યેતિ વ્યાખ્યાનયતિ||૫૩||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

સદાઽનુવાસયેચ્ચાપિ ભોજયિત્વાઽઽર્દ્રપાણિનમ્ | જ્વરં વિદગ્ધભુક્તસ્ય કુર્યાત્ સ્નેહઃ પ્રયોજિતઃ ||૫૪|| ન ચાતિસ્નિગ્ધમશનં ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્ | મદં મૂર્ચ્છાં ચ જનયેદ્ દ્વિધા સ્નેહઃ પ્રયોજિતઃ ||૫૫|| રૂક્ષં ભુક્તવતો હ્યન્નં બલં વર્ણં ચ હાપયેત્ | યુક્તસ્નેહમતો જન્તું ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્ ||૫૬|| યૂષક્ષીરરસૈસ્તસ્માદ્યથાવ્યાધિ સમીક્ષ્ય વા | યથોચિતાત્ પાદહીનં ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્ ||૫૭||

ભોજનોત્તરકાલમેવાનુવાસનમવિલમ્બિતમાહ- સદેત્યાદિ| ભોજનાદ્વિલમ્બિતદાને દોષં દર્શયન્નાહ- જ્વરમિત્યાદિ| કીદૃશમન્નં ભુક્તવન્તમનુવાસયેત્તદાહ- ન ચેત્યાદિ| હાપયેદિત્યત્ર સ્નેહઃ પ્રયોજિત ઇતિ સમ્બધ્યતે| યુક્તસ્નેહમ્ અલ્પસ્નેહમ્| યથાવ્યાધીતિ રોગાનતિક્રમેણ, રોગાનુરૂપમિતિ યાવત્| અત્રૈવાનુક્તમપ્યવેક્ષમાણ આહ- સમીક્ષ્ય વેતિ|- સમ્યગીક્ષિત્વા ‘સાત્મ્યં દોષં ચ’ ઇતિ શેષઃ| અત્ર યૂષો મુદ્ગયૂષઃ, સ ચ કૃતો ગ્રાહ્યઃ; ક્ષીરં ગવ્યં, રસો માંસરસઃ, તૈર્યથાસઙ્ખ્યં કફપિત્તવાતપ્રત્યનીકૈર્ભોજયિત્વા, યથોચિતાત્ પાદહીનમિતિ પ્રાક્સંશુદ્ધસ્ય કૃતસંસર્જનસ્ય ઉચિતાદ્ભક્તાત્ પાદહીનમુત્તમમધ્યમમન્દાગ્નિવિશેષેણ પાદેન પાદાભ્યાં પાદૈર્વા હીનમિતિ જ્ઞેયં, “અર્ધહીનં ત્રિભાગં વા ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્” ઇતિ મુનિના પ્રોક્તત્વાત્||૫૪-૫૭||

Adhikarana 21 (58-59) · Śloka 59

અથાનુવાસ્યં સ્વભ્યક્તમુષ્ણામ્બુસ્વેદિતં શનૈઃ | ભોજયિત્વા યથાશાસ્ત્રં કૃતચઙ્ક્રમણં તતઃ ||૫૮|| વિસૃજ્ય ચ શકૃન્મૂત્રં યોજયેત્ સ્નેહબસ્તિના | પ્રણિધાનવિધાનં તુ નિરૂહે સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૫૯||

અનુવાસનવિધિં દર્શયન્નાહ- અથાનુવાસ્યમિત્યાદિ||૫૮-૫૯||

Adhikarana 22 (60-62) · Śloka 62

તતઃ પ્રણિહિતસ્નેહ ઉત્તાનો વાક્શતં ભવેત્ | પ્રસારિતૈઃ સર્વગાત્રૈસ્તથા વીર્યં વિસર્પતિ ||૬૦|| તાડયેત્તલયોરેનં ત્રીંસ્ત્રીન્ વારાઞ્છનૈઃ શનૈઃ | સ્ફિચોશ્ચૈનં તતઃ શય્યાં ત્રીન્ વારાનુત્ક્ષિપેત્તતઃ ||૬૧|| એવં પ્રણિહિતે બસ્તૌ મન્દાયાસોઽથ મન્દવાક્ | સ્વાસ્તીર્ણે શયને કામમાસીતાચારિકે રતઃ ||૬૨||

પ્રણિહિતસ્નેહસ્ય પશ્ચાત્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| આતુરસ્ય કરણીયમભિધાય વૈદ્યસ્ય કરણીયં નિર્દિશન્નાહ- તાડયેદિત્યાદિ| તલયોઃ હસ્તપાદતલયોઃ, શનૈઃ શનૈસ્ત્રીન્ ત્રીન્ વારાન્ હન્યાત્ સ્નેહશીઘ્રાગમનનિષેધાર્થં સ્ફિચોશ્ચૈનમિતિ તાડયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્ફિચોશ્ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમે, તેન તાડયેદિત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| અતસ્તલયોર્ગૃહીતત્વાત્ કૂર્પરે જાનુની ચોત્ક્ષિપેદિત્યનુક્તો વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારઃ શુદ્ધો ભવતિ| શય્યામુત્ક્ષિપેદિતિ કાષ્ઠફલકાદિકૃતાં સહાતુરેણોર્ધ્વં નયેદિત્યર્થઃ, ‘શય્યાસ્થમાતુરં સ્ફિગ્દેશે’ ઇત્યન્યે| આસીતાચારિકે રત ઇતિ ક્રોધાદીન્ વર્જયેદિત્યર્થઃ||૬૦-૬૨||

Adhikarana 23 (63-66) · Śloka 66

સ તુ સૈન્ધવચૂર્ણેન શતાહ્વેન ચ યોજિતઃ | દેયઃ સુખોષ્ણશ્ચ તથા નિરેતિ સહસા સુખમ્ ||૬૩|| યસ્યાનુવાસનો દત્તઃ સકૃદન્વક્ષમાવ્રજેત્ | અત્યૌષ્ણ્યાદતિતૈક્ષ્ણ્યાદ્વા વાયુના વા પ્રપીડિતઃ ||૬૪|| સવાતોઽધિકમાત્રો વા ગુરુત્વાદ્વા સભેષજઃ | તસ્યાન્યોઽલ્પતરો દેયો ન હિ સ્નિહ્યત્યતિષ્ઠતિ ||૬૫|| વિષ્ટબ્ધાનિલવિણ્મૂત્રઃ સ્નેહહીનેઽનુવાસને | દાહક્લમપ્રવાહાર્તિકરશ્ચાત્યનુવાસનઃ ||૬૬||

સર્વસ્નેહબસ્તિદ્રવ્યપૂર્વકર્મ નિર્દિશન્નાહ- સ ઇત્યાદિ| સ સ્નેહઃ, તુ પુનઃ, પક્વોઽપિ સૈન્ધવશતપુષ્પાસમન્વિતો દેયઃ| મધ્યમવયસ્કમાશ્રિત્ય ચૂર્ણસ્ય માત્રામાહ- “ચૂર્ણમાષઃ પલે સ્નેહે સિન્ધુજન્મ શતાહ્વયોઃ”- ઇતિ| તસ્યાનુવાસનસ્નેહસ્ય પ્રણિધાનમાત્રપ્રત્યાવૃત્ત્યાઽસ્ય નિદાનપરિહારાર્થં હેતું પુનઃ કરણીયં ચ દર્શયન્નાહ- યસ્યેત્યાદિ| સકૃત્ એકવારમ્| અક્ષસ્ય યન્ત્રસ્યાનુપશ્ચાદન્વક્ષમ્| આવ્રજેત્ આગચ્છેત્| કુતઃ? અત્યૌષ્ણ્યાત્ ઉષ્ણગુણાતિરેકાત્| અતિતૈક્ષ્ણ્યાત્ અતિતીક્ષ્ણૈઃ સંસ્કારકદ્રવ્યૈરાહિતાત્| અનુચ્છ્વાસ્ય બન્ધનાત્ વાયુના પ્રપીડિતઃ સવાતો બસ્તિઃ સ્યાત્; અતિમાત્રોઽતિભેષજશ્ચ ગુરુત્વાત્| તસ્યાન્યોઽલ્પતર ઇતિ અન્યોઽત્યૌષ્ણ્યાદિગુણવિપરીતઃ, અલ્પતરઃ પ્રાચીનમાત્રાતઃ, પ્રથમસ્નેહેનૈવ કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધત્વાત્| કુતઃ પુનરપિ દેય ઇત્યાહ- ન હિ સ્નિહ્યત્યતિષ્ઠતીતિ; હિ યતોઽતિષ્ઠતિ સ્નેહે ન સ્નિહ્યતિ નરઃ| સ્નેહહીનેઽનુવાસને વિષ્ટબ્ધાનિલવિણ્મૂત્રો ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| હીન ઇતિ હીનગુણમાને ઇત્યર્થઃ| દાહક્લમપ્રવાહાર્તિકરશ્ચેતિ ચકારાદ્ધીનાનુવાસિતવિષ્ટબ્ધાનિલવિણ્મૂત્રલિઙ્ગવિપરીતાતિસૃષ્ટાનિલવિણ્મૂત્રાર્તિકરશ્ચેતિ સમુચ્ચિનોતિ| પ્રવાહસ્થાને પિપાસેતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૬૩-૬૬||

Adhikarana 24 (67-69) · Śloka 69

સાનિલઃ સપુરીષશ્ચ સ્નેહઃ પ્રત્યેતિ યસ્ય તુ | ઓષચોષૌ વિના શીઘ્રં સ સમ્યગનુવાસિતઃ ||૬૭|| જીર્ણાન્નમથ સાયાહ્ને સ્નેહે પ્રત્યાગતે પુનઃ | લઘ્વન્નં ભોજયેત્ કામં દીપ્તાગ્નિસ્તુ નરો યદિ ||૬૮|| પ્રાતરુષ્ણોદકં દેયં ધાન્યનાગરસાધિતમ્ | તેનાસ્ય દીપ્યતે વહ્નિર્ભક્તાકાઙ્ક્ષા ચ જાયતે ||૬૯||

યાદૃશઃ સ્નેહઃ સમ્યગનુવાસિતસ્તમાહ- સાનિલ ઇત્યાદિ| સપુરીષશ્ચેતિ ચકારેણ સમૂત્રશ્ચેત્યનુક્તં સમુચ્ચીયતે| પ્રત્યેતિ પ્રત્યાગચ્છતિ| ઓષ ઈષદ્દાહઃ| ચોષ આકૃષ્યમાણસ્યેવ દાહપ્રકારઃ| ગયી તુ- ઓષચોષૌ વિનેતિ દાહપિપાસે વિનેત્યર્થ ઇત્યાહ| શીઘ્રમિતિ ત્રિચતુરાદિયામાત્| અપરેદ્યુરાહારં નિયમયન્નાહ- જીર્ણાન્નમિત્યાદિ| જીર્ણાન્નં પરિણતાહારં, સાયાહ્નગ્રહણં પૂર્વાહ્ણભોજનનિષેધાર્થમ્| લઘ્વન્નમિતિ માત્રાલઘું દ્રવ્યલઘું ચ; કામં દીપ્તાગ્નિસ્ત્વિતિ દીપ્તાગ્નિશ્ચેન્નરો ભવતિ તદા કામં યથેષ્ટં લઘ્વેવ ભોજયેત્||૬૭-૬૯||

Adhikarana 25 (70) · Śloka 70

સ્નેહબસ્તિક્રમેષ્વેવં વિધિમાહુર્મનીષિણઃ |૭૦|

ઇદાનીં શલ્યતન્ત્રસ્ય કર્તા સુશ્રુતાચાર્યઃ કાયચિકિત્સાપ્રધાનસ્ય બસ્તેરુક્તવિધૌ કાયચિકિત્સિતમનુમતમિતિ દર્શયન્નાહ- સ્નેહેત્યાદિ| મનીષિણઃ સ્નેહબસ્તિક્રમવિદઃ કાયચિકિત્સકા ઇત્યર્થઃ|૭૦|-

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

અનેન વિધિના ષડ્ વા સપ્ત વાઽષ્ટૌ નવૈવ વા ||૭૦|| વિધેયા બસ્તયસ્તેષામન્તરા તુ નિરૂહણમ્ |૭૧|

તમેવ ક્રમં દીયમાનાશેષબસ્તિષૂપદિશન્નાહ- અનેનેત્યાદિ| ષડ્વેત્યાદિસઙ્ખ્યાવિકલ્પા વક્ષ્યમાણસ્નેહાદિધાત્વન્તરગતદોષાપેક્ષયા| તત્ર દીયમાનેષુ સ્નેહબસ્તિષુ તૃતીયે ચતુર્થે પઞ્ચમે વા સ્નેહેઽગ્ન્યાદ્યપેક્ષયા સ્નેહસ્યોપરતિં કૃત્વા (સ્નેહસ્વેદાવધિકૃત્ય ) સંસર્જનવિધાનેનોપબૃંહિતબલાય અન્તરા નિરૂહણં દદ્યાદ્ દોષસઞ્ચયસંશોધનાય| તથા ચ ચરકઃ- “ત્રીન્ પઞ્ચ વારાંશ્ચતુરોઽથ ષડ્વા વાતાધિકાનામનુવાસનીયાન્| સ્નેહાન્ પ્રદત્વાઽઽશુ ભિષગ્ વિદધ્યાત્ સ્રોતોવિશુદ્ધ્યર્થમતો નિરૂહાન્” (ચ.સિ.અ.૧) ઇતિ||૭૦||-

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

દત્તસ્તુ પ્રથમો બસ્તિઃ સ્નેહયેદ્બસ્તિવઙ્ક્ષણૌ ||૭૧|| સમ્યગ્દત્તો દ્વિતીયસ્તુ મૂર્ધસ્થમનિલં જયેત્ | જનયેદ્બલવર્ણૌ ચ તૃતીયસ્તુ પ્રયોજિતઃ ||૭૨|| રસં ચતુર્થો રક્તં તુ પઞ્ચમઃ સ્નેહયેત્તથા | ષષ્ઠસ્તુ સ્નેહયેન્માંસં મેદઃ સપ્તમ એવ ચ ||૭૩|| અષ્ટમો નવમશ્ચાસ્થિ મજ્જાનં ચ યથાક્રમમ્ | એવં શુક્રગતાન્ દોષાન્ દ્વિગુણઃ સાધુ સાધયેત્ ||૭૪||

ઇદાનીં સ્નેહબસ્તેઃ પ્રથમાદિદાનેન કાર્યં નિર્દિશન્નાહ- દત્ત ઇત્યાદિ| બસ્તિવઙ્ક્ષણાવિત્યુપલક્ષણમધઃકાયસ્ય| મૂર્ધસ્થમનિલં જયેદિતિ મૂર્ધસ્થમૂર્ધ્વકાયસ્થં, જૈજ્જટાચાયસ્તુ આદિપદલોપાદ્ બસ્તિમૂર્ધસ્થમનિલં જયેદિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| એવમનેન ક્રમેણ| શુક્રગતાન્ દોષાન્ વ્યાધિસમુદ્દેશીયોક્તાન્ ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષજનકાન્| દ્વિગુણઃ સ્નેહબસ્તિરષ્ટાદશસઙ્ખ્યઃ| સાધુ સમ્યગ્દત્તઃ સાધયેદિતિ| બસ્ત્યાદિદેશરસાદિધાતુસ્નેહનમાશ્રિત્ય દત્તસ્નેહબસ્તેઃ પ્રથમાદિદાનમાભિહિતમ્| દોષસમાશ્રિતસ્નેહદાનં તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયમ્| યથા- “એકં ત્રીન્ વા બલાસે તુ સ્નેહબસ્તીન્ પ્રકલ્પયેત્| પઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે નવૈકાદશ વાઽનિલે” (વા.સૂ.અ.૧૯) ઇતિ||૭૧-૭૪||

Adhikarana 28 (75-76) · Śloka 76

અષ્ટાદશાષ્ટાદશકાન્ બસ્તીનાં યો નિષેવતે | યથોક્તેન વિધાનેન પરિહારક્રમેણ ચ ||૭૫|| સ કુઞ્જરબલોઽશ્વસ્ય જવૈસ્તુલ્યોઽમરપ્રભઃ | વીતપાપ્મા શ્રુતધરઃ સહસ્રાયુર્નરો ભવેત્ ||૭૬||

એવમેતૈરષ્ટાદશભિઃ સ્નેહબસ્તિભિર્ધાતુગતદોષહરણમભિધાય પુનઃ પુનરભ્યસ્તૈરેતૈરેવ વિશિષ્ટં રસાયનફલં દર્શયન્નાહ- અષ્ટાદશેત્યાદિ| યથોક્તેનેતિ ઇહ ચાનન્તરાતિક્રાન્તેન| પરિહારક્રમેણેતિ આતુરોપદ્રવીયે વક્ષ્યમાણેન| કુઞ્જરબલ ઇતિ ઉપચયશક્તિલક્ષણબલયુક્તઃ| અશ્વસ્ય જવૈસ્તુલ્ય ઇતિ ગજ ઇવોપચિતધાતુરપિ ક્રિયાવિશેષપ્રભાવાત્તુરઙ્ગવત્તરસ્વી| અમરવત્ પ્રકર્ષેણ ભાતીતિ અમરપ્રભઃ અત્યદ્ભુતવર્ણાદ્યુપેત ઇત્યર્થઃ| વીતપાપ્મા ક્રિયાવિશેષપ્રભાવાદેવ ગતપ્રાક્તનજન્મકૃતસકલકલ્મષઃ| શ્રુતધર ઇતિ ચિત્તસ્ય શક્ત્યુત્કર્ષયુક્તઃ| સહસ્રાયુરિતિ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગોત્કર્ષઃ| યદ્યપ્યત્ર સ્નેહબસ્તીનામષ્ટાદશકમ્, અન્તરા તુ નિરૂહણમિતિ પૂર્વવાક્યાદનિયતનિરૂહાન્વિતોઽભિહિતસ્તથાઽપિ તન્ત્રાન્તરદર્શનાન્નિયતદ્વાદશયાપનાખ્યનિરૂહોપેતો જ્ઞેયઃ, તાદૃશસ્ય ચ તન્ત્રાન્તરે કર્મ ઇતિ સઞ્જ્ઞા| તથાહિ- “ત્રિંશન્મતાઃ કર્મતુ બસ્તયો હિ કાલસ્તતોઽર્ધેન તતશ્ચ યોગઃ| સાન્વાસના દ્વાદશ વૈ નિરૂહાઃ પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પરતસ્તુ પઞ્ચ” (ચ.સિ.અ.૧) ઇતિ; તતશ્ચ “અષ્ટાદશાષ્ટાદશકાન્ બસ્તીનાં યો નિષેવતે”- ઇત્યનેન કર્મબસ્તીનષ્ટાદશવારાન્ યો નિષેવતે ઇત્યર્થો ગમ્યતે| તથા શ્રીવાગ્ભટેનાપિ કર્મકાલયોગબસ્તયોઽભિહિતાઃ| તથા ચ- “પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વાદશાસ્થાપનાનિ ચ| સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં બસ્તયસ્ત્રિંશદીરિતાઃ||કાલઃ પઞ્ચદશૈકોઽત્ર પ્રાક્સ્નેહોઽન્તે ત્રયસ્તથા| ષટ્ પઞ્ચબસ્ત્યન્તરિતાઃ, યોગોઽષ્ટૌ બસ્તયોઽત્ર તુ||ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ચ સ્નેહાવાદ્યન્તયોરુભૌ” (વા.સૂ.અ.૧૯) ઇતિ| યાપનબસ્તિવિષયોઽયં ગ્રન્થઃ, નિરૂહા એવ યાપનબસ્તયઃ; અત એવૈકાન્તરિતાઃ સ્નેહાઃ, યાપનબસ્તયો હિ નાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષા ‘નપુંસકબસ્તયઃ’ ઇત્યુચ્યન્તે| કર્મકાલયોગસઞ્જ્ઞયા યથાસઙ્ખ્યં વાતપિત્તકફહરો બસ્તિપ્રયોગો જ્ઞેયઃ| ગયદાસસ્તુ બલવદ્વિગ્રહાદિજનિતોપચયપૂર્વકવાતાદિદોષપ્રકોપે બલીયસિ ત્રિંશદ્બસ્તયઃ, સ્વસ્થે પુનઃ કાલૈકપ્રભાવજનિતવાતાદિપ્રકોપે મધ્યબલે પઞ્ચદશ, કાલેનાપ્યકૃતદોષકોપસ્ય સ્વસ્થસ્યાપૂર્વવૃષ્યત્વાદિલાભાર્થમષ્ટૌ||૭૫-૭૬||

Adhikarana 29 (77-78) · Śloka 78

સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્ | સ્નેહાદગ્નિવધોત્ક્લેશૌ નિરૂહાત્ પવનાદ્ભયમ્ ||૭૭|| તસ્માન્નિરૂઢોઽનુવાસ્યો નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ | નૈવં પિત્તકફોત્ક્લેશૌ સ્યાતાં ન પવનાદ્ભયમ્ ||૭૮||

દ્વયોરેકસ્યાતિશીલનનિષેધાય દોષં દર્શયન્નાહ- સ્નેહબસ્તિમિત્યાદિ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “સ્યાતામગ્નિવધોત્ક્લેશાવત્યભ્યસ્તેઽનુવાસને| નિરૂહસેવનાચ્ચાપિ ભવેયુર્વાતજા ગદાઃ”- ઇતિ||૭૭-૭૮||

Adhikarana 30 (79) · Śloka 79

રૂક્ષાય બહુવાતાય સ્નેહબસ્તિં દિને દિને | દદ્યાદ્વૈદ્યસ્તતોઽન્યેષામગ્ન્યાબાધભયાત્ત્ર્યહાત્ ||૭૯||

સ્નેહબસ્તેરવસ્થાવિશેષેણ પ્રતિદિનં વિધાનમુદ્દિશન્નાહ- રૂક્ષાયેત્યાદિ||૭૯||

Adhikarana 31 (80) · Śloka 80

સ્નેહોઽલ્પમાત્રો રૂક્ષાણાં દીર્ઘકાલમનત્યયઃ | તથા નિરૂહઃ સ્નિગ્ધાનામલ્પમાત્રઃ પ્રશસ્યતે ||૮૦||

અભ્યાસેઽપિ સ્નેહબસ્તિર્યથા નિરાપદસ્તથોપદિશન્નાહ- સ્નેહોઽલ્પમાત્ર ઇત્યાદિ| અર્ધહીનતા ચતુર્ભાગાવશિષ્ટતા વાઽલ્પશબ્દાર્થઃ, તેન ષટ્પલપ્રમાણાસ્ત્રિપલપ્રમાણો વા સ્નેહબસ્તિર્દીર્ઘકાલમભ્યસ્તો રૂક્ષાણાં નિરત્યયઃ નિર્ગતવ્યાપત્| તથા નિરૂહોઽપિ દીર્ઘકાલં સ્નિગ્ધાનામલ્પમાત્ર એવ પાદહીનોઽર્ધભાગહીના વા શસ્યતે, અનત્યયત્વાદિત્યર્થઃ||૮૦||

Adhikarana 32 (81-85) · Śloka 85

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વ્યાપદઃ સ્નેહબસ્તિજાઃ | બલવન્તો યદા દોષાઃ કોષ્ઠે સ્યુરનિલાદયઃ ||૮૧|| અલ્પવીર્યં તદા સ્નેહમભિભૂય પૃથગ્વિધાન્ | કુર્વન્ત્યુપદ્રવાન્ સ્નેહઃ, સ ચાપિ ન નિવર્તતે ||૮૨|| તત્ર વાતાભિભૂતે તુ સ્નેહે મુખકષાયતા | જૃમ્ભા વાતરુજસ્તાસ્તા વેપથુર્વિષમજ્વરઃ ||૮૩|| પિત્તાભિભૂતે સ્નેહે તુ મુખસ્ય કટુતા ભવેત્ | દાહસ્તૃષ્ણા જ્વરઃ સ્વેદો નેત્રમૂત્રાઙ્ગપીતતા ||૮૪|| શ્લેષ્માભિભૂતે સ્નેહે તુ પ્રસેકો મધુરાસ્યતા | ગૌરવં છર્દિરુચ્છ્વાસઃ કૃચ્છ્રાચ્છીતજ્વરોઽરુચિઃ ||૮૫||

સ્નેહબસ્તિવ્યાપલ્લક્ષણં સચિકિત્સિતં પ્રતિપાદયિતુકામઃ સ્નેહબસ્તિવ્યાપદ્વ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞામાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| દોષાભિભૂતસ્નેહવ્યાપદાં સામાન્યાં સમ્પ્રાપ્તિમુદ્દિશન્નાહ- બલવન્ત ઇત્યાદિ| સ સ્નેહઃ| ન નિવર્તતે ન નિર્ગચ્છતીત્યર્થઃ||૮૧-૮૫||

Adhikarana 33 (86) · Śloka 86

તત્ર દોષાભિભૂતે તુ સ્નેહે બસ્તિં નિધાપયેત્ | યથાસ્વં દોષશમનાન્યુપયોજ્યાનિ યાનિ ચ ||૮૬||

તત્ર પ્રતીકારમાહ- તત્ર દોષાભિભૂતે ઇત્યાદિ| બસ્તિમિતિ મારુતાદિહરકષાયં સંશોધનદ્રવ્યાવાપં ચ નિરૂહં સ્નેહસ્યાપકર્ષણં દદ્યાત્| યાનિ ચ દોષશમનાનિ તાનિ ચ યથાસ્વમુપયોજ્યાનિ| એતદ્યથાસ્વં બસ્તિદાનમજીર્ણજ્વરાદિકામામાશયસ્થદોષજાં વ્યાપદં પરિત્યજ્ય જ્ઞેયમ્| તત્રામાન્વયે લઙ્ઘનાદિકમેવ||૮૬||

Adhikarana 34 (87-92) · Śloka 92

અત્યાશિતેઽન્નાભિભવાત્ સ્નેહો નૈતિ યદા તદા | ગુરુરામાશયઃ શૂલં વાયોશ્ચાપ્રતિસઞ્ચરઃ ||૮૭|| હૃત્પીડા મુખવૈરસ્યં શ્વાસો મૂર્ચ્છા ભ્રમોઽરુચિઃ | તત્રાપતર્પણસ્યાન્તે દીપનો વિધિરિષ્યતે ||૮૮|| અશુદ્ધસ્ય મલોન્મિશ્રઃ સ્નેહો નૈતિ યદા પુનઃ | તદાઽઙ્ગસદનાધ્માને શ્વાસઃ શૂલં ચ જાયતે ||૮૯|| પક્વાશયગુરુત્વં ચ તત્ર દદ્યાન્નિરૂહણમ્ | તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણૌષધૈરેવ સિદ્ધં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૯૦|| શુદ્ધસ્ય દૂરાનુસૃતે સ્નેહે સ્નેહસ્ય દર્શનમ્ | ગાત્રેષુ સર્વેન્દ્રિયાણામુપલેપાઽવસાદનમ્ ||૯૧|| સ્નેહગન્ધિ મુખં ચાપિ કાસશ્વાસાવરોચકઃ | અતિપીડિતવત્તત્ર સિદ્ધિરાસ્થાપનં તથા ||૯૨||

અશુદ્ધસ્ય અકૃતવિરેચનનિરૂહસ્ય| શુદ્ધસ્ય દૂરાનુસૃતે ઉદરાનુસૃતે| ઉપલેપો મલવૃદ્ધિઃ| અવસાદનં ગ્લાનિઃ| અતિપીડિતવત્તત્ર સિદ્ધિઃ સાધનં ચિકિત્સિતમિત્યર્થઃ| તત્ પુનર્ગલાવપીડાદિશીતસેકાન્તં, તથાઽઽસ્થાપનમવસ્થાયાં સ્નેહાપકર્ષકશોધનદ્રવ્યકષાયગોમૂત્રાવાપમ્||૮૭-૯૨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

અસ્વિન્નસ્યાવિશુદ્ધસ્ય સ્નેહોઽલ્પઃ સમ્પ્રયોજિતઃ | શીતો મૃદુશ્ચ નાભ્યેતિ તતો મન્દં પ્રવાહતે ||૯૩|| વિબન્ધગૌરવાધ્માનશૂલાઃ પક્વાશયં પ્રતિ | તત્રાસ્થાપનમેવાશુ પ્રયોજ્યં સાનુવાસનમ્ ||૯૪||

અસ્વિન્નસ્યેત્યાદિ| મન્દં પ્રવાહતે મન્દવેગં પ્રવર્તતે; તત્ર યથાદોષપ્રત્યનીકમાસ્થાપનમનુવાસનં ચ તીક્ષ્ણં શીઘ્રં પ્રયોક્તવ્યમ્||૯૩-૯૪||

Adhikarana 36 (95-96) · Śloka 96

અલ્પં ભુક્તવતોઽલ્પો હિ સ્નેહો મન્દગુણસ્તથા | દત્તો નૈતિ ક્લમોત્ક્લેશૌ ભૃશં ચારતિમાવહેત્ ||૯૫|| તત્રાપ્યાસ્થાપનં કાર્યં શોધનીયેન બસ્તિના | (અન્વાસનં ચ સ્નેહેન શોધનીયેન શસ્યતે ) ||૯૬||

અલ્પમિત્યાદિ| નૈતિ ન પ્રત્યાગચ્છતિ||૯૫-૯૬||

Adhikarana 37 (97) · Śloka 97

અહોરાત્રાદપિ સ્નેહઃ પ્રત્યાગચ્છન્ન દુષ્યતિ | કુર્યાદ્બસ્તિગુણાંશ્ચાપિ જીર્ણસ્ત્વલ્પગુણો ભવેત્ ||૯૭||

સ્નેહસ્તુ અષ્ટભિઃ કારણૈર્ન નિવર્તત ઇતિ અનિવૃત્તિર્વ્યાપદુક્તા, તત્ કિયતઃ કાલાદિત્યાહ- અહોરાત્રાદિત્યાદિ| અપિશબ્દાત્ત્રિચતુરાદિયામનિવૃત્તિસ્તાવન્ન દુષ્યત્યેવાહોરાત્રાદપીત્યપિશબ્દાર્થઃ| ન દુષ્યતિ ન દોષં કરોતિ, ન વ્યાપદ્યત ઇત્યર્થઃ||૯૭||

Adhikarana 38 (98) · Śloka 98

યસ્ય નોપદ્રવં કુર્યાત્ સ્નેહબસ્તિરનિઃસૃતઃ | સર્વોઽલ્પોવાઽઽવૃતો રૌક્ષ્યાદુપેક્ષ્યઃ સ વિજાનતા ||૯૮||

સર્વથાઽનિવૃત્તોઽપ્યવયવેન વા નિરુપદ્રવો ન વ્યાપદ્યત ઇતિ બોધયન્નાહ- યસ્યેત્યાદિ| આવૃતો રૌક્ષ્યાદિતિ આભ્યાં વાશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધનીયઃ; તેનાવૃતો વા રૌક્ષ્યાદ્વા સ્નેહબસ્તિરનિઃસૃત ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| તત્રાવૃતો દોષત્રયેણ, અત્યશનેન, મલસઞ્ચયેન વેત્યર્થઃ; રૌક્ષ્યાદિત્યનેન દૂરાનુસૃતો અસ્વિન્નસ્યાલ્પં ભુક્તવતોઽલ્પશ્ચેતિ ત્રિતયમપિ ગૃહીતમ્, એષુ ત્રિષ્વપ્યતિરૌક્ષ્યેણ વાયુરેવ વિધારયતીતિ; એવમષ્ટૌ વ્યાપદો ગૃહીતાઃ| ઉપેક્ષ્યઃ ઉપેક્ષણીયઃ, તદાઽઽકૃષ્ટ્યાં યત્નં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ||૯૮||

Adhikarana 39 (99) · Śloka 99

અનાયાન્તં ત્વહોરાત્રાત્ સ્નેહં સંશોધનૈર્હરેત્ |૯૯|

અનાયાન્તમિત્યાદિ| સોપદ્રવં તુ સ્નેહમહોરાત્રાદનાગચ્છન્તં હરેત્ નિર્હરેચ્છોધનૈરેવ બસ્તિભિઃ|૯૯|-

Adhikarana 40 (99) · Śloka 99

સ્નેહબસ્તાવનાયાતે નાન્યઃ સ્નેહો વિધીયતે ||૯૯||

સ્નેહબસ્તાવનાયતે ઇત્યાદિ| અનાયાતે સોપદ્રવસ્નેહે નિરૂહબસ્તિરેવ શોધનાર્થં દીયતે, નેતર ઇત્યર્થઃ||૯૯||

Adhikarana 41 (100) · Śloka 100

ઇત્યુક્તા વ્યાપદઃ સર્વા સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ |૧૦૦|

ઉક્તં હિ નિયમયન્નાહ- ઇત્યુક્તા વ્યાપદ ઇત્યાદિ| સર્વા ઇતિ વ્યાપદઃ સલક્ષણચિકિત્સિતા ‘સ્નેહબસ્તેશ્ચ વક્ષ્યન્તે તચ્ચિકિત્સિતે’ ઇત્યનેન યાઃ પ્રાગુદ્દિષ્ટાસ્તા અશેષા ઇત્યર્થઃ|૧૦૦|-

Adhikarana 42 (100-101) · Śloka 101

બસ્તેરુત્તરસઞ્જ્ઞસ્ય વિધિં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ||૧૦૦|| ચતુર્દશાઙ્ગુલં નેત્રમાતુરાઙ્ગુલસમ્મિતમ્ | માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રં છિદ્રં સર્ષપનિર્ગમમ્ ||૧૦૧||

ઉત્તરબસ્તેરિદાનીમવસરઃ- બસ્તેરુત્તરસઞ્જ્ઞસ્યેત્યાદિ| તત્ર નેત્રસ્ય પ્રાક્ પ્રમાણમાહ- ચતુર્દશેત્યાદિ| તચ્ચ નેત્રં પુંસાં ચતુર્દશાઙ્ગુલં જાતીપુષ્પવૃન્તસદૃશાગ્રં સર્ષપચ્છિદ્રં મધ્યસન્નિવિષ્ટકર્ણિકં સુવર્ણાદિમયં મૂલે દ્વિકર્ણિકં ચ| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે- “તત્ સૌવર્ણં રાજતં વા શ્લક્ષ્ણં ગોપુચ્છવત્ સમમ્| અશ્મઘ્નકુન્દસુમનઃપુષ્પવૃન્તાગ્રમણ્ડલમ્||સિદ્ધાર્થકપ્રવેશાગ્રં મૂલે મધ્યે સકર્ણિકમ્| ચતુર્દશાઙ્ગુલં નેત્રં તત્ર કાર્યં વિજાનતા”- ઇતિ| સપ્તાઙ્ગુલં ચ પરમં પ્રણિધાનં; તથા ચ ક્ષારપાણિઃ,- “અઙ્ગુલાન્યથ ચત્વારિ પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત વા તથા| સપ્તાઙ્ગુલં પરં નેત્રં પ્રણિધેયં ભિષગ્વિદા||હિંસ્યાદ્બસ્તિં નરં ચેહ પ્રમાણાદધિકં તતઃ”- ઇતિ||૧૦૦-૧૦૧||

Adhikarana 43 (102) · Śloka 102

સ્નેહપ્રમાણં પરમં પ્રકુઞ્ચશ્ચાત્ર કીર્તિતઃ | પઞ્ચવિંશાદધો માત્રાં વિદધ્યાદ્બુદ્ધિકલ્પિતામ્ ||૧૦૨||

નેત્રમાનમભિધાય સ્નૈહિકનૈરૂહિકભેદાભ્યાં દ્વિવિધે ઉત્તરબસ્તૌ વક્તવ્યે સ્નૈહિકસ્ય પ્રાક્ પ્રયોજ્યત્વાત્ સ્નેહમાનમાહ- સ્નેહપ્રમાણમિત્યાદિ| અત્રેતિ સુશ્રુતમતે| પ્રકુઞ્ચઃ પલં, પઞ્ચવિંશાદધ ઇત્યાદિ વક્ષ્યમાણવાક્યાત્ પઞ્ચવિંશદ્વર્ષમારભ્ય સ્નેહપ્રમાણં પરમં પ્રકીર્તિતમ્| ચરકાચાર્યઃ પુનરર્ધપલમ્| પઞ્ચવિંશાદિત્યાદિ| અધઃ અર્વાક્| માત્રાં બુદ્ધિકલ્પિતામિતિ| અયમર્થઃ- સાંવત્સરિકબાલકે સ્નેહપલસ્ય પઞ્ચવિંશતિતમમંશમારભ્ય દ્વિસાંવત્સરિકાદૌ પ્રતિવત્સરં પઞ્ચવિંશતિતમસ્યાંશસ્ય વૃદ્ધિં વિદધ્યાદ્ યાવત્ પઞ્ચવિંશતિવાર્ષિકસ્ય પલમિતિ||૧૦૨||

Adhikarana 44 (103) · Śloka 104

નિવિષ્ટકર્ણિકં મધ્યે, નારીણાં ચતુરઙ્ગુલે | મૂત્રસ્રોતઃપરીણાહં મુદ્ગવાહિ દશાઙ્ગુલમ્ ||૧૦૩|| મેઢ્રાયામસમં કેચિદિચ્છન્તિ ખલુ તદ્વિદઃ |૧૦૪|

પુરુષાણાં નેત્રાદિમાનમુક્ત્વા, ઇદાનીં પુરુષનેત્રેઽનુક્તં કર્ણિકાનિવેશસ્થાનં, તથા સ્ત્રીણાં નેત્રકર્ણિકાસ્થાનં પરિણાહાયામૈર્દર્શયન્નાહ- નિવિષ્ટકર્ણિકં મધ્યે ઇતિ; પુરુષસ્ય ‘નેત્રમ્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| નારીણાં ચતુરઙ્ગુલે ઇતિ નિવિષ્ટકર્ણિકમિત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્| સ્થૌલ્યમાહ- મૂત્રસ્રોતઃપરીણાહં મૂત્રસ્રોતઃસ્થૌલ્યમ્| મુદ્ગવાહીતિ અન્તશ્છિદ્રમાનમ્ | દશાઙ્ગુલમિતિ દૈર્ધ્યેણ| મેઢ્રાયામસમમિતિ અપત્યમાર્ગે પુરુષેન્દ્રિયસ્થૂલં નેત્રં કિઞ્ચિદધિકચ્છિદ્રં ચ||૧૦૩||-

Adhikarana 45 (104-105) · Śloka 105

તાસામપત્યમાર્ગે તુ નિદધ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ||૧૦૪|| દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રમાર્ગે તુ કન્યાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્ | વિધેયં ચાઙ્ગુલં તાસાં વિધિવદ્ધક્ષ્યતે યથા ||૧૦૫||

નેત્રમાનમભિધાય માર્ગભેદેન પ્રણિધાનવિધાનમાહ- તાસામિત્યાદિ| તાસાં પ્રસૂતાનામપ્રસૂતાનાં ચ પ્રાપ્તગર્ભગ્રહણકાલાનાં ગર્ભાશયશોધનાર્થમપત્યમાર્ગે ચતુરઙ્ગુલં નિદધ્યાત્; મૂત્રકૃચ્છ્રાદિવિકારેષુ તાસામુભયરૂપાણામપિ મૂત્રવર્ત્મનિ દ્વ્યઙ્ગુલં નિદધ્યાત્| કન્યાનામપ્રાપ્તદ્વાદશવર્ષાણાં મૂત્રકૃચ્છ્રાદૌ મૂત્રવર્ત્મનિ એકમઙ્ગુલં નિદધ્યાત્||૧૦૪-૧૦૫||

Adhikarana 46 (106) · Śloka 106

સ્નેહસ્ય પ્રસૃતં ચાત્ર સ્વાઙ્ગુલીમૂલસમ્મિતમ્ | દેયં પ્રમાણં પરમમર્વાગ્ બુદ્ધિવિકલ્પિતમ્ ||૧૦૬||

સ્ત્રીણામુત્તરબસ્તૌ સ્નેહમાનમાહ- સ્નેહસ્યેત્યાદિ| અત્ર સ્ત્રીવિષયે| સ્વાઙ્ગુલીમૂલસમ્મિતઃ પ્રસૃતો દેયઃ; તચ્ચ પરમમુત્તમં પ્રમાણં સર્વવયોઽવસ્થાસુ બલીયસિ રોગે; મધ્યહીનબલરોગે તુ સર્વાસ્વપિ વયોઽવસ્થાસૂત્તમપ્રમાણાદર્વાઙ્મધ્યં હીનં ચ બુદ્ધ્યા વિકલ્પિતં માનં જ્ઞેયમ્| ગર્ભાશયશોધનાર્થં ચ સ્નેહમાત્રાદ્વૈગુણ્યમગ્રે વક્ષ્યતિ||૧૦૬||

Adhikarana 47 (107) · Śloka 108

ઔરભ્રઃ શૌકરો વાઽપિ બસ્તિરાજશ્ચ પૂજિતઃ | તદલાભે પ્રયુઞ્જીત ગલચર્મ તુ પક્ષિણામ્ ||૧૦૭|| (તસ્યાલાભે દૃતેઃ પાદો મૃદુચર્મ તતોઽપિ વા ) |૧૦૮|

ઔરભ્રો મેષસ્ય, શૌકરો વન્યશૂકરસ્ય, આજઃ છાગસ્ય, બસ્તિઃ પૂજિતઃ||૧૦૭||-

Adhikarana 48 (108-113) · Śloka 114

અથાતુરમુપસ્નિગ્ધં સ્વિન્નં પ્રશિથિલાશયમ્ ||૧૦૮|| યવાગૂં સઘૃતક્ષીરાં પીતવન્તં યથાબલમ્ | નિષણ્ણમાજાનુસમે પીઠે સોપાશ્રયે સમમ્ ||૧૦૯|| સ્વભ્યક્તબસ્તિમૂર્ધાનં તૈલેનોષ્ણેન માનવમ્ | તતઃ સમં સ્થાપયિત્વા નાલમસ્ય પ્રહર્ષિતમ્ ||૧૧૦|| પૂર્વં શલાકયાઽન્વિષ્ય તતો નેત્રમનન્તરમ્ | શનૈઃ શનૈર્ઘૃતાભ્યક્તં વિદધ્યાલાનિ ષટ્ ||૧૧૧|| મેઢ્રયામસમં કેચિદિચ્છન્તિ પ્રણિધાનકમ્ | તતોઽવપીડયેદ્બસ્તિં શનૈર્નેત્રં ચ નિર્હરેત્ ||૧૧૨|| તતઃ પ્રત્યાગતસ્નેહમપરાહ્ણે વિચક્ષણઃ | ભોજયેત્ પયસા માત્રાં યૂષેણાથ રસેન વા ||૧૧૩|| અનેન વિધિના દદ્યાદ્બસ્તીંસ્ત્રીંશ્ચતુરોઽપિ વા |૧૧૪|

પરં પ્રણિધાનમાહ- અથાતુરમિત્યાદિ| સ્નૈહિકસ્યોત્તરબસ્તેઃ સઘૃતક્ષીરયવાગૂભોજનં પૂર્વકર્મ, પયોયૂષરસૈરપરાહ્ણે ભોજનં પશ્ચાત્કર્મ; તેન પૂર્વાહ્ણે ચોત્તરબસ્તિપ્રણિધાનમ્| પ્રશિથિલાશયમિતિ વાતમૂત્રપુરીષનિર્ગમેન| સોપાશ્રયે સાવષ્ટમ્ભકે, સમં યથા સ્યાદેવં નિષણ્ણમ્| સ્વભ્યક્તેત્યાદિ સ્વભ્યક્તો બસ્તેર્મૂત્રાધારસ્ય મૂર્ધા ઉપરિતનભાગો યસ્ય તં તથા, સમમ્ ઋજુમ્| નાલં મેહનમ્| પ્રહર્ષિતં સ્તબ્ધમ્| અઙ્ગુલાનિ ષડિતિ મધ્યમપ્રમાણમેઢ્રસ્ય મધ્યમં પ્રણિધાનમાનમવેક્ષ્ય| નિવિષ્ટકર્ણિકં મધ્ય ઇતિ સૂત્રમુત્તમં પ્રણિધાનમવેક્ષ્ય| તથા ચ પ્રાગુક્તં- સપ્તાઙ્ગુલં પરં નેત્રમિત્યાદિ| એકીયમતેન પ્રણિધાનમાહ- મેઢ્રાયામસમમિત્યાદિ| પયોયૂષરસૈર્ભોજનં કફપિત્તવાતાપેક્ષયા| અનેન વિધિનેતિ અનન્તરોક્તેન| બસ્તીંસ્ત્રિશ્ચતુરોઽપિ વેતિ| અયમર્થઃ- પ્રાગ્દત્તસ્નેહપ્રત્યાગમને કાલાન્તરિતસ્તદહરેવ ત્રિશ્ચતુર્વા માત્રાં વર્ધયિત્વા સ્નેહો દેયઃ, એવં ત્રીણિ દિનાનિ સ્નૈહિકમુત્તરબસ્તિં દત્ત્વા ત્ર્યહમેવ વિશ્રમ્ય પુનસ્ત્ર્યહં દદ્યાદાવ્યાધિનિવૃત્તેઃ| તથાચ વાગ્ભટઃ- “બસ્તીંસ્ત્રિરાત્રમેવં ચ સ્નેહમાત્રાં વિવર્ધયેત્| ત્ર્યહમેવ ચ વિશ્રમ્ય પ્રણિદધ્યાત્ પુનસ્ત્ર્યહમ્” (વા.સૂ. અ.૧૯) ઇતિ||૧૦૮-૧૧૩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

ઊર્ધ્વજાન્વૈ સ્ત્રિયૈ દદ્યાદુત્તાનાયૈ વિચક્ષણઃ ||૧૧૪|| સમ્યક્ પ્રપીડયેદ્યોનિં દદ્યાત્ સુમૃદુપીડિતમ્ | ત્રિકર્ણિકેન નેત્રેણ દદ્યાદ્યોનિમુખં પ્રતિ ||૧૧૫||

સ્ત્રીણામુત્તરબસ્તિપ્રણિધાને વિશેષમાહ- ઊર્ધ્વેત્યાદિ| ‘વિચક્ષણઃ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘સમાહિન’ ઇતિ પઠન્તિ; કામસઙ્કલ્પરહિતત્વેનાઽચલિતચિત્તપ્રકૃતિરિત્યર્થઃ, ‘બસ્તિં દદ્યાત્’ ઇતિ શેષઃ| ત્રિકર્ણિકેન નેત્રેણેત્યનેનાત્રાપિ બસ્તિનિબન્ધનં કર્ણિકાદ્વયમિતિ સૂચયતિ||૧૧૪-૧૧૫||

Adhikarana 50 (116) · Śloka 116

ગર્ભાશયવિશુદ્ધ્યર્થં સ્નેહેન દ્વિગુણેન તુ |૧૧૬|

કાર્યવિશેષે દ્વિગુણસ્નેહેન સ્નેહપ્રકારમાહ - ગર્ભાશયેત્યાદિ| સ્નેહેન દ્વિગુણેન તુ પૂર્વોક્તવદત્રાઙ્ગુલીમૂલસમ્મિતપ્રસૃત્યપેક્ષયા દ્વિગુણેનેતિ જ્ઞેયમ્|૧૧૬|-

Adhikarana 51 (116) · Śloka 117

ક્વાથપ્રમાણં પ્રસૃતં, સ્ત્રિયા દ્વિપ્રસૃતં ભવેત્ ||૧૧૬|| કન્યેતરસ્યાઃ, કન્યાયાસ્તદ્વદ્બસ્તિપ્રમાણકમ્ |૧૧૭|

સ્નૈહિકોત્તરબસ્તેઃ પ્રમાણં નિર્દિશ્યાવસરપ્રાપ્તં નિરૂહોત્તરબસ્તિપ્રમાણમાહ- ક્વાથપ્રમાણમિત્યાદિ| ક્વાથપ્રમાણં પ્રસૃતમિતિ ‘પુરુષસ્ય’ ઇતિ શેષઃ, તેનાતુરપુરુષસ્ય યથાવયઃ સ્વહસ્તસમ્મિતં પ્રસૃતં માત્રાપ્રમાણમ્| સ્ત્રિયા ઇત્યાદિ પ્રસૂતાયાઃ પ્રસૂતિરહિતાયા વા ગર્ભગ્રહણયોગ્યાયા ગર્ભાશયશોધનાર્થમ્| પ્રસૂતાનામપ્રસૂતાનાં ચ બસ્તિશોધનાર્થમાહ- કન્યેતરસ્યા ઇત્યાદિ| કન્યેતરસ્યા અપ્રસૂતાયાઃ પ્રસૂતાયા વા ગર્ભગ્રહણાયોગ્યાયાઃ| કન્યાયા અપ્રાપ્તદ્વાદશવર્ષાયાઃ| તદ્વદિતિ પુરુષવદ્ યથાવયઃ સ્વહસ્તસમ્મિતં પ્રસૃતં પ્રમાણં બસ્તિશોધનાર્થં, નતુ દ્વિપ્રસૃતં તસ્ય ગર્ભાશયશોધનાર્થં વિહિતત્વાદિતિ||૧૧૬||-

Adhikarana 52 (117-122) · Śloka 123

અપ્રત્યાગચ્છતિ ભિષગ્ બસ્તાવુત્તરસઞ્જ્ઞિતે ||૧૧૭|| ભૂયો બસ્તિં નિદધ્યાત્તુ સંયુક્તં શોધનૈર્ગણૈઃ | ગુદે વર્તિં નિદધ્યાદ્વા શોધનદ્રવ્યસમ્ભૃતામ્ ||૧૧૮|| પ્રવેશયેદ્વા મતિમાન્ બસ્તિદ્વારમથૈષણીમ્ | પીડયેદ્વાઽપ્યધો નાભેર્બલેનોત્તરમુષ્ટિના ||૧૧૯|| આરગ્વધસ્ય પત્રૈસ્તુ નિર્ગુણ્ડ્યાઃ સ્વરસેન ચ | કુર્યાદ્ગોમૂત્રપિષ્ટેષુ વર્તીર્વાઽપિ સસૈન્ધવાઃ ||૧૨૦|| મુદ્ગૈલાસર્ષપસમાઃ પ્રવિભજ્ય વયાંસિ તુ | બસ્તેરાગમનાર્થાય તા નિદધ્યાચ્છલાકયા ||૧૨૧|| આગારધૂમબૃહતીપિપ્પલીફલસૈન્ધવૈઃ | કૃતા વા શુક્તગોમૂત્રસુરાપિષ્ટૈઃ સનાગરૈઃ ||૧૨૨|| અનુવાસનસિદ્ધિં ચ વીક્ષ્ય કર્મ પ્રયોજયેત્ |૧૨૩|

અનાગચ્છતિ સ્નેહે પ્રત્યાગમનોપાયમાહ- અપ્રત્યાગચ્છતીત્યાદિ| અત્ર ગયદાસઃ સ્નૈહિકસ્યોત્તરબસ્તેર્ભાલુકિદર્શનાન્માત્રાશતાદૂર્ધ્વં પ્રત્યાગમનકાલં વર્ણયતિ| તથાહિ ભાલુકિઃ,- “બસ્તિર્માત્રાશતાદૂર્ધ્વં પ્રત્યાગચ્છતિ, અનાગચ્છતિ વર્તિં પાયૌ નાલે પ્રદાપયેત્- ” ઇતિ| દૃઢબલસ્તુ પ્રત્યાગમનકાલમનુવાસનોત્તરબસ્તેરિતિ મન્યતે| તથા ચ તદ્વાક્યમ્- “પ્રત્યાગતે દ્વિતીયં ચ તૃતીયં ચૈવ દાપયેત્| અનાગચ્છન્નુપેક્ષ્યસ્તુ રજનીમ્- ” ઇત્યાદિ| ‘તત્રોપદ્રવકારી માત્રાશતાદૂર્ધ્વં સ્નેહો યત્નેનાનયિતવ્યઃ, નત્વનુવાસનવત્ત્રિયામાત્પરત ઇતિ, અનાગચ્છન્નિરુપદ્રવશ્ચાહોરાત્રમુપેક્ષણીય ઇતિ મતદ્વયમપ્યવસ્થાવશેન પ્રમાણયિતવ્યમ્| એવંવિધે ચ પ્રત્યાગમનકાલે અનાગચ્છતિ સ્નૈહિકે નિરૂહોત્તરબસ્તિઃ સંશોધનૈસ્ત્રિવૃદાદિભિર્બસ્તિશોધનૈશ્ચ તૃણપઞ્ચમૂલાદિગણદ્રવ્યૈઃ ક્વાથરૂપૈર્યુક્તં બસ્તિં પ્રસૃતિમાત્રં મૂત્રમાર્ગેણ, સ્ત્રિયા દ્વિપ્રસૃતિમાત્રમપત્યમાર્ગેણ સ્નેહાપકર્ષણં દદ્યાત્| ગુદ ઇત્યાદિ શોધનદ્રવ્યસમ્ભૃતામિતિ વિરેચનદ્રવ્યનિર્મિતામ્| એષણીં શલાકામ્| યચ્ચાવશેષં તદ્બલેન સામર્થ્યેન, ઉત્તરમુષ્ટિના મુષ્ટેરગ્રભાગેન| ગુદવર્તિમભિધાય મૂત્રમાર્ગે વયોભેદેન દર્શયન્નાહ- આરગ્વધેત્યાદિ| તા વર્તીઃ તન્ત્રાન્તરદર્શનાચ્છાયાશુષ્કા ઘૃતાક્તાઃ સ્રોતસિ મૂત્રમાર્ગે શલાકયા નિદધ્યાત્ પ્રવેશયેત્ સ્નેહાપકર્ષણાર્થં, અપત્યમાર્ગે સ્થૂલા વર્તિશ્ચતુરઙ્ગુલા પ્રણિધેયા| પ્રકારાન્તરેણ વર્તિમાહ- આગારેત્યાદિ| ફલં મદનફલમ્| કૃતા વર્તીઃ મુદ્ગાદિપ્રમાણાઃ| શુક્તં ચુક્રમ્| અનુવાસનચિકિત્સાવેક્ષણમાહ- અનુવાસનસિદ્ધિમિત્યાદિ| સ્નૈહિકોત્તરબસ્તિદાનાનન્તરં યદનુક્તં સ્ફિક્તાડનાદિકં કર્મ તદનુવાસનચિકિત્સિતં વીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્; તથા ચ વાગ્ભટઃ,- “પીડિતેઽન્તર્ગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ” (વા.સૂ. અ.૧૯) ઇતિ||૧૧૭-૧૨૨||

Adhikarana 53 (123-124) · Śloka 124

શર્કરામધુમિશ્રેણ શીતેન મધુકામ્બુના ||૧૨૩|| દહ્યમાને તદા બસ્તૌ દદ્યાદ્બસ્તિં વિચક્ષણઃ | ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ પયસા શીતલેન ચ ||૧૨૪||

તત્ર સ્નેહપ્રદાનકુપિતપિત્તેનાનિર્ગચ્છતઃ સ્નેહસ્ય નિર્ગમનાર્થં દત્તતીક્ષ્ણોષ્ણનિરૂહકુપિતપિત્તેન વા દહ્યમાને બસ્તૌ બસ્તિવિશેષમુપદિશન્નાહ- શર્કરેત્યાદિ| શર્કરામધુમિશ્રેણેતિ ત્રિષ્વપિ યોગેષુ યોજનીયમિતિ||૧૨૩-૧૨૪||

Adhikarana 54 (125-126) · Śloka 126

શુક્રં દુષ્ટં શોણિતં ચાઙ્ગનાનાં પુષ્પોદ્રેકં તસ્ય નાશં ચ કષ્ટમ્ | મૂત્રાઘાતાન્મૂત્રદોષાન્ પ્રવૃદ્ધાન્ યોનિવ્યાધિં સંસ્થિતિં ચાપરાયાઃ ||૧૨૫|| શુક્રોત્સેકં શર્કરામશ્મરીં ચ શૂલં બસ્તૌ વઙ્ક્ષણે મેહને ચ | ઘોરાનન્યાન્ બસ્તિજાંશ્ચાપિ રોગાન્ હિત્વા મેહાનુત્તરો હન્તિ બસ્તિઃ ||૧૨૬||

ઇદાનીમુત્તરબસ્તેર્વિષયં દર્શયન્નાહ- શુક્રમિત્યાદિ| પુષ્પં ઋતુસ્તસ્યોદ્રેકોઽકાલપ્રવૃત્તિઃ, કષ્ટં કષ્ટસાધ્યમ્| મૂત્રાઘાતાન્ મૂત્રાવરોધાન્| મૂત્રદોષાન્ મૂત્રકૃચ્છ્રાન્| સંસ્થિતિં નિર્ગમરોધમિત્યર્થઃ| અપરા ગર્ભાવરણવિશેષઃ, યસ્યા ‘ઉલ્બ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ| અશેષબસ્તિરોગપરિહારાર્થમાહ- બસ્તિજાંશ્ચાપિ રોગાનિતિ||૧૨૫-૧૨૬||

Adhikarana 55 (127) · Śloka 127

સમ્યગ્દત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ વ્યાપદઃ ક્રમ એવ ચ | બસ્તેરુત્તરસઞ્જ્ઞસ્ય સમાનં સ્નેહબસ્તિના ||૧૨૭||

ક્રમઃ ચિકિત્સિતમિત્યર્થઃ||૧૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽનુવાસનોત્તરબસ્તિચિકિત્સિતં નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સપ્તત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૭||