37. anuvāsanōttarabasticikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತೋಽನುವಾಸನೋತ್ತರಬಸ್ತಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ವಿರೇಚನಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇ ಗತೇ ಜಾತಬಲಾಯ ವೈ | ಕೃತಾನ್ನಾಯಾನುವಾಸ್ಯಾಯ ಸಮ್ಯಗ್ದೇಯೋಽನುವಾಸನಃ ||೩||

ಅನುವಾಸ್ಯಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಿರೇಚಿತ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ಬಲಲಾಭೇ ಏವ ನಾನ್ಯಥೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿರೇಚನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾತಬಲಾಯೇತಿ ಜಾತಬಲಸ್ಯೈವಾನುವಾಸನಂ ದೇಯಂ, ಯತ ಉತ್ಪನ್ನಬಲಸ್ಯೈವಾಗ್ನಿರ್ಬಲವಾನನುವಾಸನಹೇತುಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಪಶ್ಚಾದಗ್ನಿಬಲಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸಮ್ಯಗ್ದೇಯೋಽನುವಾಸನಃ”| ‘ಕೃತಾಹಾರಾಯ ಸಾಯಹ್ನೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಕೃತಾಹಾರಾಯ ಸತತಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತತ್ರ ನ ಕದಾಚಿದಪ್ಯಕೃತಾಹಾರಾಯೇತಿ ಸತತಗ್ರಹಣಾರ್ಥಃ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ಯಥಾವಯೋ ನಿರೂಹಾಣಾಂ ಯಾ ಮಾತ್ರಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ | ಪಾದಾವಕೃಷ್ಟಾಸ್ತಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಷು ದೇಹಿನಾಮ್ ||೪||

ವಯೋವಿಶೇಷಾನುರೂಪಮಾತ್ರಾಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ - ಯಥಾವಯೋ ನಿರೂಹಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಯ ಇಹ ಸಾಂವತ್ಸರಿಕಾದೀನಾಂ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಃ| ಪಾದಾಪಕೃಷ್ಟಾಃ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಾಃ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ನಿರೂಹಪಾದಾಂಶಸಮೇನ ತೈಲೇನಾಮ್ಲಾನಿಲಘ್ನೌಷಧಸಾಧಿತೇನ” (ಚ.ಸಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ- “ಷಟ್ಪಲೀ ತು ಭವೇಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಾ ತ್ರಿಪಲೀ ಮಧ್ಯಮಾ ಭವೇತ್| ಕನೀಯಸ್ಯರ್ಧಪಲಿಕಾ ತ್ರಿಧಾ ಮಾತ್ರಾಽನುವಾಸನೇ”- ಇತಿ| ‘ಅರ್ಧಾರ್ಧಕೃಷ್ಟಾಸ್ತಾಃ ಕಾರ್ಯಾ’ ಇತಿ ಅನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಅರ್ಧಸ್ಯಾರ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಭಾಗ ಏವೇತಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ಉತ್ಸೃಷ್ಟಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ನರೇ ಬಸ್ತಿಂ ವಿಧಾಪಯೇತ್ | ಏತೈರ್ಹಿ ವಿಹತಃ ಸ್ನೇಹೋ ನೈವಾನ್ತಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ||೫|| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರ್ವಿಧೇಯಸ್ತು ನಾವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯಂ ತಥಾ ದತ್ತೇ ದೇಹಂ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಿ ||೬||

ಬಸ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಉತ್ಸೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದೇತೈಃ ಕಾರಣೈರನುತ್ಸೃಷ್ಟೈರನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರೈರ್ನೇತ್ರದ್ವಾರಾವರಕೈರನ್ತರ್ವಿಹತಃ| ಅವರುದ್ಧೋ ದತ್ತಃ ಸ್ನೇಹೋ ನೈವಾನ್ತಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ನೈವಾನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಏತೈರ್ಹಿ ವಿಹತ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನ್ಯಥಾ ವಿಹತ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾನ್ಯಥಾ ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅನುತ್ಸೃಷ್ಟಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವೇನಾವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ದೇಹಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತೋ ವಿಣ್ಮೂತ್ರನಿರ್ಹರಣೇ ಕೃತೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಶುದ್ಧೇ ಶರೀರೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯಂ ದತ್ತೇ ದದಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| “ಸ್ನೇಹೋ ದೋಷೈರಪಿಹಿತಃ ಸ್ರೋತಃಸ ನ ವಿಸರ್ಪತಿ”- ಇತಿ ಕೇಚಿದರ್ಧಂ ಪಠನ್ತಿ| ಅಪಿಹಿತ ಆಚ್ಛಾದಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫-೬||

Adhikarana 4 (7-14) · Śloka 14

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೈಲಾನೀಹ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ | ಪಾನಾನ್ವಾಸನನಸ್ಯೇಷು ಯಾನಿ ಹನ್ಯುರ್ಗದಾನ್ ಬಹೂನ್ ||೭|| ಶಟೀಪುಷ್ಕರಕೃಷ್ಣಾಹ್ವಾಮದನಾಮರದಾರುಭಿಃ | ಶತಾಹ್ವಾಕುಷ್ಠಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವವಚಾಬಿಲ್ವಹುತಾಶನೈಃ ||೮|| ಸುಪಿಷ್ಟೈರ್ದ್ವಿಗುಣಕ್ಷೀರಂ ತೈಲಂ ತೋಯಚತುರ್ಗುಣಮ್ | ಪಕ್ತ್ವಾ ಬಸ್ತೌ ವಿಧಾತವ್ಯಂ ಮೂಢವಾತಾನುಲೋಮನಮ್ ||೯|| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಮಾನಾಹಂ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್ | ಕಟ್ಯೂರುಪೃಷ್ಠಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾನ್ ವಾತರೋಗಾಂಶ್ಚ ನಾಶಯೇತ್ ||೧೦|| ವಚಾಪುಷ್ಕರಕುಷ್ಠೈಲಾಮದನಾಮರಸಿನ್ಧುಜೈಃ | ಕಾಕೋಲೀದ್ವಯಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಮೇದಾಯುಗ್ಮನರಾಧಿಪೈಃ ||೧೧|| ಪಾಠಾಜೀವಕಜೀವನ್ತೀಭಾರ್ಗೀಚನ್ದನಕಟ್ಫಲೈಃ | ಸರಲಾಗುರುಬಿಲ್ವಾಮ್ಬುವಾಜಿಗನ್ಧಾಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಭಿಃ ||೧೨|| ವಿಡಙ್ಗಾರಗ್ವಧಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃನ್ಮಾಗಧಿಕರ್ಧಿಭಿಃ | ಪಿಷ್ಟೈಸ್ತೈಲಂ ಪಚೇತ್ ಕ್ಷೀರಪಞ್ಚಮೂಲರಸಾನ್ವಿತಮ್ ||೧೩|| ಗುಲ್ಮಾನಾಹಾಗ್ನಿಷಙ್ಗಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಮೂತ್ರಸಙ್ಗಿನಾಮ್ | ಅನ್ವಾಸನವಿಧೌ ಯುಕ್ತಂ ಶಸ್ಯತೇಽನಿಲರೋಗಿಣಾಮ್ ||೧೪||

ಕೇಚಿದತ್ರ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನ ಆಮಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಗುದೋಪದೇಹೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಪತ್ಕರತ್ವಮಾಲೋಕ್ಯ ಪಕ್ವತೈಲಾನಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಾಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ವಾತಾದಿದೋಷಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ರ ಶಟ್ಯಾದೌ ಪೌಷ್ಕರಂ ಕುಷ್ಠಂ ಚ ಯತ್ಪಠ್ಯತೇ ತತ್ರ ಪೌಷ್ಕರಂ ಮೂಲಂ, ತದ್ವಿಟಪಶಾಖಾಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಮರದಾರುಃ ದೇವದಾರುಃ| ಸಿನ್ಧುಜಂ ಸೈನ್ಧವಮ್| ನರಾಧಿಪಃ ಕೃತಮಾಲಕಃ| ಸರತೀತಿ ಸರಲಾ ತ್ರಿವೃತ್, ವಿರೇಚನೀಯತ್ವಾತ್| ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರುಕಃ| ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಂ, ತಸ್ಯ ರಸಃ ಕ್ವಾಥಃ| ಅತ್ರ ತೈಲೇ ನರಾಧಿಪಾರಗ್ವಧಪಾಠಾತ್ ಸರಲಾತ್ರಿವೃತ್ಪಾಠಾಚ್ಚ ಏತಯೋರ್ದ್ವಿಗುಣಾ ಮಾತ್ರಾ ದೇಯಾ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಘೃತೇ ತೈಲೇ ಚ ಯೋಗೇ ಚ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ತದ್ದಾತವ್ಯಮಿಹಾಚಾರ್ಯೈರ್ಭಾಗತೋ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮತಮ್”- ಇತಿ||೭-೧೪||

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

ಚಿತ್ರಕಾತಿವಿಷಾಪಾಠಾದನ್ತೀಬಿಲ್ವವಚಾಮಿಷೈಃ | ಸರಲಾಂಶುಮತೀರಾಸ್ನಾನೀಲಿನೀಚತುರಙ್ಗುಲೈಃ ||೧೫|| ಚವ್ಯಾಜಮೋದಕಾಕೋಲೀಮೇದಾಯುಗ್ಮಸುರದ್ರುಮೈಃ | ಜೀವಕರ್ಷಭವರ್ಷಾಭೂಬಸ್ತಗನ್ಧಾಶತಾಹ್ವಯೈಃ ||೧೬|| ರೇಣ್ವಶ್ವಗನ್ಧಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಶಟೀಪುಷ್ಕರತಸ್ಕರೈಃ | ಸಕ್ಷೀರಂ ವಿಪಚೇತ್ತೈಲಂ ಮಾರುತಾಮಯನಾಶನಮ್ ||೧೭|| ಗೃಧ್ರಸೀಖಞ್ಜಕುಬ್ಜಾಢ್ಯಮೂತ್ರೋದಾವರ್ತರೋಗಿಣಾಮ್ | ಶಸ್ಯತೇಽಲ್ಪಬಲಾಗ್ನೀನಾಂ ಬಸ್ತಾವಾಶು ನಿಯೋಜಿತಮ್ ||೧೮||

ಆಮಿಷಂ ಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಸುರದ್ರುಮೋ ದೇವದಾರುಃ| ತಸ್ಕರಃ ಚೋರಕಃ||೧೫-೧೮||

Adhikarana 6 (19-26) · Śloka 26

ಭೂತಿಕೈರಣ್ಡವರ್ಷಾಭೂರಾಸ್ನಾವೃಷಕರೋಹಿಷೈಃ | ದಶಮೂಲಸಹಾಭಾರ್ಗೀಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಮರದಾರುಭಿಃ ||೧೯|| ಬಲಾನಾಗಬಲಾಮೂರ್ವಾವಾಜಿಗನ್ಧಾಮೃತಾದ್ವಯೈಃ | ಸಹಾಚರವರೀವಿಶ್ವಾಕಾಕನಾಸಾವಿದಾರಿಭಿಃ ||೨೦|| ಯವಮಾಷಾತಸೀಕೋಲಕುಲತ್ಥೈಃ ಕ್ವಥಿತೈಃ ಶೃತಮ್ | ಜೀವನೀಯಪ್ರತೀವಾಪಂ ತೈಲಂ ಕ್ಷೀರಚತುರ್ಗುಣಮ್ ||೨೧|| ಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾರ್ಶ್ವಾಂಸಬಾಹುಮನ್ಯಾಶಿರಃಸ್ಥಿತಾನ್ | ಹನ್ಯಾದ್ವಾತವಿಕಾರಾಂಸ್ತು ಬಸ್ತಿಯೋಗೈರ್ನಿಷೇವಿತಮ್ ||೨೨|| ಜೀವನ್ತ್ಯತಿಬಲಾಮೇದಾಕಾಕೋಲೀದ್ವಯಜೀವಕೈಃ | ಋಷಭಾತಿವಿಷಾಕೃಷ್ಣಾಕಾಕನಾಸಾವಚಾಮರೈಃ ||೨೩|| ರಾಸ್ನಾಮದನಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಸರಲಾಭೀರುಚನ್ದನೈಃ | ಸ್ವಯಙ್ಗುಪ್ತಾಶಟೀಶೃಙ್ಗೀಕಲಸೀಸಾರಿವಾದ್ವಯೈಃ ||೨೪|| ಪಿಷ್ಟೈಸ್ತೈಲಘೃತಂ ಪಕ್ವಂ ಕ್ಷೀರೇಣಾಷ್ಟಗುಣೇನ ತು | ತಚ್ಚಾನುವಾಸನೇ ದೇಯಂ ಶುಕ್ರಾಗ್ನಿಬಲವರ್ಧನಮ್ ||೨೫|| ಬೃಂಹಣಂ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಗುಲ್ಮಾನಾಹಹರಂ ಪರಮ್ | ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇ ಚ ಸಂಯುಕ್ತಮೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾಪಹಮ್ ||೨೬||

ಭೂತಿಕಂ ಕತ್ತೃಣಂ ಗನ್ಧತೃಣಾಪರಪರ್ಯಾಯಮ್| ಗುಡೂಚೀ ಹರೀತಕೀ ಚೇತಿ ಅಮೃತಾದ್ವಯಮ್| ಸಹಾಚರಃ ಸೈರೀಯಃ , ವರೀ ಶತಾವರೀ, ವಿಶ್ವಾ ಶುಣ್ಠೀ, ಕಾಕನಾಸಾ ವಾಯಸಫಲಾ||೧೯-೨೬||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

ಮಧುಕೋಶೀರಕಾಶ್ಮರ್ಯಕಟುಕೋತ್ಪಲಚನ್ದನೈಃ | ಶ್ಯಾಮಾಪದ್ಮಕಜೀಮೂತಶಕ್ರಾಹ್ವಾತಿವಿಷಾಮ್ಬುಭಿಃ ||೨೭|| ತೈಲಪಾದಂ ಪಚೇತ್ ಸರ್ಪಿಃ ಪಯಸಾಽಷ್ಟಗುಣೇನ ಚ | ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಕ್ವಾಥಯುಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಷು ಯೋಜಿತಮ್ ||೧೮|| ದಾಹಾಸೃಗ್ದರವೀಸರ್ಪವಾತಶೋಣಿತವಿದ್ರಧೀನ್ | ಪಿತ್ತರಕ್ತಜ್ವರಾದ್ಯಾಂಶ್ಚ ಹನ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಕೃತಾನ್ ಗದಾನ್ ||೨೯||

ಶ್ಯಾಮಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಜೀಮೂತೋ ಮುಸ್ತಕಃ| ತೈಲಸ್ಯ ಪಾದಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ಪಿಷಿ ತತ್ ತೈಲಪಾದಮ್||೨೭-೨೯||

Adhikarana 8 (30-32) · Śloka 32

ಮೃಣಾಲೋತ್ಪಲಶಾಲೂಕಸಾರಿವಾದ್ವಯಕೇಶರೈಃ | ಚನ್ದನದ್ವಯಭೂನಿಮ್ಬಪದ್ಮಬೀಜಕಸೇರುಕೈಃ ||೩೦|| ಪಟೋಲಕಟುಕಾರಕ್ತಾಗುನ್ದ್ರಾಪರ್ಪಟವಾಸಕೈಃ | ಪಿಷ್ಟೈಸ್ತೈಲಘೃತಂ ಪಕ್ವಂ ತೃಣಮೂಲರಸೇನ ಚ ||೩೧|| ಕ್ಷೀರದ್ವಿಗುಣಸಂಯುಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಣಿ ಯೋಜಿತಮ್ | ನಸ್ಯೇಽಭ್ಯಞ್ಜನಪಾನೇ ವಾ ಹನ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಗದಾನ್ ಬಹೂನ್ ||೩೨||

ರಕ್ತಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ, ಗುನ್ದ್ರಾ ಪಟ್ಟೋರಕಭೇದಃ| ತೃಣಮೂಲಂ ಕುಶಕಾಶಾದಿತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲಮ್||೩೦-೩೨||

Adhikarana 9 (33-42) · Śloka 42

ತ್ರಿಫಲಾತಿವಿಷಾಮೂರ್ವಾತ್ರಿವೃಚ್ಚಿತ್ರಕವಾಸಕೈಃ | ನಿಮ್ಬಾರಗ್ವಧಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಸಪ್ತಪರ್ಣನಿಶಾದ್ವಯೈಃ ||೩೩|| ಗುಡೂಚೀನ್ದ್ರಸುರಾಕೃಷ್ಣಾಕುಷ್ಠಸರ್ಷಪನಾಗರೈಃ | ತೈಲಮೇಭಿಃ ಸಮೈಃ ಪಕ್ವಂ ಸುರಸಾದಿರಸಾಪ್ಲುತಮ್ ||೩೪|| ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಗಣ್ಡೂಷನಸ್ಯಬಸ್ತಿಷು ಯೋಜಿತಮ್ | ಸ್ಥೂಲತಾಲಸ್ಯಕಣ್ಡ್ವಾದೀನ್ ಜಯೇತ್ಕಫಕೃತಾನ್ ಗದಾನ್ ||೩೫|| ಪಾಠಾಜಮೋದಾಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಪಿಪ್ಪಲೀದ್ವಯನಾಗರೈಃ | ಸರಲಾಗುರುಕಾಲೀಯಭಾರ್ಗೀಚವ್ಯಾಮರದ್ರುಮೈಃ ||೩೬|| ಮರಿಚೈಲಾಭಯಾಕಟ್ವೀಶಟೀಗ್ರನ್ಥಿಕಕಟ್ಫಲೈಃ | ತೈಲಮೇರಣ್ಡತೈಲಂ ವಾ ಪಕ್ವಮೇಭಿಃ ಸಮಾಯುತಮ್ ||೩೭|| ವಲ್ಲೀಕಣ್ಟಕಮೂಲಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ವಾಥೇನ ದ್ವಿಗುಣೇನ ಚ | ಹನ್ಯಾದನ್ವಾಸನೈರ್ದತ್ತಂ ಸರ್ವಾನ್ ಕಫಕೃತಾನ್ ಗದಾನ್ ||೩೮|| ವಿಡಙ್ಗೋದೀಚ್ಯಸಿನ್ಧೂತ್ಥಶಟೀಪುಷ್ಕರಚಿತ್ರಕೈಃ | ಕಟ್ಫಲಾತಿವಿಷಾಭಾರ್ಙ್ಗೀವಚಾಕುಷ್ಠಸುರಾಹ್ವಯೈಃ ||೩೯|| ಮೇದಾಮದನಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಶ್ಯಾಮಾನಿಚುಲನಾಗರೈಃ | ಶತಾಹ್ವಾನೀಲಿನೀರಾಸ್ನಾಕಲಸೀವೃಷರೇಣುಭಿಃ ||೪೦|| ಬಿಲ್ವಾಜಮೋದಕೃಷ್ಣಾಹ್ವಾದನ್ತೀಚವ್ಯನರಾಧಿಪೈಃ | ತೈಲಮೇರಣ್ಡತೈಲಂ ವಾ ಮುಷ್ಕಕಾದಿರಸಾಪ್ಲುತಮ್ ||೪೧|| ಪ್ಲೀಹೋದಾವರ್ತವಾತಾಸೃಗ್ಗುಲ್ಮಾನಾಹಕಫಾಮಯಾನ್ | ಪ್ರಮೇಹಶರ್ಕರಾರ್ಶಾಂಸಿ ಹನ್ಯಾದಾಶ್ವನುವಾಸನೈಃ ||೪೨||

ಇನ್ದ್ರಸುರಾ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಭುಮ್ಭುರುಟ್ಟಾಕೋ ವೇಷ್ಟಿತಫಲಃ ಕಾಕಮಾಚ್ಯನುಕಾರಃ| ಕಟ್ವೀ ಕಟುಕಾ| ವಿದಾರ್ಯಾದಿಕಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ವಲ್ಲೀಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್| ಕರಮರ್ದಾದಿಕಂ ತು ಕಣ್ಟಕಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್| ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರುಕಃ| ನಿಚುಲೋ ಜಲವೇತಸಃ| ರೇಣುಃ ಪರ್ಪಟಕಃ| ಮುಷ್ಕಕಾದಿರಸೇನ “ಮುಷ್ಕಕಪಲಾಶಧವ- ” (ಸೂ.ಅ.೩೮) ಇತ್ಯಾದಿಗಣಸ್ಯ ರಸೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಚತುರ್ಗುಣೇನ, ಪ್ಲುತಂ ಮಿಶ್ರಿತಂ ತಿಲತೈಲಮೇರಣ್ಡತೈಲಂ ವೇತಿ ತೈಲದ್ವಯಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಶಟ್ಯಾದಿವಚಾದಿಚಿತ್ರಕಾದಿಭೂತೀಕಾದಿತೈಲಾನಿ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಾತರೋಗೇಷು, ಜೀವನ್ತ್ಯಾದಿಮಧುಕಾದಿಮೃಣಾಲಾದಿತೈಲಾನಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತರೋಗಾರ್ದಿತೇಷು, ತ್ರಿಫಲಾದಿಪಾಠಾದಿತೈಲದ್ವಯಂ ಕಫಗ್ರಸ್ತೇಷು, ವಿಡಙ್ಗಾದಿತೈಲಂ ವಾತೇ ಕಫಭೂಯಿಷ್ಠೇ, ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಪುನರೇತಾನ್ಯೇವ ಯಥಾಯಥಮಭ್ಯ್ಹ್ಯೂ ಯೋಜ್ಯಾನೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತಾನಿ ಶಟ್ಯಾದಿತೈಲಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ನೇಹಪಾಕಪರಿಭಾಷಯಾ ಸಾಧನೀಯಾನಿ||೩೩-೪೨||

Adhikarana 10 (43) · Śloka 43

ಅಶುದ್ಧಮಪಿ ವಾತೇನ ಕೇವಲೇನಾತಿಪೀಡಿತಮ್ | ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಕಾಲೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವಾನುವಾಸಯೇತ್ ||೪೩||

ಪೂರ್ವಂ ವಿಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಕ್ವಚಿದಶುದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಶುದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇವಲೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯಹೇತುನಾ| ರಿಕ್ತೇ ಹಿ ಶರೀರೇ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಿವೃತಸ್ರೋತೋಮುಖಮೇವ ಶರೀರಂ, ತತ್ರ ಶುದ್ಧ್ಯಾ ಪುನರತಿಧಾತುಕ್ಷಯೇಣಾತಿತರಾಮೇವ ವಾತರೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್, ತೇನಾಶುದ್ಧೇಽಪಿ ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರಿತಿ| ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಕಾಲೇಷು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಷು, ‘ಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಪೂರಣೀಯಮ್||೪೩||

Adhikarana 11 (44) · Śloka 44

ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಬಹುವಾತಸ್ಯ ದ್ವೌ ತ್ರೀನಪ್ಯನುವಾಸನಾನ್ | ದತ್ತ್ವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧತನುಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತತಃ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿರೂಹಯೇತ್ ||೪೪||

ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾತಾಧಿಕಸ್ಯ ವಾತವೇಗವಿಧಾರಣಾಯ ಪ್ರಾಗೇವ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾಚ್ಛೋಧನೋ ಬಸ್ತಿರ್ದೇಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರೂಕ್ಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೪೪||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

ಅಸ್ನಿಗ್ಧಮಪಿ ವಾತೇನ ಕೇವಲೇನಾತಿಪೀಡಿತಮ್ | ಸ್ನೇಹಪ್ರಗಾಢೈರ್ಮತಿಮಾನ್ನಿರೂಹೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೪೫||

ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಪಿ ಯಥಾಽಽಸ್ಥಾಪನವಿಶೇಷೇಣಾಸ್ಥಾಪನೀಯಸ್ತಥಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ನಿಗ್ಧಮಪೀತ್ಯಾದಿ|- ಅಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಈಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ, ಅನುದರಾ ಕನ್ಯೇತಿ ಯಥಾ| ಸ್ನೇಹಪ್ರಗಾಢೈಃ ಸ್ನೇಹಬಹುಲೈಃ| ಏತೇನ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹವಿಧಿವಿರಹಿತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಗಮ್ಯತೇ||೪೫||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

ಅಥ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢಂ ತು ವಾತಾದಿಷ್ವನುವಾಸಯೇತ್ | ಬಿಲ್ವಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಮದನಫಲತೈಲೈರ್ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ||೪೬||

ನಿರೂಹಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಲ್ವಮೂಲಮಧುಯಷ್ಟೀಮದನಫಲಕ್ವಾಥಸಿದ್ಧೈಸ್ತೈಲೈಃ; ಕೇಚಿತ್ತು ಬಿಲ್ವಮೂಲಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕೈರಿತಿ ವದನ್ತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಬಿಲ್ವತೈಲಂ- “ಶತಾಹ್ವಾಫಲಬಿಲ್ವಾಖ್ಯೈಸ್ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸಮೀರಣೇ”- ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಂ ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ವಾ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಬಿಲ್ವತೈಲಮ್| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವತೈಲಂ ಜೀವನೀಯಂ, ತಚ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ‘ದಶಮೂಲೀಬಲಾರಾಸ್ನಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠೇನೋಕ್ತಮ್; ಅತ್ರಾಪಿ ತದೇವ ಭೂತೀಕಾದಿದ್ರವ್ಯಜೀವನೀಯಯುಕ್ತಮಭಿಹಿತಂ; ಫಲಬಿಲ್ವತಿವೃತ್ಕೃಷ್ಣಾರಾಸ್ನಾಭೂನಿಮ್ಬದಾರುಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಫಲತೈಲಂ, ಕೇಚಿತ್ತು ಮದನಫಲೈರಣ್ಡತೈಲಂ ಫಲತೈಲಮಿತ್ಯಾಹುಃ||೪೬||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 47

ರಾತ್ರೌ ಬಸ್ತಿಂ ನ ದದ್ಯಾತ್ತು ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಹಿ ರಾತ್ರಿಜಃ | ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯಯುತಃ ಕುರ್ಯಾದಾಧ್ಮಾನಂ ಗೌರವಂ ಜ್ವರಮ್ ||೪೭||

ರಾತ್ರೌ ಬಸ್ತಿದಾನನಿಷೇಧಮಾಹ- ರಾತ್ರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶ ಇತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ರಾತ್ರಾವಾಹಾರವಿದಾಹೇನ ಕಾಲಶೈತ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತೋಮುಖಸಂವೃತತ್ವೇನ ಚ ದೋಷಧಾತುಮಲೇಷು ವಿಕ್ಲೇದನಲಕ್ಷಣ ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭವತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್- “ಅವಿಶುದ್ಧೇ ತು ಹೃದಯೇ ನಿಶಿ ಕ್ಲಿನ್ನೇಷು ಧಾತುಷು| ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನರಸೇ ಸ್ರೋತಃಸೂಪಲಿಪ್ತೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್||ವ್ಯಾಪಾರೇಭ್ಯೋ ನಿವೃತ್ತಾನಾಂ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭವೇದಿತಿ”||೪೭||

Adhikarana 15 (48) · Śloka 48

ಅಹ್ನಿ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ವಹ್ನೌ ಚಾನ್ನರಸಾನ್ವಿತೇ | ಸ್ಫುಟಸ್ರೋತೋಮುಖೇ ದೇಹೇ ಸ್ನೇಹೌಜಃ ಪರಿಸರ್ಪತಿ ||೪೮||

ದಿವಾ ಬಸ್ತಿಪ್ರದಾನಗುಣಂ ಸಕಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಹ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ಅಹ್ನಿ ದಿವಾ| ವಿವೃತಸ್ರೋತೋಮುಖೇ ಶರೀರೇ, ತಥಾ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇಷು ದೋಷೇಷು, ತಥಾ ನಿಃಶೇಷಪರಿಪಕ್ವಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ರಸೇನ ವೀರ್ಯೇಣಾಗ್ನಿಸಂವರ್ಧಿತೇನೋಪಚಿತೇ ಪಕ್ತುಂ ಸಮರ್ಥೇ ಚ ವಹ್ನೌ, ಸ್ನೇಹೌಜಃ ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯಂ, ಶರೀರಂ ಪರಿಸರ್ಪತಿ ಅನುಕ್ರಾಮತಿ||೪೮||

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

ಪಿತ್ತೇಽಧಿಕೇ ಕಫೇ ಕ್ಷೀಣೇ ರೂಕ್ಷೇ ವಾತರುಗರ್ದಿತೇ | ನರೇ ರಾತ್ರೌ ತು ದಾತವ್ಯಂ ಕಾಲೇ ಚೋಷ್ಣೇಽನುವಾಸನಮ್ ||೪೯|| ಉಷ್ಣೇ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ವಾಽಪಿ ದಿವಾ ದಾಹಾದಯೋ ಗದಾಃ | ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರದೋಷೇ ಯೋಜಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೫೦||

ರಾತ್ರಾವಪಿ ಪ್ರತಿಪ್ರಸವಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಿತ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾತ್ರಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಥಮಪ್ರಹರವಾಚಕಃ, ಪ್ರದೋಷೇ ಯೋಜಯೇದ್ಭಿಷಗಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಚನಾತ್| ಕುತಃ ಪುನರುಷ್ಣಕಾಲೇ ಪಿತ್ತೇಽಧಿಕೇ ವಾ ದಿವಾ ನ ದೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಉಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದೋಷಶಬ್ದಾತ್ ಸನ್ಧ್ಯಾಪರನಿಶಾನಿವೃತ್ತಿಃ||೪೯-೫೦||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

ಶೀತೇ ವಸನ್ತೇ ಚ ದಿವಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಡ್ಘನಾತ್ಯಯೇ | ಸ್ನೇಹ್ಯೋ ದಿನಾನ್ತೇ ಪಾನೋಕ್ತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಪರಿಜಿಹೀರ್ಷತಾ ||೫೧||

ಇದಾನೀಮಹ್ನಿ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇ ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕಾಲನಿಯಮಂ ಪ್ರಕಟಯನ್ನಾಹ- ಶೀತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಜಿಹೀರ್ಷತಾ ಪರಿಹರ್ತುಮಿಚ್ಛತಾ||೫೧||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಕಾಲೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವಾನಿಲಾಧಿಕಮ್ | ತೀವ್ರಾಯಾಂ ರುಜಿ ಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್ ||೫೨||

ವಿಶಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸ್ಯಾಪವಾದಮಾಹ- ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಿತಿ ‘ತತ್ತತ್ಕಾಲವಿರುದ್ಧಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಂ ಕೃತ್ವೈವ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ | ಪ್ರಾಗಶುದ್ಧಸ್ಯ ಕೇವಲವಾತಪೀಡಿತಸ್ಯ ಸರ್ವೇಷ್ವಪ್ಯಹೋರಾತ್ರಾವಯವೇಷ್ವನುವಾಸನಮಭಿಹಿತಮ್, ಇಹ ತು ಶುದ್ಧಸ್ಯೇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೫೨||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

ನ ಚಾಭುಕ್ತವತಃ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಣಿಧೇಯಃ ಕಥಞ್ಚನ | ಶುದ್ಧತ್ವಾಚ್ಛೂನ್ಯಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸ್ನೇಹ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಮುತ್ಪತೇತ್ ||೫೩||

ಅಭುಕ್ತವತಃ ಪ್ರತಿಷೇಧಮಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಮುತ್ಪತೇತ್ ಸಮ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ತತಶ್ಚಾತಿಪೀಡಿತವದ್ ವ್ಯಾಪತ್ ಸ್ಯಾತ್| ಶುದ್ಧತ್ವಾದಿತ್ಯತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದಿತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಗಯದಾಸಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸರಣಶೀಲತ್ವಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ||೫೩||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

ಸದಾಽನುವಾಸಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽಽರ್ದ್ರಪಾಣಿನಮ್ | ಜ್ವರಂ ವಿದಗ್ಧಭುಕ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಯೋಜಿತಃ ||೫೪|| ನ ಚಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮಶನಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್ | ಮದಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಚ ಜನಯೇದ್ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಯೋಜಿತಃ ||೫೫|| ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತವತೋ ಹ್ಯನ್ನಂ ಬಲಂ ವರ್ಣಂ ಚ ಹಾಪಯೇತ್ | ಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಮತೋ ಜನ್ತುಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್ ||೫೬|| ಯೂಷಕ್ಷೀರರಸೈಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವಾ | ಯಥೋಚಿತಾತ್ ಪಾದಹೀನಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್ ||೫೭||

ಭೋಜನೋತ್ತರಕಾಲಮೇವಾನುವಾಸನಮವಿಲಮ್ಬಿತಮಾಹ- ಸದೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜನಾದ್ವಿಲಮ್ಬಿತದಾನೇ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಜ್ವರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೀದೃಶಮನ್ನಂ ಭುಕ್ತವನ್ತಮನುವಾಸಯೇತ್ತದಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಹಾಪಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಯೋಜಿತ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಮ್ ಅಲ್ಪಸ್ನೇಹಮ್| ಯಥಾವ್ಯಾಧೀತಿ ರೋಗಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ರೋಗಾನುರೂಪಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಅತ್ರೈವಾನುಕ್ತಮಪ್ಯವೇಕ್ಷಮಾಣ ಆಹ- ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವೇತಿ|- ಸಮ್ಯಗೀಕ್ಷಿತ್ವಾ ‘ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದೋಷಂ ಚ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ಯೂಷೋ ಮುದ್ಗಯೂಷಃ, ಸ ಚ ಕೃತೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ; ಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಂ, ರಸೋ ಮಾಂಸರಸಃ, ತೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕಫಪಿತ್ತವಾತಪ್ರತ್ಯನೀಕೈರ್ಭೋಜಯಿತ್ವಾ, ಯಥೋಚಿತಾತ್ ಪಾದಹೀನಮಿತಿ ಪ್ರಾಕ್ಸಂಶುದ್ಧಸ್ಯ ಕೃತಸಂಸರ್ಜನಸ್ಯ ಉಚಿತಾದ್ಭಕ್ತಾತ್ ಪಾದಹೀನಮುತ್ತಮಮಧ್ಯಮಮನ್ದಾಗ್ನಿವಿಶೇಷೇಣ ಪಾದೇನ ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಪಾದೈರ್ವಾ ಹೀನಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, “ಅರ್ಧಹೀನಂ ತ್ರಿಭಾಗಂ ವಾ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್” ಇತಿ ಮುನಿನಾ ಪ್ರೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೫೪-೫೭||

Adhikarana 21 (58-59) · Śloka 59

ಅಥಾನುವಾಸ್ಯಂ ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುಸ್ವೇದಿತಂ ಶನೈಃ | ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಕೃತಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ತತಃ ||೫೮|| ವಿಸೃಜ್ಯ ಚ ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಂ ಯೋಜಯೇತ್ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿನಾ | ಪ್ರಣಿಧಾನವಿಧಾನಂ ತು ನಿರೂಹೇ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೫೯||

ಅನುವಾಸನವಿಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಥಾನುವಾಸ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ||೫೮-೫೯||

Adhikarana 22 (60-62) · Śloka 62

ತತಃ ಪ್ರಣಿಹಿತಸ್ನೇಹ ಉತ್ತಾನೋ ವಾಕ್ಶತಂ ಭವೇತ್ | ಪ್ರಸಾರಿತೈಃ ಸರ್ವಗಾತ್ರೈಸ್ತಥಾ ವೀರ್ಯಂ ವಿಸರ್ಪತಿ ||೬೦|| ತಾಡಯೇತ್ತಲಯೋರೇನಂ ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನ್ ವಾರಾಞ್ಛನೈಃ ಶನೈಃ | ಸ್ಫಿಚೋಶ್ಚೈನಂ ತತಃ ಶಯ್ಯಾಂ ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ತತಃ ||೬೧|| ಏವಂ ಪ್ರಣಿಹಿತೇ ಬಸ್ತೌ ಮನ್ದಾಯಾಸೋಽಥ ಮನ್ದವಾಕ್ | ಸ್ವಾಸ್ತೀರ್ಣೇ ಶಯನೇ ಕಾಮಮಾಸೀತಾಚಾರಿಕೇ ರತಃ ||೬೨||

ಪ್ರಣಿಹಿತಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆತುರಸ್ಯ ಕರಣೀಯಮಭಿಧಾಯ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಕರಣೀಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಾಡಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ತಲಯೋಃ ಹಸ್ತಪಾದತಲಯೋಃ, ಶನೈಃ ಶನೈಸ್ತ್ರೀನ್ ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನ್ ಹನ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಶೀಘ್ರಾಗಮನನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಸ್ಫಿಚೋಶ್ಚೈನಮಿತಿ ತಾಡಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ್ಫಿಚೋಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ತೇನ ತಾಡಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಅತಸ್ತಲಯೋರ್ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್ ಕೂರ್ಪರೇ ಜಾನುನೀ ಚೋತ್ಕ್ಷಿಪೇದಿತ್ಯನುಕ್ತೋ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಃ ಶುದ್ಧೋ ಭವತಿ| ಶಯ್ಯಾಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ಕಾಷ್ಠಫಲಕಾದಿಕೃತಾಂ ಸಹಾತುರೇಣೋರ್ಧ್ವಂ ನಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಶಯ್ಯಾಸ್ಥಮಾತುರಂ ಸ್ಫಿಗ್ದೇಶೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಆಸೀತಾಚಾರಿಕೇ ರತ ಇತಿ ಕ್ರೋಧಾದೀನ್ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೬೦-೬೨||

Adhikarana 23 (63-66) · Śloka 66

ಸ ತು ಸೈನ್ಧವಚೂರ್ಣೇನ ಶತಾಹ್ವೇನ ಚ ಯೋಜಿತಃ | ದೇಯಃ ಸುಖೋಷ್ಣಶ್ಚ ತಥಾ ನಿರೇತಿ ಸಹಸಾ ಸುಖಮ್ ||೬೩|| ಯಸ್ಯಾನುವಾಸನೋ ದತ್ತಃ ಸಕೃದನ್ವಕ್ಷಮಾವ್ರಜೇತ್ | ಅತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾದತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ವಾ ವಾಯುನಾ ವಾ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ ||೬೪|| ಸವಾತೋಽಧಿಕಮಾತ್ರೋ ವಾ ಗುರುತ್ವಾದ್ವಾ ಸಭೇಷಜಃ | ತಸ್ಯಾನ್ಯೋಽಲ್ಪತರೋ ದೇಯೋ ನ ಹಿ ಸ್ನಿಹ್ಯತ್ಯತಿಷ್ಠತಿ ||೬೫|| ವಿಷ್ಟಬ್ಧಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರಃ ಸ್ನೇಹಹೀನೇಽನುವಾಸನೇ | ದಾಹಕ್ಲಮಪ್ರವಾಹಾರ್ತಿಕರಶ್ಚಾತ್ಯನುವಾಸನಃ ||೬೬||

ಸರ್ವಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿದ್ರವ್ಯಪೂರ್ವಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಸ್ನೇಹಃ, ತು ಪುನಃ, ಪಕ್ವೋಽಪಿ ಸೈನ್ಧವಶತಪುಷ್ಪಾಸಮನ್ವಿತೋ ದೇಯಃ| ಮಧ್ಯಮವಯಸ್ಕಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾಮಾಹ- “ಚೂರ್ಣಮಾಷಃ ಪಲೇ ಸ್ನೇಹೇ ಸಿನ್ಧುಜನ್ಮ ಶತಾಹ್ವಯೋಃ”- ಇತಿ| ತಸ್ಯಾನುವಾಸನಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಣಿಧಾನಮಾತ್ರಪ್ರತ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯಾಽಸ್ಯ ನಿದಾನಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಹೇತುಂ ಪುನಃ ಕರಣೀಯಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಕೃತ್ ಏಕವಾರಮ್| ಅಕ್ಷಸ್ಯ ಯನ್ತ್ರಸ್ಯಾನುಪಶ್ಚಾದನ್ವಕ್ಷಮ್| ಆವ್ರಜೇತ್ ಆಗಚ್ಛೇತ್| ಕುತಃ? ಅತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಉಷ್ಣಗುಣಾತಿರೇಕಾತ್| ಅತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯೈರಾಹಿತಾತ್| ಅನುಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ ಬನ್ಧನಾತ್ ವಾಯುನಾ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ ಸವಾತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್; ಅತಿಮಾತ್ರೋಽತಿಭೇಷಜಶ್ಚ ಗುರುತ್ವಾತ್| ತಸ್ಯಾನ್ಯೋಽಲ್ಪತರ ಇತಿ ಅನ್ಯೋಽತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಗುಣವಿಪರೀತಃ, ಅಲ್ಪತರಃ ಪ್ರಾಚೀನಮಾತ್ರಾತಃ, ಪ್ರಥಮಸ್ನೇಹೇನೈವ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾತ್| ಕುತಃ ಪುನರಪಿ ದೇಯ ಇತ್ಯಾಹ- ನ ಹಿ ಸ್ನಿಹ್ಯತ್ಯತಿಷ್ಠತೀತಿ; ಹಿ ಯತೋಽತಿಷ್ಠತಿ ಸ್ನೇಹೇ ನ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ನರಃ| ಸ್ನೇಹಹೀನೇಽನುವಾಸನೇ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರೋ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಹೀನ ಇತಿ ಹೀನಗುಣಮಾನೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದಾಹಕ್ಲಮಪ್ರವಾಹಾರ್ತಿಕರಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದ್ಧೀನಾನುವಾಸಿತವಿಷ್ಟಬ್ಧಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರಲಿಙ್ಗವಿಪರೀತಾತಿಸೃಷ್ಟಾನಿಲವಿಣ್ಮೂತ್ರಾರ್ತಿಕರಶ್ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಪ್ರವಾಹಸ್ಥಾನೇ ಪಿಪಾಸೇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೬೩-೬೬||

Adhikarana 24 (67-69) · Śloka 69

ಸಾನಿಲಃ ಸಪುರೀಷಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ ಯಸ್ಯ ತು | ಓಷಚೋಷೌ ವಿನಾ ಶೀಘ್ರಂ ಸ ಸಮ್ಯಗನುವಾಸಿತಃ ||೬೭|| ಜೀರ್ಣಾನ್ನಮಥ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಸ್ನೇಹೇ ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ಪುನಃ | ಲಘ್ವನ್ನಂ ಭೋಜಯೇತ್ ಕಾಮಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಸ್ತು ನರೋ ಯದಿ ||೬೮|| ಪ್ರಾತರುಷ್ಣೋದಕಂ ದೇಯಂ ಧಾನ್ಯನಾಗರಸಾಧಿತಮ್ | ತೇನಾಸ್ಯ ದೀಪ್ಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಭಕ್ತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ಚ ಜಾಯತೇ ||೬೯||

ಯಾದೃಶಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸಮ್ಯಗನುವಾಸಿತಸ್ತಮಾಹ- ಸಾನಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಪುರೀಷಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಸಮೂತ್ರಶ್ಚೇತ್ಯನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಪ್ರತ್ಯೇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ| ಓಷ ಈಷದ್ದಾಹಃ| ಚೋಷ ಆಕೃಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯೇವ ದಾಹಪ್ರಕಾರಃ| ಗಯೀ ತು- ಓಷಚೋಷೌ ವಿನೇತಿ ದಾಹಪಿಪಾಸೇ ವಿನೇತ್ಯರ್ಥ ಇತ್ಯಾಹ| ಶೀಘ್ರಮಿತಿ ತ್ರಿಚತುರಾದಿಯಾಮಾತ್| ಅಪರೇದ್ಯುರಾಹಾರಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಜೀರ್ಣಾನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಪರಿಣತಾಹಾರಂ, ಸಾಯಾಹ್ನಗ್ರಹಣಂ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಭೋಜನನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಲಘ್ವನ್ನಮಿತಿ ಮಾತ್ರಾಲಘುಂ ದ್ರವ್ಯಲಘುಂ ಚ; ಕಾಮಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಸ್ತ್ವಿತಿ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಶ್ಚೇನ್ನರೋ ಭವತಿ ತದಾ ಕಾಮಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಲಘ್ವೇವ ಭೋಜಯೇತ್||೬೭-೬೯||

Adhikarana 25 (70) · Śloka 70

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಕ್ರಮೇಷ್ವೇವಂ ವಿಧಿಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ |೭೦|

ಇದಾನೀಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯಃ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಬಸ್ತೇರುಕ್ತವಿಧೌ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮನುಮತಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಮನೀಷಿಣಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಕ್ರಮವಿದಃ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೭೦|-

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಷಡ್ ವಾ ಸಪ್ತ ವಾಽಷ್ಟೌ ನವೈವ ವಾ ||೭೦|| ವಿಧೇಯಾ ಬಸ್ತಯಸ್ತೇಷಾಮನ್ತರಾ ತು ನಿರೂಹಣಮ್ |೭೧|

ತಮೇವ ಕ್ರಮಂ ದೀಯಮಾನಾಶೇಷಬಸ್ತಿಷೂಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಅನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ವೇತ್ಯಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ನೇಹಾದಿಧಾತ್ವನ್ತರಗತದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ತತ್ರ ದೀಯಮಾನೇಷು ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಷು ತೃತೀಯೇ ಚತುರ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ಸ್ನೇಹೇಽಗ್ನ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸ್ನೇಹಸ್ಯೋಪರತಿಂ ಕೃತ್ವಾ (ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವಧಿಕೃತ್ಯ ) ಸಂಸರ್ಜನವಿಧಾನೇನೋಪಬೃಂಹಿತಬಲಾಯ ಅನ್ತರಾ ನಿರೂಹಣಂ ದದ್ಯಾದ್ ದೋಷಸಞ್ಚಯಸಂಶೋಧನಾಯ| ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ- “ತ್ರೀನ್ ಪಞ್ಚ ವಾರಾಂಶ್ಚತುರೋಽಥ ಷಡ್ವಾ ವಾತಾಧಿಕಾನಾಮನುವಾಸನೀಯಾನ್| ಸ್ನೇಹಾನ್ ಪ್ರದತ್ವಾಽಽಶು ಭಿಷಗ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಮತೋ ನಿರೂಹಾನ್” (ಚ.ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೭೦||-

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

ದತ್ತಸ್ತು ಪ್ರಥಮೋ ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ನೇಹಯೇದ್ಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣೌ ||೭೧|| ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತೋ ದ್ವಿತೀಯಸ್ತು ಮೂರ್ಧಸ್ಥಮನಿಲಂ ಜಯೇತ್ | ಜನಯೇದ್ಬಲವರ್ಣೌ ಚ ತೃತೀಯಸ್ತು ಪ್ರಯೋಜಿತಃ ||೭೨|| ರಸಂ ಚತುರ್ಥೋ ರಕ್ತಂ ತು ಪಞ್ಚಮಃ ಸ್ನೇಹಯೇತ್ತಥಾ | ಷಷ್ಠಸ್ತು ಸ್ನೇಹಯೇನ್ಮಾಂಸಂ ಮೇದಃ ಸಪ್ತಮ ಏವ ಚ ||೭೩|| ಅಷ್ಟಮೋ ನವಮಶ್ಚಾಸ್ಥಿ ಮಜ್ಜಾನಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ | ಏವಂ ಶುಕ್ರಗತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ದ್ವಿಗುಣಃ ಸಾಧು ಸಾಧಯೇತ್ ||೭೪||

ಇದಾನೀಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಃ ಪ್ರಥಮಾದಿದಾನೇನ ಕಾರ್ಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣಾವಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮಧಃಕಾಯಸ್ಯ| ಮೂರ್ಧಸ್ಥಮನಿಲಂ ಜಯೇದಿತಿ ಮೂರ್ಧಸ್ಥಮೂರ್ಧ್ವಕಾಯಸ್ಥಂ, ಜೈಜ್ಜಟಾಚಾಯಸ್ತು ಆದಿಪದಲೋಪಾದ್ ಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧಸ್ಥಮನಿಲಂ ಜಯೇದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಏವಮನೇನ ಕ್ರಮೇಣ| ಶುಕ್ರಗತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯೋಕ್ತಾನ್ ಕ್ಲೈಬ್ಯಾಪ್ರಹರ್ಷಜನಕಾನ್| ದ್ವಿಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರಷ್ಟಾದಶಸಙ್ಖ್ಯಃ| ಸಾಧು ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತಃ ಸಾಧಯೇದಿತಿ| ಬಸ್ತ್ಯಾದಿದೇಶರಸಾದಿಧಾತುಸ್ನೇಹನಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದತ್ತಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಃ ಪ್ರಥಮಾದಿದಾನಮಾಭಿಹಿತಮ್| ದೋಷಸಮಾಶ್ರಿತಸ್ನೇಹದಾನಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಥಾ- “ಏಕಂ ತ್ರೀನ್ ವಾ ಬಲಾಸೇ ತು ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನ್ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ಪಞ್ಚ ವಾ ಸಪ್ತ ವಾ ಪಿತ್ತೇ ನವೈಕಾದಶ ವಾಽನಿಲೇ” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧೯) ಇತಿ||೭೧-೭೪||

Adhikarana 28 (75-76) · Śloka 76

ಅಷ್ಟಾದಶಾಷ್ಟಾದಶಕಾನ್ ಬಸ್ತೀನಾಂ ಯೋ ನಿಷೇವತೇ | ಯಥೋಕ್ತೇನ ವಿಧಾನೇನ ಪರಿಹಾರಕ್ರಮೇಣ ಚ ||೭೫|| ಸ ಕುಞ್ಜರಬಲೋಽಶ್ವಸ್ಯ ಜವೈಸ್ತುಲ್ಯೋಽಮರಪ್ರಭಃ | ವೀತಪಾಪ್ಮಾ ಶ್ರುತಧರಃ ಸಹಸ್ರಾಯುರ್ನರೋ ಭವೇತ್ ||೭೬||

ಏವಮೇತೈರಷ್ಟಾದಶಭಿಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಭಿರ್ಧಾತುಗತದೋಷಹರಣಮಭಿಧಾಯ ಪುನಃ ಪುನರಭ್ಯಸ್ತೈರೇತೈರೇವ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ರಸಾಯನಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಷ್ಟಾದಶೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತೇನೇತಿ ಇಹ ಚಾನನ್ತರಾತಿಕ್ರಾನ್ತೇನ| ಪರಿಹಾರಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಆತುರೋಪದ್ರವೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ| ಕುಞ್ಜರಬಲ ಇತಿ ಉಪಚಯಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಬಲಯುಕ್ತಃ| ಅಶ್ವಸ್ಯ ಜವೈಸ್ತುಲ್ಯ ಇತಿ ಗಜ ಇವೋಪಚಿತಧಾತುರಪಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾತ್ತುರಙ್ಗವತ್ತರಸ್ವೀ| ಅಮರವತ್ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಭಾತೀತಿ ಅಮರಪ್ರಭಃ ಅತ್ಯದ್ಭುತವರ್ಣಾದ್ಯುಪೇತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೀತಪಾಪ್ಮಾ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಗತಪ್ರಾಕ್ತನಜನ್ಮಕೃತಸಕಲಕಲ್ಮಷಃ| ಶ್ರುತಧರ ಇತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಯುಕ್ತಃ| ಸಹಸ್ರಾಯುರಿತಿ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗೋತ್ಕರ್ಷಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನಾಮಷ್ಟಾದಶಕಮ್, ಅನ್ತರಾ ತು ನಿರೂಹಣಮಿತಿ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯಾದನಿಯತನಿರೂಹಾನ್ವಿತೋಽಭಿಹಿತಸ್ತಥಾಽಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾನ್ನಿಯತದ್ವಾದಶಯಾಪನಾಖ್ಯನಿರೂಹೋಪೇತೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತಾದೃಶಸ್ಯ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಕರ್ಮ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ತಥಾಹಿ- “ತ್ರಿಂಶನ್ಮತಾಃ ಕರ್ಮತು ಬಸ್ತಯೋ ಹಿ ಕಾಲಸ್ತತೋಽರ್ಧೇನ ತತಶ್ಚ ಯೋಗಃ| ಸಾನ್ವಾಸನಾ ದ್ವಾದಶ ವೈ ನಿರೂಹಾಃ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹ ಏಕಃ ಪರತಸ್ತು ಪಞ್ಚ” (ಚ.ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ; ತತಶ್ಚ “ಅಷ್ಟಾದಶಾಷ್ಟಾದಶಕಾನ್ ಬಸ್ತೀನಾಂ ಯೋ ನಿಷೇವತೇ”- ಇತ್ಯನೇನ ಕರ್ಮಬಸ್ತೀನಷ್ಟಾದಶವಾರಾನ್ ಯೋ ನಿಷೇವತೇ ಇತ್ಯರ್ಥೋ ಗಮ್ಯತೇ| ತಥಾ ಶ್ರೀವಾಗ್ಭಟೇನಾಪಿ ಕರ್ಮಕಾಲಯೋಗಬಸ್ತಯೋಽಭಿಹಿತಾಃ| ತಥಾ ಚ- “ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹ ಏಕಃ ಪಞ್ಚಾನ್ತೇ ದ್ವಾದಶಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಚ| ಸಾನ್ವಾಸನಾನಿ ಕರ್ಮೈವಂ ಬಸ್ತಯಸ್ತ್ರಿಂಶದೀರಿತಾಃ||ಕಾಲಃ ಪಞ್ಚದಶೈಕೋಽತ್ರ ಪ್ರಾಕ್ಸ್ನೇಹೋಽನ್ತೇ ತ್ರಯಸ್ತಥಾ| ಷಟ್ ಪಞ್ಚಬಸ್ತ್ಯನ್ತರಿತಾಃ, ಯೋಗೋಽಷ್ಟೌ ಬಸ್ತಯೋಽತ್ರ ತು||ತ್ರಯೋ ನಿರೂಹಾಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಾವಾದ್ಯನ್ತಯೋರುಭೌ” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧೯) ಇತಿ| ಯಾಪನಬಸ್ತಿವಿಷಯೋಽಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ, ನಿರೂಹಾ ಏವ ಯಾಪನಬಸ್ತಯಃ; ಅತ ಏವೈಕಾನ್ತರಿತಾಃ ಸ್ನೇಹಾಃ, ಯಾಪನಬಸ್ತಯೋ ಹಿ ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾ ‘ನಪುಂಸಕಬಸ್ತಯಃ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಕರ್ಮಕಾಲಯೋಗಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಹರೋ ಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಗಯದಾಸಸ್ತು ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಜನಿತೋಪಚಯಪೂರ್ವಕವಾತಾದಿದೋಷಪ್ರಕೋಪೇ ಬಲೀಯಸಿ ತ್ರಿಂಶದ್ಬಸ್ತಯಃ, ಸ್ವಸ್ಥೇ ಪುನಃ ಕಾಲೈಕಪ್ರಭಾವಜನಿತವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪೇ ಮಧ್ಯಬಲೇ ಪಞ್ಚದಶ, ಕಾಲೇನಾಪ್ಯಕೃತದೋಷಕೋಪಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯಾಪೂರ್ವವೃಷ್ಯತ್ವಾದಿಲಾಭಾರ್ಥಮಷ್ಟೌ||೭೫-೭೬||

Adhikarana 29 (77-78) · Śloka 78

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ನಿರೂಹಂ ವಾ ನೈಕಮೇವಾತಿಶೀಲಯೇತ್ | ಸ್ನೇಹಾದಗ್ನಿವಧೋತ್ಕ್ಲೇಶೌ ನಿರೂಹಾತ್ ಪವನಾದ್ಭಯಮ್ ||೭೭|| ತಸ್ಮಾನ್ನಿರೂಢೋಽನುವಾಸ್ಯೋ ನಿರೂಹ್ಯಶ್ಚಾನುವಾಸಿತಃ | ನೈವಂ ಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ನ ಪವನಾದ್ಭಯಮ್ ||೭೮||

ದ್ವಯೋರೇಕಸ್ಯಾತಿಶೀಲನನಿಷೇಧಾಯ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಸ್ಯಾತಾಮಗ್ನಿವಧೋತ್ಕ್ಲೇಶಾವತ್ಯಭ್ಯಸ್ತೇಽನುವಾಸನೇ| ನಿರೂಹಸೇವನಾಚ್ಚಾಪಿ ಭವೇಯುರ್ವಾತಜಾ ಗದಾಃ”- ಇತಿ||೭೭-೭೮||

Adhikarana 30 (79) · Śloka 79

ರೂಕ್ಷಾಯ ಬಹುವಾತಾಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ದಿನೇ ದಿನೇ | ದದ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಸ್ತತೋಽನ್ಯೇಷಾಮಗ್ನ್ಯಾಬಾಧಭಯಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾತ್ ||೭೯||

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇರವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರತಿದಿನಂ ವಿಧಾನಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರೂಕ್ಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ||೭೯||

Adhikarana 31 (80) · Śloka 80

ಸ್ನೇಹೋಽಲ್ಪಮಾತ್ರೋ ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಮನತ್ಯಯಃ | ತಥಾ ನಿರೂಹಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಮಲ್ಪಮಾತ್ರಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೮೦||

ಅಭ್ಯಾಸೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರ್ಯಥಾ ನಿರಾಪದಸ್ತಥೋಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹೋಽಲ್ಪಮಾತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಧಹೀನತಾ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟತಾ ವಾಽಲ್ಪಶಬ್ದಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಷಟ್ಪಲಪ್ರಮಾಣಾಸ್ತ್ರಿಪಲಪ್ರಮಾಣೋ ವಾ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರ್ದೀರ್ಘಕಾಲಮಭ್ಯಸ್ತೋ ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ನಿರತ್ಯಯಃ ನಿರ್ಗತವ್ಯಾಪತ್| ತಥಾ ನಿರೂಹೋಽಪಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಮಲ್ಪಮಾತ್ರ ಏವ ಪಾದಹೀನೋಽರ್ಧಭಾಗಹೀನಾ ವಾ ಶಸ್ಯತೇ, ಅನತ್ಯಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮೦||

Adhikarana 32 (81-85) · Śloka 85

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವ್ಯಾಪದಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಜಾಃ | ಬಲವನ್ತೋ ಯದಾ ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಸ್ಯುರನಿಲಾದಯಃ ||೮೧|| ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ತದಾ ಸ್ನೇಹಮಭಿಭೂಯ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್ | ಕುರ್ವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾನ್ ಸ್ನೇಹಃ, ಸ ಚಾಪಿ ನ ನಿವರ್ತತೇ ||೮೨|| ತತ್ರ ವಾತಾಭಿಭೂತೇ ತು ಸ್ನೇಹೇ ಮುಖಕಷಾಯತಾ | ಜೃಮ್ಭಾ ವಾತರುಜಸ್ತಾಸ್ತಾ ವೇಪಥುರ್ವಿಷಮಜ್ವರಃ ||೮೩|| ಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತೇ ಸ್ನೇಹೇ ತು ಮುಖಸ್ಯ ಕಟುತಾ ಭವೇತ್ | ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಜ್ವರಃ ಸ್ವೇದೋ ನೇತ್ರಮೂತ್ರಾಙ್ಗಪೀತತಾ ||೮೪|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಭೂತೇ ಸ್ನೇಹೇ ತು ಪ್ರಸೇಕೋ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ | ಗೌರವಂ ಛರ್ದಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛೀತಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ ||೮೫||

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಭಿಭೂತಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಲವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಸ್ನೇಹಃ| ನ ನಿವರ್ತತೇ ನ ನಿರ್ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮೧-೮೫||

Adhikarana 33 (86) · Śloka 86

ತತ್ರ ದೋಷಾಭಿಭೂತೇ ತು ಸ್ನೇಹೇ ಬಸ್ತಿಂ ನಿಧಾಪಯೇತ್ | ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಶಮನಾನ್ಯುಪಯೋಜ್ಯಾನಿ ಯಾನಿ ಚ ||೮೬||

ತತ್ರ ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ತತ್ರ ದೋಷಾಭಿಭೂತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಮಿತಿ ಮಾರುತಾದಿಹರಕಷಾಯಂ ಸಂಶೋಧನದ್ರವ್ಯಾವಾಪಂ ಚ ನಿರೂಹಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಪಕರ್ಷಣಂ ದದ್ಯಾತ್| ಯಾನಿ ಚ ದೋಷಶಮನಾನಿ ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಸ್ವಮುಪಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಏತದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಬಸ್ತಿದಾನಮಜೀರ್ಣಜ್ವರಾದಿಕಾಮಾಮಾಶಯಸ್ಥದೋಷಜಾಂ ವ್ಯಾಪದಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರಾಮಾನ್ವಯೇ ಲಙ್ಘನಾದಿಕಮೇವ||೮೬||

Adhikarana 34 (87-92) · Śloka 92

ಅತ್ಯಾಶಿತೇಽನ್ನಾಭಿಭವಾತ್ ಸ್ನೇಹೋ ನೈತಿ ಯದಾ ತದಾ | ಗುರುರಾಮಾಶಯಃ ಶೂಲಂ ವಾಯೋಶ್ಚಾಪ್ರತಿಸಞ್ಚರಃ ||೮೭|| ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಮುಖವೈರಸ್ಯಂ ಶ್ವಾಸೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿಃ | ತತ್ರಾಪತರ್ಪಣಸ್ಯಾನ್ತೇ ದೀಪನೋ ವಿಧಿರಿಷ್ಯತೇ ||೮೮|| ಅಶುದ್ಧಸ್ಯ ಮಲೋನ್ಮಿಶ್ರಃ ಸ್ನೇಹೋ ನೈತಿ ಯದಾ ಪುನಃ | ತದಾಽಙ್ಗಸದನಾಧ್ಮಾನೇ ಶ್ವಾಸಃ ಶೂಲಂ ಚ ಜಾಯತೇ ||೮೯|| ಪಕ್ವಾಶಯಗುರುತ್ವಂ ಚ ತತ್ರ ದದ್ಯಾನ್ನಿರೂಹಣಮ್ | ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧೈರೇವ ಸಿದ್ಧಂ ಚಾಪ್ಯನುವಾಸನಮ್ ||೯೦|| ಶುದ್ಧಸ್ಯ ದೂರಾನುಸೃತೇ ಸ್ನೇಹೇ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ದರ್ಶನಮ್ | ಗಾತ್ರೇಷು ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮುಪಲೇಪಾಽವಸಾದನಮ್ ||೯೧|| ಸ್ನೇಹಗನ್ಧಿ ಮುಖಂ ಚಾಪಿ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾವರೋಚಕಃ | ಅತಿಪೀಡಿತವತ್ತತ್ರ ಸಿದ್ಧಿರಾಸ್ಥಾಪನಂ ತಥಾ ||೯೨||

ಅಶುದ್ಧಸ್ಯ ಅಕೃತವಿರೇಚನನಿರೂಹಸ್ಯ| ಶುದ್ಧಸ್ಯ ದೂರಾನುಸೃತೇ ಉದರಾನುಸೃತೇ| ಉಪಲೇಪೋ ಮಲವೃದ್ಧಿಃ| ಅವಸಾದನಂ ಗ್ಲಾನಿಃ| ಅತಿಪೀಡಿತವತ್ತತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಾಧನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ ಪುನರ್ಗಲಾವಪೀಡಾದಿಶೀತಸೇಕಾನ್ತಂ, ತಥಾಽಽಸ್ಥಾಪನಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸ್ನೇಹಾಪಕರ್ಷಕಶೋಧನದ್ರವ್ಯಕಷಾಯಗೋಮೂತ್ರಾವಾಪಮ್||೮೭-೯೨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

ಅಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋಽಲ್ಪಃ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಿತಃ | ಶೀತೋ ಮೃದುಶ್ಚ ನಾಭ್ಯೇತಿ ತತೋ ಮನ್ದಂ ಪ್ರವಾಹತೇ ||೯೩|| ವಿಬನ್ಧಗೌರವಾಧ್ಮಾನಶೂಲಾಃ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಪ್ರತಿ | ತತ್ರಾಸ್ಥಾಪನಮೇವಾಶು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಸಾನುವಾಸನಮ್ ||೯೪||

ಅಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಂ ಪ್ರವಾಹತೇ ಮನ್ದವೇಗಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ತತ್ರ ಯಥಾದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಮಾಸ್ಥಾಪನಮನುವಾಸನಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮ್||೯೩-೯೪||

Adhikarana 36 (95-96) · Śloka 96

ಅಲ್ಪಂ ಭುಕ್ತವತೋಽಲ್ಪೋ ಹಿ ಸ್ನೇಹೋ ಮನ್ದಗುಣಸ್ತಥಾ | ದತ್ತೋ ನೈತಿ ಕ್ಲಮೋತ್ಕ್ಲೇಶೌ ಭೃಶಂ ಚಾರತಿಮಾವಹೇತ್ ||೯೫|| ತತ್ರಾಪ್ಯಾಸ್ಥಾಪನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಶೋಧನೀಯೇನ ಬಸ್ತಿನಾ | (ಅನ್ವಾಸನಂ ಚ ಸ್ನೇಹೇನ ಶೋಧನೀಯೇನ ಶಸ್ಯತೇ ) ||೯೬||

ಅಲ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೈತಿ ನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ||೯೫-೯೬||

Adhikarana 37 (97) · Śloka 97

ಅಹೋರಾತ್ರಾದಪಿ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛನ್ನ ದುಷ್ಯತಿ | ಕುರ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಗುಣಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಜೀರ್ಣಸ್ತ್ವಲ್ಪಗುಣೋ ಭವೇತ್ ||೯೭||

ಸ್ನೇಹಸ್ತು ಅಷ್ಟಭಿಃ ಕಾರಣೈರ್ನ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ ಅನಿವೃತ್ತಿರ್ವ್ಯಾಪದುಕ್ತಾ, ತತ್ ಕಿಯತಃ ಕಾಲಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅಹೋರಾತ್ರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ತ್ರಿಚತುರಾದಿಯಾಮನಿವೃತ್ತಿಸ್ತಾವನ್ನ ದುಷ್ಯತ್ಯೇವಾಹೋರಾತ್ರಾದಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ನ ದುಷ್ಯತಿ ನ ದೋಷಂ ಕರೋತಿ, ನ ವ್ಯಾಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೭||

Adhikarana 38 (98) · Śloka 98

ಯಸ್ಯ ನೋಪದ್ರವಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರನಿಃಸೃತಃ | ಸರ್ವೋಽಲ್ಪೋವಾಽಽವೃತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದುಪೇಕ್ಷ್ಯಃ ಸ ವಿಜಾನತಾ ||೯೮||

ಸರ್ವಥಾಽನಿವೃತ್ತೋಽಪ್ಯವಯವೇನ ವಾ ನಿರುಪದ್ರವೋ ನ ವ್ಯಾಪದ್ಯತ ಇತಿ ಬೋಧಯನ್ನಾಹ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆವೃತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತಿ ಆಭ್ಯಾಂ ವಾಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ; ತೇನಾವೃತೋ ವಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರನಿಃಸೃತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ತತ್ರಾವೃತೋ ದೋಷತ್ರಯೇಣ, ಅತ್ಯಶನೇನ, ಮಲಸಞ್ಚಯೇನ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ದೂರಾನುಸೃತೋ ಅಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾಲ್ಪಂ ಭುಕ್ತವತೋಽಲ್ಪಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಿತಯಮಪಿ ಗೃಹೀತಮ್, ಏಷು ತ್ರಿಷ್ವಪ್ಯತಿರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ವಾಯುರೇವ ವಿಧಾರಯತೀತಿ; ಏವಮಷ್ಟೌ ವ್ಯಾಪದೋ ಗೃಹೀತಾಃ| ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಃ ಉಪೇಕ್ಷಣೀಯಃ, ತದಾಽಽಕೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಯತ್ನಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯೮||

Adhikarana 39 (99) · Śloka 99

ಅನಾಯಾನ್ತಂ ತ್ವಹೋರಾತ್ರಾತ್ ಸ್ನೇಹಂ ಸಂಶೋಧನೈರ್ಹರೇತ್ |೯೯|

ಅನಾಯಾನ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೋಪದ್ರವಂ ತು ಸ್ನೇಹಮಹೋರಾತ್ರಾದನಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ಹರೇತ್ ನಿರ್ಹರೇಚ್ಛೋಧನೈರೇವ ಬಸ್ತಿಭಿಃ|೯೯|-

Adhikarana 40 (99) · Śloka 99

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಾವನಾಯಾತೇ ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹೋ ವಿಧೀಯತೇ ||೯೯||

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಾವನಾಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾಯಾತೇ ಸೋಪದ್ರವಸ್ನೇಹೇ ನಿರೂಹಬಸ್ತಿರೇವ ಶೋಧನಾರ್ಥಂ ದೀಯತೇ, ನೇತರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೯||

Adhikarana 41 (100) · Śloka 100

ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಸರ್ವಾ ಸಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ |೧೦೦|

ಉಕ್ತಂ ಹಿ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ವ್ಯಾಪದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಪದಃ ಸಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಾ ‘ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಶ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಯಾಃ ಪ್ರಾಗುದ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತಾ ಅಶೇಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೦೦|-

Adhikarana 42 (100-101) · Śloka 101

ಬಸ್ತೇರುತ್ತರಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯ ವಿಧಿಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್ ||೧೦೦|| ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ನೇತ್ರಮಾತುರಾಙ್ಗುಲಸಮ್ಮಿತಮ್ | ಮಾಲತೀಪುಷ್ಪವೃನ್ತಾಗ್ರಂ ಛಿದ್ರಂ ಸರ್ಷಪನಿರ್ಗಮಮ್ ||೧೦೧||

ಉತ್ತರಬಸ್ತೇರಿದಾನೀಮವಸರಃ- ಬಸ್ತೇರುತ್ತರಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಮಾಣಮಾಹ- ಚತುರ್ದಶೇತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ನೇತ್ರಂ ಪುಂಸಾಂ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಜಾತೀಪುಷ್ಪವೃನ್ತಸದೃಶಾಗ್ರಂ ಸರ್ಷಪಚ್ಛಿದ್ರಂ ಮಧ್ಯಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಂ ಸುವರ್ಣಾದಿಮಯಂ ಮೂಲೇ ದ್ವಿಕರ್ಣಿಕಂ ಚ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ತತ್ ಸೌವರ್ಣಂ ರಾಜತಂ ವಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಗೋಪುಚ್ಛವತ್ ಸಮಮ್| ಅಶ್ಮಘ್ನಕುನ್ದಸುಮನಃಪುಷ್ಪವೃನ್ತಾಗ್ರಮಣ್ಡಲಮ್||ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಪ್ರವೇಶಾಗ್ರಂ ಮೂಲೇ ಮಧ್ಯೇ ಸಕರ್ಣಿಕಮ್| ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ನೇತ್ರಂ ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ”- ಇತಿ| ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಂ ಚ ಪರಮಂ ಪ್ರಣಿಧಾನಂ; ತಥಾ ಚ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿಃ,- “ಅಙ್ಗುಲಾನ್ಯಥ ಚತ್ವಾರಿ ಪಞ್ಚ ಷಟ್ ಸಪ್ತ ವಾ ತಥಾ| ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಂ ಪರಂ ನೇತ್ರಂ ಪ್ರಣಿಧೇಯಂ ಭಿಷಗ್ವಿದಾ||ಹಿಂಸ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಂ ನರಂ ಚೇಹ ಪ್ರಮಾಣಾದಧಿಕಂ ತತಃ”- ಇತಿ||೧೦೦-೧೦೧||

Adhikarana 43 (102) · Śloka 102

ಸ್ನೇಹಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಕುಞ್ಚಶ್ಚಾತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಃ | ಪಞ್ಚವಿಂಶಾದಧೋ ಮಾತ್ರಾಂ ವಿದಧ್ಯಾದ್ಬುದ್ಧಿಕಲ್ಪಿತಾಮ್ ||೧೦೨||

ನೇತ್ರಮಾನಮಭಿಧಾಯ ಸ್ನೈಹಿಕನೈರೂಹಿಕಭೇದಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಿವಿಧೇ ಉತ್ತರಬಸ್ತೌ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸ್ನೈಹಿಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಯೋಜ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ನೇಹಮಾನಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೇತಿ ಸುಶ್ರುತಮತೇ| ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ ಪಲಂ, ಪಞ್ಚವಿಂಶಾದಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಾಕ್ಯಾತ್ ಪಞ್ಚವಿಂಶದ್ವರ್ಷಮಾರಭ್ಯ ಸ್ನೇಹಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್| ಚರಕಾಚಾರ್ಯಃ ಪುನರರ್ಧಪಲಮ್| ಪಞ್ಚವಿಂಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧಃ ಅರ್ವಾಕ್| ಮಾತ್ರಾಂ ಬುದ್ಧಿಕಲ್ಪಿತಾಮಿತಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ- ಸಾಂವತ್ಸರಿಕಬಾಲಕೇ ಸ್ನೇಹಪಲಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮಮಂಶಮಾರಭ್ಯ ದ್ವಿಸಾಂವತ್ಸರಿಕಾದೌ ಪ್ರತಿವತ್ಸರಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮಸ್ಯಾಂಶಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ವಿದಧ್ಯಾದ್ ಯಾವತ್ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿವಾರ್ಷಿಕಸ್ಯ ಪಲಮಿತಿ||೧೦೨||

Adhikarana 44 (103) · Śloka 104

ನಿವಿಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಂ ಮಧ್ಯೇ, ನಾರೀಣಾಂ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ | ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪರೀಣಾಹಂ ಮುದ್ಗವಾಹಿ ದಶಾಙ್ಗುಲಮ್ ||೧೦೩|| ಮೇಢ್ರಾಯಾಮಸಮಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಖಲು ತದ್ವಿದಃ |೧೦೪|

ಪುರುಷಾಣಾಂ ನೇತ್ರಾದಿಮಾನಮುಕ್ತ್ವಾ, ಇದಾನೀಂ ಪುರುಷನೇತ್ರೇಽನುಕ್ತಂ ಕರ್ಣಿಕಾನಿವೇಶಸ್ಥಾನಂ, ತಥಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ನೇತ್ರಕರ್ಣಿಕಾಸ್ಥಾನಂ ಪರಿಣಾಹಾಯಾಮೈರ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಿವಿಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಂ ಮಧ್ಯೇ ಇತಿ; ಪುರುಷಸ್ಯ ‘ನೇತ್ರಮ್’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ನಾರೀಣಾಂ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಇತಿ ನಿವಿಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಹ- ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪರೀಣಾಹಂ ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಮುದ್ಗವಾಹೀತಿ ಅನ್ತಶ್ಛಿದ್ರಮಾನಮ್ | ದಶಾಙ್ಗುಲಮಿತಿ ದೈರ್ಧ್ಯೇಣ| ಮೇಢ್ರಾಯಾಮಸಮಮಿತಿ ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ಪುರುಷೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥೂಲಂ ನೇತ್ರಂ ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಕಚ್ಛಿದ್ರಂ ಚ||೧೦೩||-

Adhikarana 45 (104-105) · Śloka 105

ತಾಸಾಮಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ತು ನಿದಧ್ಯಾಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್ ||೧೦೪|| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ತು ಕನ್ಯಾನಾಂ ತ್ವೇಕಮಙ್ಗುಲಮ್ | ವಿಧೇಯಂ ಚಾಙ್ಗುಲಂ ತಾಸಾಂ ವಿಧಿವದ್ಧಕ್ಷ್ಯತೇ ಯಥಾ ||೧೦೫||

ನೇತ್ರಮಾನಮಭಿಧಾಯ ಮಾರ್ಗಭೇದೇನ ಪ್ರಣಿಧಾನವಿಧಾನಮಾಹ- ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ಪ್ರಸೂತಾನಾಮಪ್ರಸೂತಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಗರ್ಭಗ್ರಹಣಕಾಲಾನಾಂ ಗರ್ಭಾಶಯಶೋಧನಾರ್ಥಮಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ನಿದಧ್ಯಾತ್; ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿವಿಕಾರೇಷು ತಾಸಾಮುಭಯರೂಪಾಣಾಮಪಿ ಮೂತ್ರವರ್ತ್ಮನಿ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ನಿದಧ್ಯಾತ್| ಕನ್ಯಾನಾಮಪ್ರಾಪ್ತದ್ವಾದಶವರ್ಷಾಣಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದೌ ಮೂತ್ರವರ್ತ್ಮನಿ ಏಕಮಙ್ಗುಲಂ ನಿದಧ್ಯಾತ್||೧೦೪-೧೦೫||

Adhikarana 46 (106) · Śloka 106

ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಸೃತಂ ಚಾತ್ರ ಸ್ವಾಙ್ಗುಲೀಮೂಲಸಮ್ಮಿತಮ್ | ದೇಯಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಮಮರ್ವಾಗ್ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪಿತಮ್ ||೧೦೬||

ಸ್ತ್ರೀಣಾಮುತ್ತರಬಸ್ತೌ ಸ್ನೇಹಮಾನಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸ್ತ್ರೀವಿಷಯೇ| ಸ್ವಾಙ್ಗುಲೀಮೂಲಸಮ್ಮಿತಃ ಪ್ರಸೃತೋ ದೇಯಃ; ತಚ್ಚ ಪರಮಮುತ್ತಮಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸರ್ವವಯೋಽವಸ್ಥಾಸು ಬಲೀಯಸಿ ರೋಗೇ; ಮಧ್ಯಹೀನಬಲರೋಗೇ ತು ಸರ್ವಾಸ್ವಪಿ ವಯೋಽವಸ್ಥಾಸೂತ್ತಮಪ್ರಮಾಣಾದರ್ವಾಙ್ಮಧ್ಯಂ ಹೀನಂ ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪಿತಂ ಮಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಗರ್ಭಾಶಯಶೋಧನಾರ್ಥಂ ಚ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೧೦೬||

Adhikarana 47 (107) · Śloka 108

ಔರಭ್ರಃ ಶೌಕರೋ ವಾಽಪಿ ಬಸ್ತಿರಾಜಶ್ಚ ಪೂಜಿತಃ | ತದಲಾಭೇ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಗಲಚರ್ಮ ತು ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ||೧೦೭|| (ತಸ್ಯಾಲಾಭೇ ದೃತೇಃ ಪಾದೋ ಮೃದುಚರ್ಮ ತತೋಽಪಿ ವಾ ) |೧೦೮|

ಔರಭ್ರೋ ಮೇಷಸ್ಯ, ಶೌಕರೋ ವನ್ಯಶೂಕರಸ್ಯ, ಆಜಃ ಛಾಗಸ್ಯ, ಬಸ್ತಿಃ ಪೂಜಿತಃ||೧೦೭||-

Adhikarana 48 (108-113) · Śloka 114

ಅಥಾತುರಮುಪಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಪ್ರಶಿಥಿಲಾಶಯಮ್ ||೧೦೮|| ಯವಾಗೂಂ ಸಘೃತಕ್ಷೀರಾಂ ಪೀತವನ್ತಂ ಯಥಾಬಲಮ್ | ನಿಷಣ್ಣಮಾಜಾನುಸಮೇ ಪೀಠೇ ಸೋಪಾಶ್ರಯೇ ಸಮಮ್ ||೧೦೯|| ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧಾನಂ ತೈಲೇನೋಷ್ಣೇನ ಮಾನವಮ್ | ತತಃ ಸಮಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ನಾಲಮಸ್ಯ ಪ್ರಹರ್ಷಿತಮ್ ||೧೧೦|| ಪೂರ್ವಂ ಶಲಾಕಯಾಽನ್ವಿಷ್ಯ ತತೋ ನೇತ್ರಮನನ್ತರಮ್ | ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಂ ವಿದಧ್ಯಾಲಾನಿ ಷಟ್ ||೧೧೧|| ಮೇಢ್ರಯಾಮಸಮಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಣಿಧಾನಕಮ್ | ತತೋಽವಪೀಡಯೇದ್ಬಸ್ತಿಂ ಶನೈರ್ನೇತ್ರಂ ಚ ನಿರ್ಹರೇತ್ ||೧೧೨|| ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗತಸ್ನೇಹಮಪರಾಹ್ಣೇ ವಿಚಕ್ಷಣಃ | ಭೋಜಯೇತ್ ಪಯಸಾ ಮಾತ್ರಾಂ ಯೂಷೇಣಾಥ ರಸೇನ ವಾ ||೧೧೩|| ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ದದ್ಯಾದ್ಬಸ್ತೀಂಸ್ತ್ರೀಂಶ್ಚತುರೋಽಪಿ ವಾ |೧೧೪|

ಪರಂ ಪ್ರಣಿಧಾನಮಾಹ- ಅಥಾತುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೈಹಿಕಸ್ಯೋತ್ತರಬಸ್ತೇಃ ಸಘೃತಕ್ಷೀರಯವಾಗೂಭೋಜನಂ ಪೂರ್ವಕರ್ಮ, ಪಯೋಯೂಷರಸೈರಪರಾಹ್ಣೇ ಭೋಜನಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮ; ತೇನ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಚೋತ್ತರಬಸ್ತಿಪ್ರಣಿಧಾನಮ್| ಪ್ರಶಿಥಿಲಾಶಯಮಿತಿ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷನಿರ್ಗಮೇನ| ಸೋಪಾಶ್ರಯೇ ಸಾವಷ್ಟಮ್ಭಕೇ, ಸಮಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದೇವಂ ನಿಷಣ್ಣಮ್| ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತೋ ಬಸ್ತೇರ್ಮೂತ್ರಾಧಾರಸ್ಯ ಮೂರ್ಧಾ ಉಪರಿತನಭಾಗೋ ಯಸ್ಯ ತಂ ತಥಾ, ಸಮಮ್ ಋಜುಮ್| ನಾಲಂ ಮೇಹನಮ್| ಪ್ರಹರ್ಷಿತಂ ಸ್ತಬ್ಧಮ್| ಅಙ್ಗುಲಾನಿ ಷಡಿತಿ ಮಧ್ಯಮಪ್ರಮಾಣಮೇಢ್ರಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಂ ಪ್ರಣಿಧಾನಮಾನಮವೇಕ್ಷ್ಯ| ನಿವಿಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಂ ಮಧ್ಯ ಇತಿ ಸೂತ್ರಮುತ್ತಮಂ ಪ್ರಣಿಧಾನಮವೇಕ್ಷ್ಯ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ- ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಂ ಪರಂ ನೇತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೀಯಮತೇನ ಪ್ರಣಿಧಾನಮಾಹ- ಮೇಢ್ರಾಯಾಮಸಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಯೋಯೂಷರಸೈರ್ಭೋಜನಂ ಕಫಪಿತ್ತವಾತಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಅನೇನ ವಿಧಿನೇತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತೇನ| ಬಸ್ತೀಂಸ್ತ್ರಿಶ್ಚತುರೋಽಪಿ ವೇತಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ- ಪ್ರಾಗ್ದತ್ತಸ್ನೇಹಪ್ರತ್ಯಾಗಮನೇ ಕಾಲಾನ್ತರಿತಸ್ತದಹರೇವ ತ್ರಿಶ್ಚತುರ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಂ ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ ಸ್ನೇಹೋ ದೇಯಃ, ಏವಂ ತ್ರೀಣಿ ದಿನಾನಿ ಸ್ನೈಹಿಕಮುತ್ತರಬಸ್ತಿಂ ದತ್ತ್ವಾ ತ್ರ್ಯಹಮೇವ ವಿಶ್ರಮ್ಯ ಪುನಸ್ತ್ರ್ಯಹಂ ದದ್ಯಾದಾವ್ಯಾಧಿನಿವೃತ್ತೇಃ| ತಥಾಚ ವಾಗ್ಭಟಃ- “ಬಸ್ತೀಂಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರಮೇವಂ ಚ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ವಿವರ್ಧಯೇತ್| ತ್ರ್ಯಹಮೇವ ಚ ವಿಶ್ರಮ್ಯ ಪ್ರಣಿದಧ್ಯಾತ್ ಪುನಸ್ತ್ರ್ಯಹಮ್” (ವಾ.ಸೂ. ಅ.೧೯) ಇತಿ||೧೦೮-೧೧೩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

ಊರ್ಧ್ವಜಾನ್ವೈ ಸ್ತ್ರಿಯೈ ದದ್ಯಾದುತ್ತಾನಾಯೈ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೧೧೪|| ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಪೀಡಯೇದ್ಯೋನಿಂ ದದ್ಯಾತ್ ಸುಮೃದುಪೀಡಿತಮ್ | ತ್ರಿಕರ್ಣಿಕೇನ ನೇತ್ರೇಣ ದದ್ಯಾದ್ಯೋನಿಮುಖಂ ಪ್ರತಿ ||೧೧೫||

ಸ್ತ್ರೀಣಾಮುತ್ತರಬಸ್ತಿಪ್ರಣಿಧಾನೇ ವಿಶೇಷಮಾಹ- ಊರ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ‘ವಿಚಕ್ಷಣಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಮಾಹಿನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಕಾಮಸಙ್ಕಲ್ಪರಹಿತತ್ವೇನಾಽಚಲಿತಚಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತ್ರಿಕರ್ಣಿಕೇನ ನೇತ್ರೇಣೇತ್ಯನೇನಾತ್ರಾಪಿ ಬಸ್ತಿನಿಬನ್ಧನಂ ಕರ್ಣಿಕಾದ್ವಯಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ||೧೧೪-೧೧೫||

Adhikarana 50 (116) · Śloka 116

ಗರ್ಭಾಶಯವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹೇನ ದ್ವಿಗುಣೇನ ತು |೧೧೬|

ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷೇ ದ್ವಿಗುಣಸ್ನೇಹೇನ ಸ್ನೇಹಪ್ರಕಾರಮಾಹ - ಗರ್ಭಾಶಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹೇನ ದ್ವಿಗುಣೇನ ತು ಪೂರ್ವೋಕ್ತವದತ್ರಾಙ್ಗುಲೀಮೂಲಸಮ್ಮಿತಪ್ರಸೃತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ದ್ವಿಗುಣೇನೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್|೧೧೬|-

Adhikarana 51 (116) · Śloka 117

ಕ್ವಾಥಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಸೃತಂ, ಸ್ತ್ರಿಯಾ ದ್ವಿಪ್ರಸೃತಂ ಭವೇತ್ ||೧೧೬|| ಕನ್ಯೇತರಸ್ಯಾಃ, ಕನ್ಯಾಯಾಸ್ತದ್ವದ್ಬಸ್ತಿಪ್ರಮಾಣಕಮ್ |೧೧೭|

ಸ್ನೈಹಿಕೋತ್ತರಬಸ್ತೇಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾವಸರಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಿರೂಹೋತ್ತರಬಸ್ತಿಪ್ರಮಾಣಮಾಹ- ಕ್ವಾಥಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ವಾಥಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಸೃತಮಿತಿ ‘ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತೇನಾತುರಪುರುಷಸ್ಯ ಯಥಾವಯಃ ಸ್ವಹಸ್ತಸಮ್ಮಿತಂ ಪ್ರಸೃತಂ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಮ್| ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಸೂತಾಯಾಃ ಪ್ರಸೂತಿರಹಿತಾಯಾ ವಾ ಗರ್ಭಗ್ರಹಣಯೋಗ್ಯಾಯಾ ಗರ್ಭಾಶಯಶೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಸೂತಾನಾಮಪ್ರಸೂತಾನಾಂ ಚ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಾರ್ಥಮಾಹ- ಕನ್ಯೇತರಸ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕನ್ಯೇತರಸ್ಯಾ ಅಪ್ರಸೂತಾಯಾಃ ಪ್ರಸೂತಾಯಾ ವಾ ಗರ್ಭಗ್ರಹಣಾಯೋಗ್ಯಾಯಾಃ| ಕನ್ಯಾಯಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತದ್ವಾದಶವರ್ಷಾಯಾಃ| ತದ್ವದಿತಿ ಪುರುಷವದ್ ಯಥಾವಯಃ ಸ್ವಹಸ್ತಸಮ್ಮಿತಂ ಪ್ರಸೃತಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಾರ್ಥಂ, ನತು ದ್ವಿಪ್ರಸೃತಂ ತಸ್ಯ ಗರ್ಭಾಶಯಶೋಧನಾರ್ಥಂ ವಿಹಿತತ್ವಾದಿತಿ||೧೧೬||-

Adhikarana 52 (117-122) · Śloka 123

ಅಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ ಭಿಷಗ್ ಬಸ್ತಾವುತ್ತರಸಞ್ಜ್ಞಿತೇ ||೧೧೭|| ಭೂಯೋ ಬಸ್ತಿಂ ನಿದಧ್ಯಾತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತಂ ಶೋಧನೈರ್ಗಣೈಃ | ಗುದೇ ವರ್ತಿಂ ನಿದಧ್ಯಾದ್ವಾ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಸಮ್ಭೃತಾಮ್ ||೧೧೮|| ಪ್ರವೇಶಯೇದ್ವಾ ಮತಿಮಾನ್ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರಮಥೈಷಣೀಮ್ | ಪೀಡಯೇದ್ವಾಽಪ್ಯಧೋ ನಾಭೇರ್ಬಲೇನೋತ್ತರಮುಷ್ಟಿನಾ ||೧೧೯|| ಆರಗ್ವಧಸ್ಯ ಪತ್ರೈಸ್ತು ನಿರ್ಗುಣ್ಡ್ಯಾಃ ಸ್ವರಸೇನ ಚ | ಕುರ್ಯಾದ್ಗೋಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟೇಷು ವರ್ತೀರ್ವಾಽಪಿ ಸಸೈನ್ಧವಾಃ ||೧೨೦|| ಮುದ್ಗೈಲಾಸರ್ಷಪಸಮಾಃ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ವಯಾಂಸಿ ತು | ಬಸ್ತೇರಾಗಮನಾರ್ಥಾಯ ತಾ ನಿದಧ್ಯಾಚ್ಛಲಾಕಯಾ ||೧೨೧|| ಆಗಾರಧೂಮಬೃಹತೀಪಿಪ್ಪಲೀಫಲಸೈನ್ಧವೈಃ | ಕೃತಾ ವಾ ಶುಕ್ತಗೋಮೂತ್ರಸುರಾಪಿಷ್ಟೈಃ ಸನಾಗರೈಃ ||೧೨೨|| ಅನುವಾಸನಸಿದ್ಧಿಂ ಚ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಕರ್ಮ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ |೧೨೩|

ಅನಾಗಚ್ಛತಿ ಸ್ನೇಹೇ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನೋಪಾಯಮಾಹ- ಅಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಗಯದಾಸಃ ಸ್ನೈಹಿಕಸ್ಯೋತ್ತರಬಸ್ತೇರ್ಭಾಲುಕಿದರ್ಶನಾನ್ಮಾತ್ರಾಶತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಕಾಲಂ ವರ್ಣಯತಿ| ತಥಾಹಿ ಭಾಲುಕಿಃ,- “ಬಸ್ತಿರ್ಮಾತ್ರಾಶತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ, ಅನಾಗಚ್ಛತಿ ವರ್ತಿಂ ಪಾಯೌ ನಾಲೇ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್- ” ಇತಿ| ದೃಢಬಲಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಕಾಲಮನುವಾಸನೋತ್ತರಬಸ್ತೇರಿತಿ ಮನ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ತದ್ವಾಕ್ಯಮ್- “ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಚ ತೃತೀಯಂ ಚೈವ ದಾಪಯೇತ್| ಅನಾಗಚ್ಛನ್ನುಪೇಕ್ಷ್ಯಸ್ತು ರಜನೀಮ್- ” ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ತತ್ರೋಪದ್ರವಕಾರೀ ಮಾತ್ರಾಶತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸ್ನೇಹೋ ಯತ್ನೇನಾನಯಿತವ್ಯಃ, ನತ್ವನುವಾಸನವತ್ತ್ರಿಯಾಮಾತ್ಪರತ ಇತಿ, ಅನಾಗಚ್ಛನ್ನಿರುಪದ್ರವಶ್ಚಾಹೋರಾತ್ರಮುಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಇತಿ ಮತದ್ವಯಮಪ್ಯವಸ್ಥಾವಶೇನ ಪ್ರಮಾಣಯಿತವ್ಯಮ್| ಏವಂವಿಧೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಕಾಲೇ ಅನಾಗಚ್ಛತಿ ಸ್ನೈಹಿಕೇ ನಿರೂಹೋತ್ತರಬಸ್ತಿಃ ಸಂಶೋಧನೈಸ್ತ್ರಿವೃದಾದಿಭಿರ್ಬಸ್ತಿಶೋಧನೈಶ್ಚ ತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲಾದಿಗಣದ್ರವ್ಯೈಃ ಕ್ವಾಥರೂಪೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರಸೃತಿಮಾತ್ರಂ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ, ಸ್ತ್ರಿಯಾ ದ್ವಿಪ್ರಸೃತಿಮಾತ್ರಮಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇಣ ಸ್ನೇಹಾಪಕರ್ಷಣಂ ದದ್ಯಾತ್| ಗುದ ಇತ್ಯಾದಿ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಸಮ್ಭೃತಾಮಿತಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯನಿರ್ಮಿತಾಮ್| ಏಷಣೀಂ ಶಲಾಕಾಮ್| ಯಚ್ಚಾವಶೇಷಂ ತದ್ಬಲೇನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನ, ಉತ್ತರಮುಷ್ಟಿನಾ ಮುಷ್ಟೇರಗ್ರಭಾಗೇನ| ಗುದವರ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ವಯೋಭೇದೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆರಗ್ವಧೇತ್ಯಾದಿ| ತಾ ವರ್ತೀಃ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾಚ್ಛಾಯಾಶುಷ್ಕಾ ಘೃತಾಕ್ತಾಃ ಸ್ರೋತಸಿ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ಶಲಾಕಯಾ ನಿದಧ್ಯಾತ್ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ಸ್ನೇಹಾಪಕರ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ಸ್ಥೂಲಾ ವರ್ತಿಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲಾ ಪ್ರಣಿಧೇಯಾ| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ವರ್ತಿಮಾಹ- ಆಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಂ ಮದನಫಲಮ್| ಕೃತಾ ವರ್ತೀಃ ಮುದ್ಗಾದಿಪ್ರಮಾಣಾಃ| ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಮ್| ಅನುವಾಸನಚಿಕಿತ್ಸಾವೇಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅನುವಾಸನಸಿದ್ಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೈಹಿಕೋತ್ತರಬಸ್ತಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಯದನುಕ್ತಂ ಸ್ಫಿಕ್ತಾಡನಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ತದನುವಾಸನಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್; ತಥಾ ಚ ವಾಗ್ಭಟಃ,- “ಪೀಡಿತೇಽನ್ತರ್ಗತೇ ಸ್ನೇಹೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ” (ವಾ.ಸೂ. ಅ.೧೯) ಇತಿ||೧೧೭-೧೨೨||

Adhikarana 53 (123-124) · Śloka 124

ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಿಶ್ರೇಣ ಶೀತೇನ ಮಧುಕಾಮ್ಬುನಾ ||೧೨೩|| ದಹ್ಯಮಾನೇ ತದಾ ಬಸ್ತೌ ದದ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ | ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಕಷಾಯೇಣ ಪಯಸಾ ಶೀತಲೇನ ಚ ||೧೨೪||

ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಪ್ರದಾನಕುಪಿತಪಿತ್ತೇನಾನಿರ್ಗಚ್ಛತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ನಿರ್ಗಮನಾರ್ಥಂ ದತ್ತತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣನಿರೂಹಕುಪಿತಪಿತ್ತೇನ ವಾ ದಹ್ಯಮಾನೇ ಬಸ್ತೌ ಬಸ್ತಿವಿಶೇಷಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಿಶ್ರೇಣೇತಿ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಯೋಗೇಷು ಯೋಜನೀಯಮಿತಿ||೧೨೩-೧೨೪||

Adhikarana 54 (125-126) · Śloka 126

ಶುಕ್ರಂ ದುಷ್ಟಂ ಶೋಣಿತಂ ಚಾಙ್ಗನಾನಾಂ ಪುಷ್ಪೋದ್ರೇಕಂ ತಸ್ಯ ನಾಶಂ ಚ ಕಷ್ಟಮ್ | ಮೂತ್ರಾಘಾತಾನ್ಮೂತ್ರದೋಷಾನ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನ್ ಯೋನಿವ್ಯಾಧಿಂ ಸಂಸ್ಥಿತಿಂ ಚಾಪರಾಯಾಃ ||೧೨೫|| ಶುಕ್ರೋತ್ಸೇಕಂ ಶರ್ಕರಾಮಶ್ಮರೀಂ ಚ ಶೂಲಂ ಬಸ್ತೌ ವಙ್ಕ್ಷಣೇ ಮೇಹನೇ ಚ | ಘೋರಾನನ್ಯಾನ್ ಬಸ್ತಿಜಾಂಶ್ಚಾಪಿ ರೋಗಾನ್ ಹಿತ್ವಾ ಮೇಹಾನುತ್ತರೋ ಹನ್ತಿ ಬಸ್ತಿಃ ||೧೨೬||

ಇದಾನೀಮುತ್ತರಬಸ್ತೇರ್ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶುಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಷ್ಪಂ ಋತುಸ್ತಸ್ಯೋದ್ರೇಕೋಽಕಾಲಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕಷ್ಟಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಮ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತಾನ್ ಮೂತ್ರಾವರೋಧಾನ್| ಮೂತ್ರದೋಷಾನ್ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್| ಸಂಸ್ಥಿತಿಂ ನಿರ್ಗಮರೋಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರಾ ಗರ್ಭಾವರಣವಿಶೇಷಃ, ಯಸ್ಯಾ ‘ಉಲ್ಬ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಃ| ಅಶೇಷಬಸ್ತಿರೋಗಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮಾಹ- ಬಸ್ತಿಜಾಂಶ್ಚಾಪಿ ರೋಗಾನಿತಿ||೧೨೫-೧೨೬||

Adhikarana 55 (127) · Śloka 127

ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವ್ಯಾಪದಃ ಕ್ರಮ ಏವ ಚ | ಬಸ್ತೇರುತ್ತರಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯ ಸಮಾನಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿನಾ ||೧೨೭||

ಕ್ರಮಃ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇಽನುವಾಸನೋತ್ತರಬಸ್ತಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೭||