37. anuvāsanōttarabasticikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

అథాతోఽనువాసనోత్తరబస్తిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| విరేచనాత్ సప్తరాత్రే గతే జాతబలాయ వై | కృతాన్నాయానువాస్యాయ సమ్యగ్దేయోఽనువాసనః ||3||

అనువాస్యః సప్తరాత్రాద్విరేచిత ఇతి యదుక్తం తద్బలలాభే ఏవ నాన్యథేతి దర్శయన్నాహ- విరేచనాదిత్యాది| జాతబలాయేతి జాతబలస్యైవానువాసనం దేయం, యత ఉత్పన్నబలస్యైవాగ్నిర్బలవాననువాసనహేతుః| తథా చోక్తం- “పశ్చాదగ్నిబలం జ్ఞాత్వా సమ్యగ్దేయోఽనువాసనః”| ‘కృతాహారాయ సాయహ్నే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, ‘కృతాహారాయ సతతం’ ఇత్యన్యే| తత్ర న కదాచిదప్యకృతాహారాయేతి సతతగ్రహణార్థః||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

యథావయో నిరూహాణాం యా మాత్రాః పరికీర్తితాః | పాదావకృష్టాస్తాః కార్యాః స్నేహబస్తిషు దేహినాం ||4||

వయోవిశేషానురూపమాత్రాముపదిశన్నాహ - యథావయో నిరూహాణామిత్యాది| వయ ఇహ సాంవత్సరికాదీనాం శరీరావస్థావిశేషః| పాదాపకృష్టాః చతుర్భాగావశిష్టాః| చరకేఽప్యుక్తం- “నిరూహపాదాంశసమేన తైలేనామ్లానిలఘ్నౌషధసాధితేన” (చ.సి.అ.3) ఇతి| తంత్రాంతరేఽపి- “షట్పలీ తు భవేచ్ఛ్రేష్ఠా త్రిపలీ మధ్యమా భవేత్| కనీయస్యర్ధపలికా త్రిధా మాత్రాఽనువాసనే”- ఇతి| ‘అర్ధార్ధకృష్టాస్తాః కార్యా’ ఇతి అన్యే పఠంతి, తత్రాపి అర్ధస్యార్ధశ్చతుర్థో భాగ ఏవేతి స ఏవార్థః||4||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ఉత్సృష్టానిలవిణ్మూత్రే నరే బస్తిం విధాపయేత్ | ఏతైర్హి విహతః స్నేహో నైవాంతః ప్రతిపద్యతే ||5|| స్నేహబస్తిర్విధేయస్తు నావిశుద్ధస్య దేహినః | స్నేహవీర్యం తథా దత్తే దేహం చానువిసర్పతి ||6||

బస్తేః పూర్వకర్మ నిర్దిశన్నాహ- ఉత్సృష్టేత్యాది| యస్మాదేతైః కారణైరనుత్సృష్టైరనిలవిణ్మూత్రైర్నేత్రద్వారావరకైరంతర్విహతః| అవరుద్ధో దత్తః స్నేహో నైవాంతః ప్రతిపద్యతే నైవాంతః ప్రవిశతీత్యర్థః| ‘ఏతైర్హి విహత’ ఇత్యత్ర ‘అన్యథా విహత’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాన్యథా అన్యేన ప్రకారేణ, అనుత్సృష్టానిలవిణ్మూత్రత్వేనావిశుద్ధస్య దేహిన ఇత్యర్థః| అతో విణ్మూత్రనిర్హరణే కృతే స్నేహబస్తిర్విధీయతే ఇతి దర్శయన్నాహ- స్నేహేత్యాది| తథా తేన ప్రకారేణ శుద్ధే శరీరే స్నేహబస్తిః స్నేహవీర్యం దత్తే దదాతీత్యర్థః| “స్నేహో దోషైరపిహితః స్రోతఃస న విసర్పతి”- ఇతి కేచిదర్ధం పఠంతి| అపిహిత ఆచ్ఛాదిత ఇత్యర్థః||5-6||

Adhikarana 4 (7-14) · Śloka 14

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి తైలానీహ యథాక్రమం | పానాన్వాసననస్యేషు యాని హన్యుర్గదాన్ బహూన్ ||7|| శటీపుష్కరకృష్ణాహ్వామదనామరదారుభిః | శతాహ్వాకుష్ఠయష్ట్యాహ్వవచాబిల్వహుతాశనైః ||8|| సుపిష్టైర్ద్విగుణక్షీరం తైలం తోయచతుర్గుణం | పక్త్వా బస్తౌ విధాతవ్యం మూఢవాతానులోమనం ||9|| అర్శాంసి గ్రహణీదోషమానాహం విషమజ్వరం | కట్యూరుపృష్ఠకోష్ఠస్థాన్ వాతరోగాంశ్చ నాశయేత్ ||10|| వచాపుష్కరకుష్ఠైలామదనామరసింధుజైః | కాకోలీద్వయయష్ట్యాహ్వమేదాయుగ్మనరాధిపైః ||11|| పాఠాజీవకజీవంతీభార్గీచందనకట్ఫలైః | సరలాగురుబిల్వాంబువాజిగంధాగ్నివృద్ధిభిః ||12|| విడంగారగ్వధశ్యామాత్రివృన్మాగధికర్ధిభిః | పిష్టైస్తైలం పచేత్ క్షీరపంచమూలరసాన్వితం ||13|| గుల్మానాహాగ్నిషంగార్శోగ్రహణీమూత్రసంగినాం | అన్వాసనవిధౌ యుక్తం శస్యతేఽనిలరోగిణాం ||14||

కేచిదత్ర వృద్ధసుశ్రుతాధ్యాయిన ఆమస్నేహస్య గుదోపదేహేనాపి వ్యాపత్కరత్వమాలోక్య పక్వతైలాని ప్రతిపాదయితుకామాః ప్రతిజ్ఞాం కుర్వంతి- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| యథాక్రమమితి వాతాదిదోషక్రమేణేత్యర్థః| యత్ర శట్యాదౌ పౌష్కరం కుష్ఠం చ యత్పఠ్యతే తత్ర పౌష్కరం మూలం, తద్విటపశాఖాశ్చ కుష్ఠమితి జ్ఞేయం| అమరదారుః దేవదారుః| సింధుజం సైంధవం| నరాధిపః కృతమాలకః| సరతీతి సరలా త్రివృత్, విరేచనీయత్వాత్| శ్యామా వృద్ధదారుకః| పంచమూలం బిల్వాదిపంచమూలం, తస్య రసః క్వాథః| అత్ర తైలే నరాధిపారగ్వధపాఠాత్ సరలాత్రివృత్పాఠాచ్చ ఏతయోర్ద్విగుణా మాత్రా దేయా| ఉక్తం చ- “ఘృతే తైలే చ యోగే చ యద్ ద్రవ్యం పునరుచ్యతే| తద్దాతవ్యమిహాచార్యైర్భాగతో ద్విగుణం మతం”- ఇతి||7-14||

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

చిత్రకాతివిషాపాఠాదంతీబిల్వవచామిషైః | సరలాంశుమతీరాస్నానీలినీచతురంగులైః ||15|| చవ్యాజమోదకాకోలీమేదాయుగ్మసురద్రుమైః | జీవకర్షభవర్షాభూబస్తగంధాశతాహ్వయైః ||16|| రేణ్వశ్వగంధామంజిష్ఠాశటీపుష్కరతస్కరైః | సక్షీరం విపచేత్తైలం మారుతామయనాశనం ||17|| గృధ్రసీఖంజకుబ్జాఢ్యమూత్రోదావర్తరోగిణాం | శస్యతేఽల్పబలాగ్నీనాం బస్తావాశు నియోజితం ||18||

ఆమిషం గుగ్గులుః| సురద్రుమో దేవదారుః| తస్కరః చోరకః||15-18||

Adhikarana 6 (19-26) · Śloka 26

భూతికైరండవర్షాభూరాస్నావృషకరోహిషైః | దశమూలసహాభార్గీషడ్గ్రంథామరదారుభిః ||19|| బలానాగబలామూర్వావాజిగంధామృతాద్వయైః | సహాచరవరీవిశ్వాకాకనాసావిదారిభిః ||20|| యవమాషాతసీకోలకులత్థైః క్వథితైః శృతం | జీవనీయప్రతీవాపం తైలం క్షీరచతుర్గుణం ||21|| జంఘోరుత్రికపార్శ్వాంసబాహుమన్యాశిరఃస్థితాన్ | హన్యాద్వాతవికారాంస్తు బస్తియోగైర్నిషేవితం ||22|| జీవంత్యతిబలామేదాకాకోలీద్వయజీవకైః | ఋషభాతివిషాకృష్ణాకాకనాసావచామరైః ||23|| రాస్నామదనయష్ట్యాహ్వసరలాభీరుచందనైః | స్వయంగుప్తాశటీశృంగీకలసీసారివాద్వయైః ||24|| పిష్టైస్తైలఘృతం పక్వం క్షీరేణాష్టగుణేన తు | తచ్చానువాసనే దేయం శుక్రాగ్నిబలవర్ధనం ||25|| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం గుల్మానాహహరం పరం | నస్యే పానే చ సంయుక్తమూర్ధ్వజత్రుగదాపహం ||26||

భూతికం కత్తృణం గంధతృణాపరపర్యాయం| గుడూచీ హరీతకీ చేతి అమృతాద్వయం| సహాచరః సైరీయః , వరీ శతావరీ, విశ్వా శుంఠీ, కాకనాసా వాయసఫలా||19-26||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

మధుకోశీరకాశ్మర్యకటుకోత్పలచందనైః | శ్యామాపద్మకజీమూతశక్రాహ్వాతివిషాంబుభిః ||27|| తైలపాదం పచేత్ సర్పిః పయసాఽష్టగుణేన చ | న్యగ్రోధాదిగణక్వాథయుక్తం బస్తిషు యోజితం ||18|| దాహాసృగ్దరవీసర్పవాతశోణితవిద్రధీన్ | పిత్తరక్తజ్వరాద్యాంశ్చ హన్యాత్ పిత్తకృతాన్ గదాన్ ||29||

శ్యామా ప్రియంగుః| జీమూతో ముస్తకః| తైలస్య పాదశ్చతుర్థాంశో యస్మిన్ సర్పిషి తత్ తైలపాదం||27-29||

Adhikarana 8 (30-32) · Śloka 32

మృణాలోత్పలశాలూకసారివాద్వయకేశరైః | చందనద్వయభూనింబపద్మబీజకసేరుకైః ||30|| పటోలకటుకారక్తాగుంద్రాపర్పటవాసకైః | పిష్టైస్తైలఘృతం పక్వం తృణమూలరసేన చ ||31|| క్షీరద్విగుణసంయుక్తం బస్తికర్మణి యోజితం | నస్యేఽభ్యంజనపానే వా హన్యాత్ పిత్తగదాన్ బహూన్ ||32||

రక్తా మంజిష్ఠా, గుంద్రా పట్టోరకభేదః| తృణమూలం కుశకాశాదితృణపంచమూలం||30-32||

Adhikarana 9 (33-42) · Śloka 42

త్రిఫలాతివిషామూర్వాత్రివృచ్చిత్రకవాసకైః | నింబారగ్వధషడ్గ్రంథాసప్తపర్ణనిశాద్వయైః ||33|| గుడూచీంద్రసురాకృష్ణాకుష్ఠసర్షపనాగరైః | తైలమేభిః సమైః పక్వం సురసాదిరసాప్లుతం ||34|| పానాభ్యంజనగండూషనస్యబస్తిషు యోజితం | స్థూలతాలస్యకండ్వాదీన్ జయేత్కఫకృతాన్ గదాన్ ||35|| పాఠాజమోదాశారంగేష్టాపిప్పలీద్వయనాగరైః | సరలాగురుకాలీయభార్గీచవ్యామరద్రుమైః ||36|| మరిచైలాభయాకట్వీశటీగ్రంథికకట్ఫలైః | తైలమేరండతైలం వా పక్వమేభిః సమాయుతం ||37|| వల్లీకంటకమూలాభ్యాం క్వాథేన ద్విగుణేన చ | హన్యాదన్వాసనైర్దత్తం సర్వాన్ కఫకృతాన్ గదాన్ ||38|| విడంగోదీచ్యసింధూత్థశటీపుష్కరచిత్రకైః | కట్ఫలాతివిషాభారంగీవచాకుష్ఠసురాహ్వయైః ||39|| మేదామదనయష్ట్యాహ్వశ్యామానిచులనాగరైః | శతాహ్వానీలినీరాస్నాకలసీవృషరేణుభిః ||40|| బిల్వాజమోదకృష్ణాహ్వాదంతీచవ్యనరాధిపైః | తైలమేరండతైలం వా ముష్కకాదిరసాప్లుతం ||41|| ప్లీహోదావర్తవాతాసృగ్గుల్మానాహకఫామయాన్ | ప్రమేహశర్కరార్శాంసి హన్యాదాశ్వనువాసనైః ||42||

ఇంద్రసురా ఇంద్రవారుణీ| శారంగేష్టా భుంభురుట్టాకో వేష్టితఫలః కాకమాచ్యనుకారః| కట్వీ కటుకా| విదార్యాదికం పంచమూలం వల్లీసంజ్ఞకం| కరమర్దాదికం తు కంటకసంజ్ఞం పంచమూలం| శ్యామా వృద్ధదారుకః| నిచులో జలవేతసః| రేణుః పర్పటకః| ముష్కకాదిరసేన “ముష్కకపలాశధవ- ” (సూ.అ.38) ఇత్యాదిగణస్య రసేన క్వాథేన చతుర్గుణేన, ప్లుతం మిశ్రితం తిలతైలమేరండతైలం వేతి తైలద్వయం కల్ప్యతే| తత్ర శట్యాదివచాదిచిత్రకాదిభూతీకాదితైలాని ప్రాయశో వాతరోగేషు, జీవంత్యాదిమధుకాదిమృణాలాదితైలాని పిత్తరక్తరోగార్దితేషు, త్రిఫలాదిపాఠాదితైలద్వయం కఫగ్రస్తేషు, విడంగాదితైలం వాతే కఫభూయిష్ఠే, సంసర్గసన్నిపాతేషు పునరేతాన్యేవ యథాయథమభ్య్హ్యూ యోజ్యానీతి జ్ఞేయం| ఏతాని శట్యాదితైలాని సామాన్యస్నేహపాకపరిభాషయా సాధనీయాని||33-42||

Adhikarana 10 (43) · Śloka 43

అశుద్ధమపి వాతేన కేవలేనాతిపీడితం | అహోరాత్రస్య కాలేషు సర్వేష్వేవానువాసయేత్ ||43||

పూర్వం విశుద్ధదేహస్య స్నేహబస్తిం ప్రదర్శ్య క్వచిదశుద్ధస్యాపి దర్శయన్నాహ- అశుద్ధమిత్యాది| కేవలేన ధాతుక్షయహేతునా| రిక్తే హి శరీరే ప్రాయేణ వివృతస్రోతోముఖమేవ శరీరం, తత్ర శుద్ధ్యా పునరతిధాతుక్షయేణాతితరామేవ వాతరోగః స్యాత్, తేనాశుద్ధేఽపి తత్ర స్నేహబస్తిరితి| అహోరాత్రస్య కాలేషు పూర్వాహ్ణాదిషు, ‘జీర్ణాన్నం భోజయిత్వాఽనువాసయేత్’ ఇతి వక్ష్యమాణేన పూరణీయం||43||

Adhikarana 11 (44) · Śloka 44

రూక్షస్య బహువాతస్య ద్వౌ త్రీనప్యనువాసనాన్ | దత్త్వా స్నిగ్ధతనుం జ్ఞాత్వా తతః పశ్చాన్నిరూహయేత్ ||44||

రూక్షస్య వాతాధికస్య వాతవేగవిధారణాయ ప్రాగేవ స్నేహబస్తిం దత్త్వా పశ్చాచ్ఛోధనో బస్తిర్దేయ ఇతి దర్శయన్నాహ- రూక్షస్యేత్యాది||44||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

అస్నిగ్ధమపి వాతేన కేవలేనాతిపీడితం | స్నేహప్రగాఢైర్మతిమాన్నిరూహైః సముపాచరేత్ ||45||

కించిదస్నిగ్ధోఽపి యథాఽఽస్థాపనవిశేషేణాస్థాపనీయస్తథా దర్శయన్నాహ- అస్నిగ్ధమపీత్యాది|- అస్నిగ్ధం ఈషత్స్నిగ్ధం, నఞ్ ఈషదర్థే, అనుదరా కన్యేతి యథా| స్నేహప్రగాఢైః స్నేహబహులైః| ఏతేన ప్రాక్ స్నేహవిధివిరహితే స్నిగ్ధమాస్థాపనం విగమ్యతే||45||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

అథ సమ్యఙ్నిరూఢం తు వాతాదిష్వనువాసయేత్ | బిల్వయష్ట్యాహ్వమదనఫలతైలైర్యథాక్రమం ||46||

నిరూహస్య పశ్చాత్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| బిల్వమూలమధుయష్టీమదనఫలక్వాథసిద్ధైస్తైలైః; కేచిత్తు బిల్వమూలాదీనాం కల్కైరితి వదంతి; అన్యే తు బిల్వతైలం- “శతాహ్వాఫలబిల్వాఖ్యైస్తైలం సిద్ధం సమీరణే”- ఇతి తంత్రాంతరోక్తం బిల్వాదిపంచమూలేన వా సిద్ధం తైలం బిల్వతైలం| యష్ట్యాహ్వతైలం జీవనీయం, తచ్చ తంత్రాంతరే ‘దశమూలీబలారాస్నా’ ఇత్యాదిపాఠేనోక్తం; అత్రాపి తదేవ భూతీకాదిద్రవ్యజీవనీయయుక్తమభిహితం; ఫలబిల్వతివృత్కృష్ణారాస్నాభూనింబదారుభిః సిద్ధం తైలం ఫలతైలం, కేచిత్తు మదనఫలైరండతైలం ఫలతైలమిత్యాహుః||46||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 47

రాత్రౌ బస్తిం న దద్యాత్తు దోషోత్క్లేశో హి రాత్రిజః | స్నేహవీర్యయుతః కుర్యాదాధ్మానం గౌరవం జ్వరం ||47||

రాత్రౌ బస్తిదాననిషేధమాహ- రాత్రావిత్యాది| దోషోత్క్లేశ ఇతి యస్మాద్రాత్రావాహారవిదాహేన కాలశైత్యాత్ స్రోతోముఖసంవృతత్వేన చ దోషధాతుమలేషు విక్లేదనలక్షణ ఉత్క్లేశో భవతి| అన్యత్రాప్యుక్తం- “అవిశుద్ధే తు హృదయే నిశి క్లిన్నేషు ధాతుషు| విదగ్ధేఽన్నరసే స్రోతఃసూపలిప్తేషు దేహినాం||వ్యాపారేభ్యో నివృత్తానాం దోషోత్క్లేశో భవేదితి”||47||

Adhikarana 15 (48) · Śloka 48

అహ్ని స్థానస్థితే దోషే వహ్నౌ చాన్నరసాన్వితే | స్ఫుటస్రోతోముఖే దేహే స్నేహౌజః పరిసర్పతి ||48||

దివా బస్తిప్రదానగుణం సకారణం నిర్దిశన్నాహ- అహ్నీత్యాది| అహ్ని దివా| వివృతస్రోతోముఖే శరీరే, తథా స్థానస్థితేషు దోషేషు, తథా నిఃశేషపరిపక్వస్యాన్నస్య రసేన వీర్యేణాగ్నిసంవర్ధితేనోపచితే పక్తుం సమర్థే చ వహ్నౌ, స్నేహౌజః స్నేహవీర్యం, శరీరం పరిసర్పతి అనుక్రామతి||48||

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

పిత్తేఽధికే కఫే క్షీణే రూక్షే వాతరుగర్దితే | నరే రాత్రౌ తు దాతవ్యం కాలే చోష్ణేఽనువాసనం ||49|| ఉష్ణే పిత్తాధికే వాఽపి దివా దాహాదయో గదాః | సంభవంతి యతస్తస్మాత్ ప్రదోషే యోజయేద్భిషక్ ||50||

రాత్రావపి ప్రతిప్రసవముద్దిశన్నాహ- పిత్తే ఇత్యాది| రాత్రిశబ్దోఽత్ర ప్రథమప్రహరవాచకః, ప్రదోషే యోజయేద్భిషగితి వక్ష్యమాణవచనాత్| కుతః పునరుష్ణకాలే పిత్తేఽధికే వా దివా న దేయమిత్యాహ- ఉష్ణ ఇత్యాది| ప్రదోషశబ్దాత్ సంధ్యాపరనిశానివృత్తిః||49-50||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

శీతే వసంతే చ దివా గ్రీష్మప్రావృడ్ఘనాత్యయే | స్నేహ్యో దినాంతే పానోక్తాన్ దోషాన్ పరిజిహీర్షతా ||51||

ఇదానీమహ్ని స్థానస్థితే దోష ఇత్యాదివాక్యైర్యుక్తిప్రాప్తం కాలనియమం ప్రకటయన్నాహ- శీత ఇత్యాది| పరిజిహీర్షతా పరిహర్తుమిచ్ఛతా||51||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

అహోరాత్రస్య కాలేషు సర్వేష్వేవానిలాధికం | తీవ్రాయాం రుజి జీర్ణాన్నం భోజయిత్వాఽనువాసయేత్ ||52||

విశిష్టావస్థాయామస్యాపవాదమాహ- అహోరాత్రస్యేత్యాది| కాలేషు సర్వేష్వితి ‘తత్తత్కాలవిరుద్ధకృత్రిమగుణోపధానం కృత్వైవ’ ఇతి శేషః | ప్రాగశుద్ధస్య కేవలవాతపీడితస్య సర్వేష్వప్యహోరాత్రావయవేష్వనువాసనమభిహితం, ఇహ తు శుద్ధస్యేతి న పౌనరుక్త్యం||52||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

న చాభుక్తవతః స్నేహః ప్రణిధేయః కథంచన | శుద్ధత్వాచ్ఛూన్యకోష్ఠస్య స్నేహ ఊర్ధ్వం సముత్పతేత్ ||53||

అభుక్తవతః ప్రతిషేధమాహ- న చేత్యాది| స్నేహ ఊర్ధ్వం సముత్పతేత్ సమ్యగూర్ధ్వం గచ్ఛేత్| తతశ్చాతిపీడితవద్ వ్యాపత్ స్యాత్| శుద్ధత్వాదిత్యత్ర సూక్ష్మత్వాదితి పఠిత్వా గయదాసః సూక్ష్మమార్గానుసరణశీలత్వాత్తస్యేతి వ్యాఖ్యానయతి||53||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

సదాఽనువాసయేచ్చాపి భోజయిత్వాఽఽర్ద్రపాణినం | జ్వరం విదగ్ధభుక్తస్య కుర్యాత్ స్నేహః ప్రయోజితః ||54|| న చాతిస్నిగ్ధమశనం భోజయిత్వాఽనువాసయేత్ | మదం మూర్చ్ఛాం చ జనయేద్ ద్విధా స్నేహః ప్రయోజితః ||55|| రూక్షం భుక్తవతో హ్యన్నం బలం వర్ణం చ హాపయేత్ | యుక్తస్నేహమతో జంతుం భోజయిత్వాఽనువాసయేత్ ||56|| యూషక్షీరరసైస్తస్మాద్యథావ్యాధి సమీక్ష్య వా | యథోచితాత్ పాదహీనం భోజయిత్వాఽనువాసయేత్ ||57||

భోజనోత్తరకాలమేవానువాసనమవిలంబితమాహ- సదేత్యాది| భోజనాద్విలంబితదానే దోషం దర్శయన్నాహ- జ్వరమిత్యాది| కీదృశమన్నం భుక్తవంతమనువాసయేత్తదాహ- న చేత్యాది| హాపయేదిత్యత్ర స్నేహః ప్రయోజిత ఇతి సంబధ్యతే| యుక్తస్నేహం అల్పస్నేహం| యథావ్యాధీతి రోగానతిక్రమేణ, రోగానురూపమితి యావత్| అత్రైవానుక్తమప్యవేక్షమాణ ఆహ- సమీక్ష్య వేతి|- సమ్యగీక్షిత్వా ‘సాత్మ్యం దోషం చ’ ఇతి శేషః| అత్ర యూషో ముద్గయూషః, స చ కృతో గ్రాహ్యః; క్షీరం గవ్యం, రసో మాంసరసః, తైర్యథాసంఖ్యం కఫపిత్తవాతప్రత్యనీకైర్భోజయిత్వా, యథోచితాత్ పాదహీనమితి ప్రాక్సంశుద్ధస్య కృతసంసర్జనస్య ఉచితాద్భక్తాత్ పాదహీనముత్తమమధ్యమమందాగ్నివిశేషేణ పాదేన పాదాభ్యాం పాదైర్వా హీనమితి జ్ఞేయం, “అర్ధహీనం త్రిభాగం వా భోజయిత్వాఽనువాసయేత్” ఇతి మునినా ప్రోక్తత్వాత్||54-57||

Adhikarana 21 (58-59) · Śloka 59

అథానువాస్యం స్వభ్యక్తముష్ణాంబుస్వేదితం శనైః | భోజయిత్వా యథాశాస్త్రం కృతచంక్రమణం తతః ||58|| విసృజ్య చ శకృన్మూత్రం యోజయేత్ స్నేహబస్తినా | ప్రణిధానవిధానం తు నిరూహే సంప్రవక్ష్యతే ||59||

అనువాసనవిధిం దర్శయన్నాహ- అథానువాస్యమిత్యాది||58-59||

Adhikarana 22 (60-62) · Śloka 62

తతః ప్రణిహితస్నేహ ఉత్తానో వాక్శతం భవేత్ | ప్రసారితైః సర్వగాత్రైస్తథా వీర్యం విసర్పతి ||60|| తాడయేత్తలయోరేనం త్రీంస్త్రీన్ వారాంఛనైః శనైః | స్ఫిచోశ్చైనం తతః శయ్యాం త్రీన్ వారానుత్క్షిపేత్తతః ||61|| ఏవం ప్రణిహితే బస్తౌ మందాయాసోఽథ మందవాక్ | స్వాస్తీర్ణే శయనే కామమాసీతాచారికే రతః ||62||

ప్రణిహితస్నేహస్య పశ్చాత్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- తత ఇత్యాది| ఆతురస్య కరణీయమభిధాయ వైద్యస్య కరణీయం నిర్దిశన్నాహ- తాడయేదిత్యాది| తలయోః హస్తపాదతలయోః, శనైః శనైస్త్రీన్ త్రీన్ వారాన్ హన్యాత్ స్నేహశీఘ్రాగమననిషేధార్థం స్ఫిచోశ్చైనమితి తాడయేదితి సంబంధః| స్ఫిచోశ్చేతి చకారో భిన్నక్రమే, తేన తాడయేదిత్యత్ర ద్రష్టవ్యః| అతస్తలయోర్గృహీతత్వాత్ కూర్పరే జానునీ చోత్క్షిపేదిత్యనుక్తో వృద్ధవైద్యవ్యవహారః శుద్ధో భవతి| శయ్యాముత్క్షిపేదితి కాష్ఠఫలకాదికృతాం సహాతురేణోర్ధ్వం నయేదిత్యర్థః, ‘శయ్యాస్థమాతురం స్ఫిగ్దేశే’ ఇత్యన్యే| ఆసీతాచారికే రత ఇతి క్రోధాదీన్ వర్జయేదిత్యర్థః||60-62||

Adhikarana 23 (63-66) · Śloka 66

స తు సైంధవచూర్ణేన శతాహ్వేన చ యోజితః | దేయః సుఖోష్ణశ్చ తథా నిరేతి సహసా సుఖం ||63|| యస్యానువాసనో దత్తః సకృదన్వక్షమావ్రజేత్ | అత్యౌష్ణ్యాదతితైక్ష్ణ్యాద్వా వాయునా వా ప్రపీడితః ||64|| సవాతోఽధికమాత్రో వా గురుత్వాద్వా సభేషజః | తస్యాన్యోఽల్పతరో దేయో న హి స్నిహ్యత్యతిష్ఠతి ||65|| విష్టబ్ధానిలవిణ్మూత్రః స్నేహహీనేఽనువాసనే | దాహక్లమప్రవాహార్తికరశ్చాత్యనువాసనః ||66||

సర్వస్నేహబస్తిద్రవ్యపూర్వకర్మ నిర్దిశన్నాహ- స ఇత్యాది| స స్నేహః, తు పునః, పక్వోఽపి సైంధవశతపుష్పాసమన్వితో దేయః| మధ్యమవయస్కమాశ్రిత్య చూర్ణస్య మాత్రామాహ- “చూర్ణమాషః పలే స్నేహే సింధుజన్మ శతాహ్వయోః”- ఇతి| తస్యానువాసనస్నేహస్య ప్రణిధానమాత్రప్రత్యావృత్త్యాఽస్య నిదానపరిహారార్థం హేతుం పునః కరణీయం చ దర్శయన్నాహ- యస్యేత్యాది| సకృత్ ఏకవారం| అక్షస్య యంత్రస్యానుపశ్చాదన్వక్షం| ఆవ్రజేత్ ఆగచ్ఛేత్| కుతః? అత్యౌష్ణ్యాత్ ఉష్ణగుణాతిరేకాత్| అతితైక్ష్ణ్యాత్ అతితీక్ష్ణైః సంస్కారకద్రవ్యైరాహితాత్| అనుచ్ఛ్వాస్య బంధనాత్ వాయునా ప్రపీడితః సవాతో బస్తిః స్యాత్; అతిమాత్రోఽతిభేషజశ్చ గురుత్వాత్| తస్యాన్యోఽల్పతర ఇతి అన్యోఽత్యౌష్ణ్యాదిగుణవిపరీతః, అల్పతరః ప్రాచీనమాత్రాతః, ప్రథమస్నేహేనైవ కించిత్స్నిగ్ధత్వాత్| కుతః పునరపి దేయ ఇత్యాహ- న హి స్నిహ్యత్యతిష్ఠతీతి; హి యతోఽతిష్ఠతి స్నేహే న స్నిహ్యతి నరః| స్నేహహీనేఽనువాసనే విష్టబ్ధానిలవిణ్మూత్రో ‘భవతి’ ఇతి శేషః| హీన ఇతి హీనగుణమానే ఇత్యర్థః| దాహక్లమప్రవాహార్తికరశ్చేతి చకారాద్ధీనానువాసితవిష్టబ్ధానిలవిణ్మూత్రలింగవిపరీతాతిసృష్టానిలవిణ్మూత్రార్తికరశ్చేతి సముచ్చినోతి| ప్రవాహస్థానే పిపాసేతి కేచిత్ పఠంతి||63-66||

Adhikarana 24 (67-69) · Śloka 69

సానిలః సపురీషశ్చ స్నేహః ప్రత్యేతి యస్య తు | ఓషచోషౌ వినా శీఘ్రం స సమ్యగనువాసితః ||67|| జీర్ణాన్నమథ సాయాహ్నే స్నేహే ప్రత్యాగతే పునః | లఘ్వన్నం భోజయేత్ కామం దీప్తాగ్నిస్తు నరో యది ||68|| ప్రాతరుష్ణోదకం దేయం ధాన్యనాగరసాధితం | తేనాస్య దీప్యతే వహ్నిర్భక్తాకాంక్షా చ జాయతే ||69||

యాదృశః స్నేహః సమ్యగనువాసితస్తమాహ- సానిల ఇత్యాది| సపురీషశ్చేతి చకారేణ సమూత్రశ్చేత్యనుక్తం సముచ్చీయతే| ప్రత్యేతి ప్రత్యాగచ్ఛతి| ఓష ఈషద్దాహః| చోష ఆకృష్యమాణస్యేవ దాహప్రకారః| గయీ తు- ఓషచోషౌ వినేతి దాహపిపాసే వినేత్యర్థ ఇత్యాహ| శీఘ్రమితి త్రిచతురాదియామాత్| అపరేద్యురాహారం నియమయన్నాహ- జీర్ణాన్నమిత్యాది| జీర్ణాన్నం పరిణతాహారం, సాయాహ్నగ్రహణం పూర్వాహ్ణభోజననిషేధార్థం| లఘ్వన్నమితి మాత్రాలఘుం ద్రవ్యలఘుం చ; కామం దీప్తాగ్నిస్త్వితి దీప్తాగ్నిశ్చేన్నరో భవతి తదా కామం యథేష్టం లఘ్వేవ భోజయేత్||67-69||

Adhikarana 25 (70) · Śloka 70

స్నేహబస్తిక్రమేష్వేవం విధిమాహుర్మనీషిణః |70|

ఇదానీం శల్యతంత్రస్య కర్తా సుశ్రుతాచార్యః కాయచికిత్సాప్రధానస్య బస్తేరుక్తవిధౌ కాయచికిత్సితమనుమతమితి దర్శయన్నాహ- స్నేహేత్యాది| మనీషిణః స్నేహబస్తిక్రమవిదః కాయచికిత్సకా ఇత్యర్థః|70|-

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

అనేన విధినా షడ్ వా సప్త వాఽష్టౌ నవైవ వా ||70|| విధేయా బస్తయస్తేషామంతరా తు నిరూహణం |71|

తమేవ క్రమం దీయమానాశేషబస్తిషూపదిశన్నాహ- అనేనేత్యాది| షడ్వేత్యాదిసంఖ్యావికల్పా వక్ష్యమాణస్నేహాదిధాత్వంతరగతదోషాపేక్షయా| తత్ర దీయమానేషు స్నేహబస్తిషు తృతీయే చతుర్థే పంచమే వా స్నేహేఽగ్న్యాద్యపేక్షయా స్నేహస్యోపరతిం కృత్వా (స్నేహస్వేదావధికృత్య ) సంసర్జనవిధానేనోపబృంహితబలాయ అంతరా నిరూహణం దద్యాద్ దోషసంచయసంశోధనాయ| తథా చ చరకః- “త్రీన్ పంచ వారాంశ్చతురోఽథ షడ్వా వాతాధికానామనువాసనీయాన్| స్నేహాన్ ప్రదత్వాఽఽశు భిషగ్ విదధ్యాత్ స్రోతోవిశుద్ధ్యర్థమతో నిరూహాన్” (చ.సి.అ.1) ఇతి||70||-

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

దత్తస్తు ప్రథమో బస్తిః స్నేహయేద్బస్తివంక్షణౌ ||71|| సమ్యగ్దత్తో ద్వితీయస్తు మూర్ధస్థమనిలం జయేత్ | జనయేద్బలవర్ణౌ చ తృతీయస్తు ప్రయోజితః ||72|| రసం చతుర్థో రక్తం తు పంచమః స్నేహయేత్తథా | షష్ఠస్తు స్నేహయేన్మాంసం మేదః సప్తమ ఏవ చ ||73|| అష్టమో నవమశ్చాస్థి మజ్జానం చ యథాక్రమం | ఏవం శుక్రగతాన్ దోషాన్ ద్విగుణః సాధు సాధయేత్ ||74||

ఇదానీం స్నేహబస్తేః ప్రథమాదిదానేన కార్యం నిర్దిశన్నాహ- దత్త ఇత్యాది| బస్తివంక్షణావిత్యుపలక్షణమధఃకాయస్య| మూర్ధస్థమనిలం జయేదితి మూర్ధస్థమూర్ధ్వకాయస్థం, జైజ్జటాచాయస్తు ఆదిపదలోపాద్ బస్తిమూర్ధస్థమనిలం జయేదితి వ్యాఖ్యానయతి| ఏవమనేన క్రమేణ| శుక్రగతాన్ దోషాన్ వ్యాధిసముద్దేశీయోక్తాన్ క్లైబ్యాప్రహర్షజనకాన్| ద్విగుణః స్నేహబస్తిరష్టాదశసంఖ్యః| సాధు సమ్యగ్దత్తః సాధయేదితి| బస్త్యాదిదేశరసాదిధాతుస్నేహనమాశ్రిత్య దత్తస్నేహబస్తేః ప్రథమాదిదానమాభిహితం| దోషసమాశ్రితస్నేహదానం తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయం| యథా- “ఏకం త్రీన్ వా బలాసే తు స్నేహబస్తీన్ ప్రకల్పయేత్| పంచ వా సప్త వా పిత్తే నవైకాదశ వాఽనిలే” (వా.సూ.అ.19) ఇతి||71-74||

Adhikarana 28 (75-76) · Śloka 76

అష్టాదశాష్టాదశకాన్ బస్తీనాం యో నిషేవతే | యథోక్తేన విధానేన పరిహారక్రమేణ చ ||75|| స కుంజరబలోఽశ్వస్య జవైస్తుల్యోఽమరప్రభః | వీతపాప్మా శ్రుతధరః సహస్రాయుర్నరో భవేత్ ||76||

ఏవమేతైరష్టాదశభిః స్నేహబస్తిభిర్ధాతుగతదోషహరణమభిధాయ పునః పునరభ్యస్తైరేతైరేవ విశిష్టం రసాయనఫలం దర్శయన్నాహ- అష్టాదశేత్యాది| యథోక్తేనేతి ఇహ చానంతరాతిక్రాంతేన| పరిహారక్రమేణేతి ఆతురోపద్రవీయే వక్ష్యమాణేన| కుంజరబల ఇతి ఉపచయశక్తిలక్షణబలయుక్తః| అశ్వస్య జవైస్తుల్య ఇతి గజ ఇవోపచితధాతురపి క్రియావిశేషప్రభావాత్తురంగవత్తరస్వీ| అమరవత్ ప్రకర్షేణ భాతీతి అమరప్రభః అత్యద్భుతవర్ణాద్యుపేత ఇత్యర్థః| వీతపాప్మా క్రియావిశేషప్రభావాదేవ గతప్రాక్తనజన్మకృతసకలకల్మషః| శ్రుతధర ఇతి చిత్తస్య శక్త్యుత్కర్షయుక్తః| సహస్రాయురితి శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగోత్కర్షః| యద్యప్యత్ర స్నేహబస్తీనామష్టాదశకం, అంతరా తు నిరూహణమితి పూర్వవాక్యాదనియతనిరూహాన్వితోఽభిహితస్తథాఽపి తంత్రాంతరదర్శనాన్నియతద్వాదశయాపనాఖ్యనిరూహోపేతో జ్ఞేయః, తాదృశస్య చ తంత్రాంతరే కర్మ ఇతి సంజ్ఞా| తథాహి- “త్రింశన్మతాః కర్మతు బస్తయో హి కాలస్తతోఽర్ధేన తతశ్చ యోగః| సాన్వాసనా ద్వాదశ వై నిరూహాః ప్రాక్ స్నేహ ఏకః పరతస్తు పంచ” (చ.సి.అ.1) ఇతి; తతశ్చ “అష్టాదశాష్టాదశకాన్ బస్తీనాం యో నిషేవతే”- ఇత్యనేన కర్మబస్తీనష్టాదశవారాన్ యో నిషేవతే ఇత్యర్థో గమ్యతే| తథా శ్రీవాగ్భటేనాపి కర్మకాలయోగబస్తయోఽభిహితాః| తథా చ- “ప్రాక్ స్నేహ ఏకః పంచాంతే ద్వాదశాస్థాపనాని చ| సాన్వాసనాని కర్మైవం బస్తయస్త్రింశదీరితాః||కాలః పంచదశైకోఽత్ర ప్రాక్స్నేహోఽంతే త్రయస్తథా| షట్ పంచబస్త్యంతరితాః, యోగోఽష్టౌ బస్తయోఽత్ర తు||త్రయో నిరూహాః స్నేహాశ్చ స్నేహావాద్యంతయోరుభౌ” (వా.సూ.అ.19) ఇతి| యాపనబస్తివిషయోఽయం గ్రంథః, నిరూహా ఏవ యాపనబస్తయః; అత ఏవైకాంతరితాః స్నేహాః, యాపనబస్తయో హి నాతిస్నిగ్ధరూక్షా ‘నపుంసకబస్తయః’ ఇత్యుచ్యంతే| కర్మకాలయోగసంజ్ఞయా యథాసంఖ్యం వాతపిత్తకఫహరో బస్తిప్రయోగో జ్ఞేయః| గయదాసస్తు బలవద్విగ్రహాదిజనితోపచయపూర్వకవాతాదిదోషప్రకోపే బలీయసి త్రింశద్బస్తయః, స్వస్థే పునః కాలైకప్రభావజనితవాతాదిప్రకోపే మధ్యబలే పంచదశ, కాలేనాప్యకృతదోషకోపస్య స్వస్థస్యాపూర్వవృష్యత్వాదిలాభార్థమష్టౌ||75-76||

Adhikarana 29 (77-78) · Śloka 78

స్నేహబస్తిం నిరూహం వా నైకమేవాతిశీలయేత్ | స్నేహాదగ్నివధోత్క్లేశౌ నిరూహాత్ పవనాద్భయం ||77|| తస్మాన్నిరూఢోఽనువాస్యో నిరూహ్యశ్చానువాసితః | నైవం పిత్తకఫోత్క్లేశౌ స్యాతాం న పవనాద్భయం ||78||

ద్వయోరేకస్యాతిశీలననిషేధాయ దోషం దర్శయన్నాహ- స్నేహబస్తిమిత్యాది| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “స్యాతామగ్నివధోత్క్లేశావత్యభ్యస్తేఽనువాసనే| నిరూహసేవనాచ్చాపి భవేయుర్వాతజా గదాః”- ఇతి||77-78||

Adhikarana 30 (79) · Śloka 79

రూక్షాయ బహువాతాయ స్నేహబస్తిం దినే దినే | దద్యాద్వైద్యస్తతోఽన్యేషామగ్న్యాబాధభయాత్త్ర్యహాత్ ||79||

స్నేహబస్తేరవస్థావిశేషేణ ప్రతిదినం విధానముద్దిశన్నాహ- రూక్షాయేత్యాది||79||

Adhikarana 31 (80) · Śloka 80

స్నేహోఽల్పమాత్రో రూక్షాణాం దీర్ఘకాలమనత్యయః | తథా నిరూహః స్నిగ్ధానామల్పమాత్రః ప్రశస్యతే ||80||

అభ్యాసేఽపి స్నేహబస్తిర్యథా నిరాపదస్తథోపదిశన్నాహ- స్నేహోఽల్పమాత్ర ఇత్యాది| అర్ధహీనతా చతుర్భాగావశిష్టతా వాఽల్పశబ్దార్థః, తేన షట్పలప్రమాణాస్త్రిపలప్రమాణో వా స్నేహబస్తిర్దీర్ఘకాలమభ్యస్తో రూక్షాణాం నిరత్యయః నిర్గతవ్యాపత్| తథా నిరూహోఽపి దీర్ఘకాలం స్నిగ్ధానామల్పమాత్ర ఏవ పాదహీనోఽర్ధభాగహీనా వా శస్యతే, అనత్యయత్వాదిత్యర్థః||80||

Adhikarana 32 (81-85) · Śloka 85

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి వ్యాపదః స్నేహబస్తిజాః | బలవంతో యదా దోషాః కోష్ఠే స్యురనిలాదయః ||81|| అల్పవీర్యం తదా స్నేహమభిభూయ పృథగ్విధాన్ | కుర్వంత్యుపద్రవాన్ స్నేహః, స చాపి న నివర్తతే ||82|| తత్ర వాతాభిభూతే తు స్నేహే ముఖకషాయతా | జృంభా వాతరుజస్తాస్తా వేపథుర్విషమజ్వరః ||83|| పిత్తాభిభూతే స్నేహే తు ముఖస్య కటుతా భవేత్ | దాహస్తృష్ణా జ్వరః స్వేదో నేత్రమూత్రాంగపీతతా ||84|| శ్లేష్మాభిభూతే స్నేహే తు ప్రసేకో మధురాస్యతా | గౌరవం ఛర్దిరుచ్ఛ్వాసః కృచ్ఛ్రాచ్ఛీతజ్వరోఽరుచిః ||85||

స్నేహబస్తివ్యాపల్లక్షణం సచికిత్సితం ప్రతిపాదయితుకామః స్నేహబస్తివ్యాపద్వ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞామాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| దోషాభిభూతస్నేహవ్యాపదాం సామాన్యాం సంప్రాప్తిముద్దిశన్నాహ- బలవంత ఇత్యాది| స స్నేహః| న నివర్తతే న నిర్గచ్ఛతీత్యర్థః||81-85||

Adhikarana 33 (86) · Śloka 86

తత్ర దోషాభిభూతే తు స్నేహే బస్తిం నిధాపయేత్ | యథాస్వం దోషశమనాన్యుపయోజ్యాని యాని చ ||86||

తత్ర ప్రతీకారమాహ- తత్ర దోషాభిభూతే ఇత్యాది| బస్తిమితి మారుతాదిహరకషాయం సంశోధనద్రవ్యావాపం చ నిరూహం స్నేహస్యాపకర్షణం దద్యాత్| యాని చ దోషశమనాని తాని చ యథాస్వముపయోజ్యాని| ఏతద్యథాస్వం బస్తిదానమజీర్ణజ్వరాదికామామాశయస్థదోషజాం వ్యాపదం పరిత్యజ్య జ్ఞేయం| తత్రామాన్వయే లంఘనాదికమేవ||86||

Adhikarana 34 (87-92) · Śloka 92

అత్యాశితేఽన్నాభిభవాత్ స్నేహో నైతి యదా తదా | గురురామాశయః శూలం వాయోశ్చాప్రతిసంచరః ||87|| హృత్పీడా ముఖవైరస్యం శ్వాసో మూర్చ్ఛా భ్రమోఽరుచిః | తత్రాపతర్పణస్యాంతే దీపనో విధిరిష్యతే ||88|| అశుద్ధస్య మలోన్మిశ్రః స్నేహో నైతి యదా పునః | తదాఽంగసదనాధ్మానే శ్వాసః శూలం చ జాయతే ||89|| పక్వాశయగురుత్వం చ తత్ర దద్యాన్నిరూహణం | తీక్ష్ణం తీక్ష్ణౌషధైరేవ సిద్ధం చాప్యనువాసనం ||90|| శుద్ధస్య దూరానుసృతే స్నేహే స్నేహస్య దర్శనం | గాత్రేషు సర్వేంద్రియాణాముపలేపాఽవసాదనం ||91|| స్నేహగంధి ముఖం చాపి కాసశ్వాసావరోచకః | అతిపీడితవత్తత్ర సిద్ధిరాస్థాపనం తథా ||92||

అశుద్ధస్య అకృతవిరేచననిరూహస్య| శుద్ధస్య దూరానుసృతే ఉదరానుసృతే| ఉపలేపో మలవృద్ధిః| అవసాదనం గ్లానిః| అతిపీడితవత్తత్ర సిద్ధిః సాధనం చికిత్సితమిత్యర్థః| తత్ పునర్గలావపీడాదిశీతసేకాంతం, తథాఽఽస్థాపనమవస్థాయాం స్నేహాపకర్షకశోధనద్రవ్యకషాయగోమూత్రావాపం||87-92||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

అస్విన్నస్యావిశుద్ధస్య స్నేహోఽల్పః సంప్రయోజితః | శీతో మృదుశ్చ నాభ్యేతి తతో మందం ప్రవాహతే ||93|| విబంధగౌరవాధ్మానశూలాః పక్వాశయం ప్రతి | తత్రాస్థాపనమేవాశు ప్రయోజ్యం సానువాసనం ||94||

అస్విన్నస్యేత్యాది| మందం ప్రవాహతే మందవేగం ప్రవర్తతే; తత్ర యథాదోషప్రత్యనీకమాస్థాపనమనువాసనం చ తీక్ష్ణం శీఘ్రం ప్రయోక్తవ్యం||93-94||

Adhikarana 36 (95-96) · Śloka 96

అల్పం భుక్తవతోఽల్పో హి స్నేహో మందగుణస్తథా | దత్తో నైతి క్లమోత్క్లేశౌ భృశం చారతిమావహేత్ ||95|| తత్రాప్యాస్థాపనం కార్యం శోధనీయేన బస్తినా | (అన్వాసనం చ స్నేహేన శోధనీయేన శస్యతే ) ||96||

అల్పమిత్యాది| నైతి న ప్రత్యాగచ్ఛతి||95-96||

Adhikarana 37 (97) · Śloka 97

అహోరాత్రాదపి స్నేహః ప్రత్యాగచ్ఛన్న దుష్యతి | కుర్యాద్బస్తిగుణాంశ్చాపి జీర్ణస్త్వల్పగుణో భవేత్ ||97||

స్నేహస్తు అష్టభిః కారణైర్న నివర్తత ఇతి అనివృత్తిర్వ్యాపదుక్తా, తత్ కియతః కాలాదిత్యాహ- అహోరాత్రాదిత్యాది| అపిశబ్దాత్త్రిచతురాదియామనివృత్తిస్తావన్న దుష్యత్యేవాహోరాత్రాదపీత్యపిశబ్దార్థః| న దుష్యతి న దోషం కరోతి, న వ్యాపద్యత ఇత్యర్థః||97||

Adhikarana 38 (98) · Śloka 98

యస్య నోపద్రవం కుర్యాత్ స్నేహబస్తిరనిఃసృతః | సర్వోఽల్పోవాఽఽవృతో రౌక్ష్యాదుపేక్ష్యః స విజానతా ||98||

సర్వథాఽనివృత్తోఽప్యవయవేన వా నిరుపద్రవో న వ్యాపద్యత ఇతి బోధయన్నాహ- యస్యేత్యాది| ఆవృతో రౌక్ష్యాదితి ఆభ్యాం వాశబ్దః ప్రత్యేకం సంబంధనీయః; తేనావృతో వా రౌక్ష్యాద్వా స్నేహబస్తిరనిఃసృత ఇతి సంబంధనీయం| తత్రావృతో దోషత్రయేణ, అత్యశనేన, మలసంచయేన వేత్యర్థః; రౌక్ష్యాదిత్యనేన దూరానుసృతో అస్విన్నస్యాల్పం భుక్తవతోఽల్పశ్చేతి త్రితయమపి గృహీతం, ఏషు త్రిష్వప్యతిరౌక్ష్యేణ వాయురేవ విధారయతీతి; ఏవమష్టౌ వ్యాపదో గృహీతాః| ఉపేక్ష్యః ఉపేక్షణీయః, తదాఽఽకృష్ట్యాం యత్నం న కుర్యాదిత్యర్థః||98||

Adhikarana 39 (99) · Śloka 99

అనాయాంతం త్వహోరాత్రాత్ స్నేహం సంశోధనైర్హరేత్ |99|

అనాయాంతమిత్యాది| సోపద్రవం తు స్నేహమహోరాత్రాదనాగచ్ఛంతం హరేత్ నిర్హరేచ్ఛోధనైరేవ బస్తిభిః|99|-

Adhikarana 40 (99) · Śloka 99

స్నేహబస్తావనాయాతే నాన్యః స్నేహో విధీయతే ||99||

స్నేహబస్తావనాయతే ఇత్యాది| అనాయాతే సోపద్రవస్నేహే నిరూహబస్తిరేవ శోధనార్థం దీయతే, నేతర ఇత్యర్థః||99||

Adhikarana 41 (100) · Śloka 100

ఇత్యుక్తా వ్యాపదః సర్వా సలక్షణచికిత్సితాః |100|

ఉక్తం హి నియమయన్నాహ- ఇత్యుక్తా వ్యాపద ఇత్యాది| సర్వా ఇతి వ్యాపదః సలక్షణచికిత్సితా ‘స్నేహబస్తేశ్చ వక్ష్యంతే తచ్చికిత్సితే’ ఇత్యనేన యాః ప్రాగుద్దిష్టాస్తా అశేషా ఇత్యర్థః|100|-

Adhikarana 42 (100-101) · Śloka 101

బస్తేరుత్తరసంజ్ఞస్య విధిం వక్ష్యామ్యతః పరం ||100|| చతుర్దశాంగులం నేత్రమాతురాంగులసమ్మితం | మాలతీపుష్పవృంతాగ్రం ఛిద్రం సర్షపనిర్గమం ||101||

ఉత్తరబస్తేరిదానీమవసరః- బస్తేరుత్తరసంజ్ఞస్యేత్యాది| తత్ర నేత్రస్య ప్రాక్ ప్రమాణమాహ- చతుర్దశేత్యాది| తచ్చ నేత్రం పుంసాం చతుర్దశాంగులం జాతీపుష్పవృంతసదృశాగ్రం సర్షపచ్ఛిద్రం మధ్యసన్నివిష్టకర్ణికం సువర్ణాదిమయం మూలే ద్వికర్ణికం చ| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే- “తత్ సౌవర్ణం రాజతం వా శ్లక్ష్ణం గోపుచ్ఛవత్ సమం| అశ్మఘ్నకుందసుమనఃపుష్పవృంతాగ్రమండలం||సిద్ధార్థకప్రవేశాగ్రం మూలే మధ్యే సకర్ణికం| చతుర్దశాంగులం నేత్రం తత్ర కార్యం విజానతా”- ఇతి| సప్తాంగులం చ పరమం ప్రణిధానం; తథా చ క్షారపాణిః,- “అంగులాన్యథ చత్వారి పంచ షట్ సప్త వా తథా| సప్తాంగులం పరం నేత్రం ప్రణిధేయం భిషగ్విదా||హింస్యాద్బస్తిం నరం చేహ ప్రమాణాదధికం తతః”- ఇతి||100-101||

Adhikarana 43 (102) · Śloka 102

స్నేహప్రమాణం పరమం ప్రకుంచశ్చాత్ర కీర్తితః | పంచవింశాదధో మాత్రాం విదధ్యాద్బుద్ధికల్పితాం ||102||

నేత్రమానమభిధాయ స్నైహికనైరూహికభేదాభ్యాం ద్వివిధే ఉత్తరబస్తౌ వక్తవ్యే స్నైహికస్య ప్రాక్ ప్రయోజ్యత్వాత్ స్నేహమానమాహ- స్నేహప్రమాణమిత్యాది| అత్రేతి సుశ్రుతమతే| ప్రకుంచః పలం, పంచవింశాదధ ఇత్యాది వక్ష్యమాణవాక్యాత్ పంచవింశద్వర్షమారభ్య స్నేహప్రమాణం పరమం ప్రకీర్తితం| చరకాచార్యః పునరర్ధపలం| పంచవింశాదిత్యాది| అధః అర్వాక్| మాత్రాం బుద్ధికల్పితామితి| అయమర్థః- సాంవత్సరికబాలకే స్నేహపలస్య పంచవింశతితమమంశమారభ్య ద్విసాంవత్సరికాదౌ ప్రతివత్సరం పంచవింశతితమస్యాంశస్య వృద్ధిం విదధ్యాద్ యావత్ పంచవింశతివార్షికస్య పలమితి||102||

Adhikarana 44 (103) · Śloka 104

నివిష్టకర్ణికం మధ్యే, నారీణాం చతురంగులే | మూత్రస్రోతఃపరీణాహం ముద్గవాహి దశాంగులం ||103|| మేఢ్రాయామసమం కేచిదిచ్ఛంతి ఖలు తద్విదః |104|

పురుషాణాం నేత్రాదిమానముక్త్వా, ఇదానీం పురుషనేత్రేఽనుక్తం కర్ణికానివేశస్థానం, తథా స్త్రీణాం నేత్రకర్ణికాస్థానం పరిణాహాయామైర్దర్శయన్నాహ- నివిష్టకర్ణికం మధ్యే ఇతి; పురుషస్య ‘నేత్రం’ ఇతి వాక్యశేషః| నారీణాం చతురంగులే ఇతి నివిష్టకర్ణికమిత్యత్రాపి సంబంధనీయం| స్థౌల్యమాహ- మూత్రస్రోతఃపరీణాహం మూత్రస్రోతఃస్థౌల్యం| ముద్గవాహీతి అంతశ్ఛిద్రమానం | దశాంగులమితి దైర్ధ్యేణ| మేఢ్రాయామసమమితి అపత్యమార్గే పురుషేంద్రియస్థూలం నేత్రం కించిదధికచ్ఛిద్రం చ||103||-

Adhikarana 45 (104-105) · Śloka 105

తాసామపత్యమార్గే తు నిదధ్యాచ్చతురంగులం ||104|| ద్వ్యంగులం మూత్రమార్గే తు కన్యానాం త్వేకమంగులం | విధేయం చాంగులం తాసాం విధివద్ధక్ష్యతే యథా ||105||

నేత్రమానమభిధాయ మార్గభేదేన ప్రణిధానవిధానమాహ- తాసామిత్యాది| తాసాం ప్రసూతానామప్రసూతానాం చ ప్రాప్తగర్భగ్రహణకాలానాం గర్భాశయశోధనార్థమపత్యమార్గే చతురంగులం నిదధ్యాత్; మూత్రకృచ్ఛ్రాదివికారేషు తాసాముభయరూపాణామపి మూత్రవర్త్మని ద్వ్యంగులం నిదధ్యాత్| కన్యానామప్రాప్తద్వాదశవర్షాణాం మూత్రకృచ్ఛ్రాదౌ మూత్రవర్త్మని ఏకమంగులం నిదధ్యాత్||104-105||

Adhikarana 46 (106) · Śloka 106

స్నేహస్య ప్రసృతం చాత్ర స్వాంగులీమూలసమ్మితం | దేయం ప్రమాణం పరమమర్వాగ్ బుద్ధివికల్పితం ||106||

స్త్రీణాముత్తరబస్తౌ స్నేహమానమాహ- స్నేహస్యేత్యాది| అత్ర స్త్రీవిషయే| స్వాంగులీమూలసమ్మితః ప్రసృతో దేయః; తచ్చ పరమముత్తమం ప్రమాణం సర్వవయోఽవస్థాసు బలీయసి రోగే; మధ్యహీనబలరోగే తు సర్వాస్వపి వయోఽవస్థాసూత్తమప్రమాణాదర్వాఙ్మధ్యం హీనం చ బుద్ధ్యా వికల్పితం మానం జ్ఞేయం| గర్భాశయశోధనార్థం చ స్నేహమాత్రాద్వైగుణ్యమగ్రే వక్ష్యతి||106||

Adhikarana 47 (107) · Śloka 108

ఔరభ్రః శౌకరో వాఽపి బస్తిరాజశ్చ పూజితః | తదలాభే ప్రయుంజీత గలచర్మ తు పక్షిణాం ||107|| (తస్యాలాభే దృతేః పాదో మృదుచర్మ తతోఽపి వా ) |108|

ఔరభ్రో మేషస్య, శౌకరో వన్యశూకరస్య, ఆజః ఛాగస్య, బస్తిః పూజితః||107||-

Adhikarana 48 (108-113) · Śloka 114

అథాతురముపస్నిగ్ధం స్విన్నం ప్రశిథిలాశయం ||108|| యవాగూం సఘృతక్షీరాం పీతవంతం యథాబలం | నిషణ్ణమాజానుసమే పీఠే సోపాశ్రయే సమం ||109|| స్వభ్యక్తబస్తిమూర్ధానం తైలేనోష్ణేన మానవం | తతః సమం స్థాపయిత్వా నాలమస్య ప్రహర్షితం ||110|| పూర్వం శలాకయాఽన్విష్య తతో నేత్రమనంతరం | శనైః శనైర్ఘృతాభ్యక్తం విదధ్యాలాని షట్ ||111|| మేఢ్రయామసమం కేచిదిచ్ఛంతి ప్రణిధానకం | తతోఽవపీడయేద్బస్తిం శనైర్నేత్రం చ నిర్హరేత్ ||112|| తతః ప్రత్యాగతస్నేహమపరాహ్ణే విచక్షణః | భోజయేత్ పయసా మాత్రాం యూషేణాథ రసేన వా ||113|| అనేన విధినా దద్యాద్బస్తీంస్త్రీంశ్చతురోఽపి వా |114|

పరం ప్రణిధానమాహ- అథాతురమిత్యాది| స్నైహికస్యోత్తరబస్తేః సఘృతక్షీరయవాగూభోజనం పూర్వకర్మ, పయోయూషరసైరపరాహ్ణే భోజనం పశ్చాత్కర్మ; తేన పూర్వాహ్ణే చోత్తరబస్తిప్రణిధానం| ప్రశిథిలాశయమితి వాతమూత్రపురీషనిర్గమేన| సోపాశ్రయే సావష్టంభకే, సమం యథా స్యాదేవం నిషణ్ణం| స్వభ్యక్తేత్యాది స్వభ్యక్తో బస్తేర్మూత్రాధారస్య మూర్ధా ఉపరితనభాగో యస్య తం తథా, సమం ఋజుం| నాలం మేహనం| ప్రహర్షితం స్తబ్ధం| అంగులాని షడితి మధ్యమప్రమాణమేఢ్రస్య మధ్యమం ప్రణిధానమానమవేక్ష్య| నివిష్టకర్ణికం మధ్య ఇతి సూత్రముత్తమం ప్రణిధానమవేక్ష్య| తథా చ ప్రాగుక్తం- సప్తాంగులం పరం నేత్రమిత్యాది| ఏకీయమతేన ప్రణిధానమాహ- మేఢ్రాయామసమమిత్యాది| పయోయూషరసైర్భోజనం కఫపిత్తవాతాపేక్షయా| అనేన విధినేతి అనంతరోక్తేన| బస్తీంస్త్రిశ్చతురోఽపి వేతి| అయమర్థః- ప్రాగ్దత్తస్నేహప్రత్యాగమనే కాలాంతరితస్తదహరేవ త్రిశ్చతుర్వా మాత్రాం వర్ధయిత్వా స్నేహో దేయః, ఏవం త్రీణి దినాని స్నైహికముత్తరబస్తిం దత్త్వా త్ర్యహమేవ విశ్రమ్య పునస్త్ర్యహం దద్యాదావ్యాధినివృత్తేః| తథాచ వాగ్భటః- “బస్తీంస్త్రిరాత్రమేవం చ స్నేహమాత్రాం వివర్ధయేత్| త్ర్యహమేవ చ విశ్రమ్య ప్రణిదధ్యాత్ పునస్త్ర్యహం” (వా.సూ. అ.19) ఇతి||108-113||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

ఊర్ధ్వజాన్వై స్త్రియై దద్యాదుత్తానాయై విచక్షణః ||114|| సమ్యక్ ప్రపీడయేద్యోనిం దద్యాత్ సుమృదుపీడితం | త్రికర్ణికేన నేత్రేణ దద్యాద్యోనిముఖం ప్రతి ||115||

స్త్రీణాముత్తరబస్తిప్రణిధానే విశేషమాహ- ఊర్ధ్వేత్యాది| ‘విచక్షణః’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘సమాహిన’ ఇతి పఠంతి; కామసంకల్పరహితత్వేనాఽచలితచిత్తప్రకృతిరిత్యర్థః, ‘బస్తిం దద్యాత్’ ఇతి శేషః| త్రికర్ణికేన నేత్రేణేత్యనేనాత్రాపి బస్తినిబంధనం కర్ణికాద్వయమితి సూచయతి||114-115||

Adhikarana 50 (116) · Śloka 116

గర్భాశయవిశుద్ధ్యర్థం స్నేహేన ద్విగుణేన తు |116|

కార్యవిశేషే ద్విగుణస్నేహేన స్నేహప్రకారమాహ - గర్భాశయేత్యాది| స్నేహేన ద్విగుణేన తు పూర్వోక్తవదత్రాంగులీమూలసమ్మితప్రసృత్యపేక్షయా ద్విగుణేనేతి జ్ఞేయం|116|-

Adhikarana 51 (116) · Śloka 117

క్వాథప్రమాణం ప్రసృతం, స్త్రియా ద్విప్రసృతం భవేత్ ||116|| కన్యేతరస్యాః, కన్యాయాస్తద్వద్బస్తిప్రమాణకం |117|

స్నైహికోత్తరబస్తేః ప్రమాణం నిర్దిశ్యావసరప్రాప్తం నిరూహోత్తరబస్తిప్రమాణమాహ- క్వాథప్రమాణమిత్యాది| క్వాథప్రమాణం ప్రసృతమితి ‘పురుషస్య’ ఇతి శేషః, తేనాతురపురుషస్య యథావయః స్వహస్తసమ్మితం ప్రసృతం మాత్రాప్రమాణం| స్త్రియా ఇత్యాది ప్రసూతాయాః ప్రసూతిరహితాయా వా గర్భగ్రహణయోగ్యాయా గర్భాశయశోధనార్థం| ప్రసూతానామప్రసూతానాం చ బస్తిశోధనార్థమాహ- కన్యేతరస్యా ఇత్యాది| కన్యేతరస్యా అప్రసూతాయాః ప్రసూతాయా వా గర్భగ్రహణాయోగ్యాయాః| కన్యాయా అప్రాప్తద్వాదశవర్షాయాః| తద్వదితి పురుషవద్ యథావయః స్వహస్తసమ్మితం ప్రసృతం ప్రమాణం బస్తిశోధనార్థం, నతు ద్విప్రసృతం తస్య గర్భాశయశోధనార్థం విహితత్వాదితి||116||-

Adhikarana 52 (117-122) · Śloka 123

అప్రత్యాగచ్ఛతి భిషగ్ బస్తావుత్తరసంజ్ఞితే ||117|| భూయో బస్తిం నిదధ్యాత్తు సంయుక్తం శోధనైర్గణైః | గుదే వర్తిం నిదధ్యాద్వా శోధనద్రవ్యసంభృతాం ||118|| ప్రవేశయేద్వా మతిమాన్ బస్తిద్వారమథైషణీం | పీడయేద్వాఽప్యధో నాభేర్బలేనోత్తరముష్టినా ||119|| ఆరగ్వధస్య పత్రైస్తు నిర్గుండ్యాః స్వరసేన చ | కుర్యాద్గోమూత్రపిష్టేషు వర్తీర్వాఽపి ససైంధవాః ||120|| ముద్గైలాసర్షపసమాః ప్రవిభజ్య వయాంసి తు | బస్తేరాగమనార్థాయ తా నిదధ్యాచ్ఛలాకయా ||121|| ఆగారధూమబృహతీపిప్పలీఫలసైంధవైః | కృతా వా శుక్తగోమూత్రసురాపిష్టైః సనాగరైః ||122|| అనువాసనసిద్ధిం చ వీక్ష్య కర్మ ప్రయోజయేత్ |123|

అనాగచ్ఛతి స్నేహే ప్రత్యాగమనోపాయమాహ- అప్రత్యాగచ్ఛతీత్యాది| అత్ర గయదాసః స్నైహికస్యోత్తరబస్తేర్భాలుకిదర్శనాన్మాత్రాశతాదూర్ధ్వం ప్రత్యాగమనకాలం వర్ణయతి| తథాహి భాలుకిః,- “బస్తిర్మాత్రాశతాదూర్ధ్వం ప్రత్యాగచ్ఛతి, అనాగచ్ఛతి వర్తిం పాయౌ నాలే ప్రదాపయేత్- ” ఇతి| దృఢబలస్తు ప్రత్యాగమనకాలమనువాసనోత్తరబస్తేరితి మన్యతే| తథా చ తద్వాక్యం- “ప్రత్యాగతే ద్వితీయం చ తృతీయం చైవ దాపయేత్| అనాగచ్ఛన్నుపేక్ష్యస్తు రజనీం- ” ఇత్యాది| ‘తత్రోపద్రవకారీ మాత్రాశతాదూర్ధ్వం స్నేహో యత్నేనానయితవ్యః, నత్వనువాసనవత్త్రియామాత్పరత ఇతి, అనాగచ్ఛన్నిరుపద్రవశ్చాహోరాత్రముపేక్షణీయ ఇతి మతద్వయమప్యవస్థావశేన ప్రమాణయితవ్యం| ఏవంవిధే చ ప్రత్యాగమనకాలే అనాగచ్ఛతి స్నైహికే నిరూహోత్తరబస్తిః సంశోధనైస్త్రివృదాదిభిర్బస్తిశోధనైశ్చ తృణపంచమూలాదిగణద్రవ్యైః క్వాథరూపైర్యుక్తం బస్తిం ప్రసృతిమాత్రం మూత్రమార్గేణ, స్త్రియా ద్విప్రసృతిమాత్రమపత్యమార్గేణ స్నేహాపకర్షణం దద్యాత్| గుద ఇత్యాది శోధనద్రవ్యసంభృతామితి విరేచనద్రవ్యనిర్మితాం| ఏషణీం శలాకాం| యచ్చావశేషం తద్బలేన సామర్థ్యేన, ఉత్తరముష్టినా ముష్టేరగ్రభాగేన| గుదవర్తిమభిధాయ మూత్రమార్గే వయోభేదేన దర్శయన్నాహ- ఆరగ్వధేత్యాది| తా వర్తీః తంత్రాంతరదర్శనాచ్ఛాయాశుష్కా ఘృతాక్తాః స్రోతసి మూత్రమార్గే శలాకయా నిదధ్యాత్ ప్రవేశయేత్ స్నేహాపకర్షణార్థం, అపత్యమార్గే స్థూలా వర్తిశ్చతురంగులా ప్రణిధేయా| ప్రకారాంతరేణ వర్తిమాహ- ఆగారేత్యాది| ఫలం మదనఫలం| కృతా వర్తీః ముద్గాదిప్రమాణాః| శుక్తం చుక్రం| అనువాసనచికిత్సావేక్షణమాహ- అనువాసనసిద్ధిమిత్యాది| స్నైహికోత్తరబస్తిదానానంతరం యదనుక్తం స్ఫిక్తాడనాదికం కర్మ తదనువాసనచికిత్సితం వీక్ష్య ప్రయోజయేత్; తథా చ వాగ్భటః,- “పీడితేఽంతర్గతే స్నేహే స్నేహబస్తిక్రమో హితః” (వా.సూ. అ.19) ఇతి||117-122||

Adhikarana 53 (123-124) · Śloka 124

శర్కరామధుమిశ్రేణ శీతేన మధుకాంబునా ||123|| దహ్యమానే తదా బస్తౌ దద్యాద్బస్తిం విచక్షణః | క్షీరవృక్షకషాయేణ పయసా శీతలేన చ ||124||

తత్ర స్నేహప్రదానకుపితపిత్తేనానిర్గచ్ఛతః స్నేహస్య నిర్గమనార్థం దత్తతీక్ష్ణోష్ణనిరూహకుపితపిత్తేన వా దహ్యమానే బస్తౌ బస్తివిశేషముపదిశన్నాహ- శర్కరేత్యాది| శర్కరామధుమిశ్రేణేతి త్రిష్వపి యోగేషు యోజనీయమితి||123-124||

Adhikarana 54 (125-126) · Śloka 126

శుక్రం దుష్టం శోణితం చాంగనానాం పుష్పోద్రేకం తస్య నాశం చ కష్టం | మూత్రాఘాతాన్మూత్రదోషాన్ ప్రవృద్ధాన్ యోనివ్యాధిం సంస్థితిం చాపరాయాః ||125|| శుక్రోత్సేకం శర్కరామశ్మరీం చ శూలం బస్తౌ వంక్షణే మేహనే చ | ఘోరానన్యాన్ బస్తిజాంశ్చాపి రోగాన్ హిత్వా మేహానుత్తరో హంతి బస్తిః ||126||

ఇదానీముత్తరబస్తేర్విషయం దర్శయన్నాహ- శుక్రమిత్యాది| పుష్పం ఋతుస్తస్యోద్రేకోఽకాలప్రవృత్తిః, కష్టం కష్టసాధ్యం| మూత్రాఘాతాన్ మూత్రావరోధాన్| మూత్రదోషాన్ మూత్రకృచ్ఛ్రాన్| సంస్థితిం నిర్గమరోధమిత్యర్థః| అపరా గర్భావరణవిశేషః, యస్యా ‘ఉల్బ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధిః| అశేషబస్తిరోగపరిహారార్థమాహ- బస్తిజాంశ్చాపి రోగానితి||125-126||

Adhikarana 55 (127) · Śloka 127

సమ్యగ్దత్తస్య లింగాని వ్యాపదః క్రమ ఏవ చ | బస్తేరుత్తరసంజ్ఞస్య సమానం స్నేహబస్తినా ||127||

క్రమః చికిత్సితమిత్యర్థః||127||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానేఽనువాసనోత్తరబస్తిచికిత్సితం నామ సప్తత్రింశోఽధ్యాయః ||37||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే సప్తత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||37||