7. aśmarīcikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતોઽશ્મરીચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| અશ્મરી દારુણો વ્યાધિરન્તકપ્રતિમો મતઃ | ઔષધૈસ્તરુણઃ સાધ્યઃ પ્રવૃદ્ધશ્છેદમર્હતિ ||૩|| તસ્ય પૂર્વેષુ રૂપેષુ સ્નેહાદિક્રમ ઇષ્યતે | તેનાસ્યાપચયં યાન્તિ વ્યાધેર્મૂલાન્યશેષતઃ ||૪||

અશ્મરીત્યાદિ| તરુણઃ તત્કાલોત્પન્નઃ||૧-૪||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

પાષાણભેદો વસુકો વશિરાશ્મન્તકૌ તથા | શતાવરી શ્વદંષ્ટ્રા ચ બૃહતી કણ્ટકારિકા ||૫|| કપોતવઙ્કાઽઽર્તગલઃ કચ્ચકોશીરકુબ્જકાઃ | વૃક્ષાદની ભલ્લુકશ્ચ વરુણઃ શાકજં ફલમ્ ||૬|| યવાઃ કુલત્થાઃ કોલાનિ કતકસ્ય ફલાનિ ચ | ઊષકાદિપ્રતીવાપમેષાં ક્વાથૈર્ઘૃતં કૃતમ્ ||૭|| ભિનત્તિ વાતસમ્ભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ |૮|

યેન સ્નેહાદિક્રમેણ વ્યાધિમૂલાનિ દોષદૂષ્યરૂપાણ્યશેષતઃ પ્રશમં યાન્તિ તં નિર્દિશન્નાહ- પાષાણેત્યાદિ| વસુકો બકપુષ્પમ્| વશિરો મર્કટસઞ્જ્ઞસ્તૃણજાતિવિશેષઃ, સૂર્યાવર્તભેદ ઇત્યન્યે| અશ્મન્તકોઽમ્લલોટઃ કોવિદારસદૃશપત્રકઃ| કપોતવઙ્કા કટભીસદૃશપત્રો વિટપી મધ્યદેશે પ્રસિદ્ધઃ| આર્તગલઃ કકુભકઃ સુગન્ધિમૂલઃ ‘કૌહા’ ઇતિ નામ્રા પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે તુ આર્તગલઃ ‘કુખક’ ઇત્યાહુઃ, બહિઃકેશરઃ કણ્ટકિતફલો વિટપ ઇત્યન્યે| કચ્ચકો મધ્યલેખાનિચિતઃ ઋજુકપત્ર ઈષદ્રક્તમૂલઃ ‘કવહક’ ઇતિ માલવકે પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે તુ કચ્ચકસ્થાને ‘કકુભ’ ઇતિ પઠન્તિ, સ ચ પ્રસિદ્ધઃ| કુબ્જઃ ગુઞ્જા| વૃક્ષાદની બન્દાકઃ| ભલ્લુકઃ શ્યોનાકઃ| શાકઃ કર્કશમસૃણપૃષ્ટોદરપત્રો વૃક્ષસ્તસ્ય ફલમ્| કતકફલમમ્બુપ્રસાદનં શશકશુષ્કપુરીષપ્રતિમમ્| એષાં સામાન્યસ્નેહકષાયપરિભાષયા કષાયઃ; ઊષકાદીનાં સ્નેહપાદેન કલ્કઃ||૫-૭||-

Adhikarana 3 (8) · Śloka 9

ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ ||૮|| ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ વાતનાશને |૯|

ઘૃતૌષધવર્ગં સઙ્ક્ષેપાર્થમન્યત્રાપ્યતિદિશન્નાહ- ક્ષારાનિત્યાદિ| ક્ષારાશ્ચાત્ર પાતવ્યાઃ, તે ચ ચૂર્ણત્વાત્ કર્ષમાત્રયા સલિલેન મસ્ત્વાદિબસ્તિશોધનદ્રવ્યેણ વા પલદ્વયચતુષ્ટયપ્રમાણેન; ક્ષારોદકપક્ષે તુ કર્ષદ્વયં ત્રયં વા ષડ્ગુણેનાષ્ટગુણેન વા જલેન બહુશઃ પરિસ્રાવ્ય પૂતં પેયમ્| યવાગ્વાદયશ્ચાત્ર પલદ્રવ્યક્વાથેન કર્તવ્યાઃ| ભોજનાનિ ભક્તાદયઃ| ચકારાચ્ચૂર્ણાનામપિ સમુચ્ચયઃ કર્તવ્યઃ| એવં પિત્તકફહરદ્રવ્યવર્ગેઽપ્યૂહ્યમ્| ક્ષારાદીનાં કલ્પના પરિભાષાબલાત્; સ્વયમપ્યૂહઃ કર્તવ્યઃ||૮||-

Adhikarana 4 (9-13) · Śloka 13

કુશઃ કાશઃ સરો ગુન્દ્રા ઇત્કટો મોરટોઽશ્મભિત્ ||૯|| વરી વિદારી વારાહી શાલિમૂલત્રિકણ્ટકમ્ | ભલ્લૂકઃ પાટલા પાઠા પત્તૂરોઽથ કુરુણ્ટિકા ||૧૦|| પુનર્નવા શિરીષશ્ચ ક્વથિતાસ્તેષુ સાધિતમ્ | ઘૃતં શિલાજમધુકબીજૈરિન્દીવરસ્ય ચ ||૧૧|| ત્રપુસૈર્વારુકાદીનાં બીજૈશ્ચાવાપિતં શુભમ્ | ભિનત્તિ પિત્તસમ્ભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૧૨|| ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ | ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ પિત્તનાશને ||૧૩||

પિત્તાશ્મરીચિકિત્સામાહ- કુશ ઇત્યાદિ| ઇત્કટઃ મહતી ખગાલી| મોરટ ઇક્ષુમૂલમ્| પત્તૂરઃ શરબાલિકા| કુરણ્ટિકા શરબાલિકાભેદો લોહિતપુષ્પઃ| શિલાજં શિલાજતુ| ઇન્દીવરં શરબાલિકાભેદો દીર્ઘપત્રો બહુલપુષ્પઃ; જેજ્જટસ્તુ ઇન્દીવરં નીલોત્પલં, તન્નેચ્છતિ ગયી||૯-૧૩||

Adhikarana 5 (14-16) · Śloka 16

ગણો વરુણકાદિસ્તુ ગુગ્ગુલ્વેલાહરેણવઃ | કુષ્ઠભદ્રાદિમરિચચિત્રકૈઃ સસુરાહ્વયૈઃ ||૧૪|| એતૈઃ સિદ્ધમજાસર્પિરૂષકાદિગણેન ચ | ભિનત્તિ કફસમ્ભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૧૫|| ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ | ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ કફનાશને ||૧૬||

કફાશ્મરીચિકિત્સામાહ- ગણ ઇત્યાદિ| ભદ્રાદિર્ભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રેત્યાદિઃ| અજાસર્પિઃ કેચિન્ન પઠન્તિ, તે પ્રકરણાત્ પૂર્વોદિતાત્ સામાન્યેન ગવ્યમેવ ઘૃતં દદતિ| કફાશ્મરીચિકિત્સિતેનૈવ શુક્રાશ્મરીચિકિત્સિતમુક્તં મન્તવ્યં, તુલ્યગુણત્વાત્ કફશુક્રયોરિતિ||૧૪-૧૬||

Adhikarana 6 (17) · Śloka 17

પિચુકાઙ્કોલકતકશાકેન્દીવરજૈઃ ફલૈઃ | ચૂર્ણિતૈઃ સગુડં તોયં શર્કરાશમનં પિબેત્ ||૧૭||

ઇદાનીં શર્કરાપતનાય શમનાય વા યોગોપદેશઃ| પિચુકઃ કરીરઃ, તસ્ય ફલં; ‘કાર્પાસફલં’ ઇત્યેકે| ઇન્દીવરં કર્ણપૂરકાખ્યો મહાપુષ્પઃ શરવાલિકાભેદઃ; અન્યે નીલોત્પલમાહુઃ, તન્નેચ્છતિ ગયી| અઙ્કોલોઙ્કોટઃ, કતકઃ પ્રાગુક્તઃ શાકોઽપિ| ગુડોઽત્ર ચૂર્ણસમો જ્ઞેયઃ, “ચૂર્ણે ચૂર્ણસમો દેયો મોદકે દ્વિગુણો ગુડઃ”- ઇત્યુક્તત્વાત્| ઉષ્ણોદકેન સહ પાતવ્યમ્||૧૭||

Adhikarana 7 (18) · Śloka 19

ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રરાસભાસ્થીનિ શ્વદંષ્ટ્રા તાલમૂલિકા | અજમોદા કદમ્બસ્ય મૂલં નાગરમેવ ચ ||૧૮|| પીતાનિ શર્કરાં ભિન્દ્યુઃ સુરયોષ્ણોદકેન વા |૧૯|

ક્રૌઞ્ચેત્યાદિ| ક્રૌઞ્ચઃ ક્રૌઞ્ચપક્ષી| તાલમૂલિકા મુષલી મૂષકપુચ્છાકારશિફા||૧૮||-

Adhikarana 8 (19) · Śloka 20

ત્રિકણ્ટકસ્ય બીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિકસંયુતમ્ ||૧૯|| અવિક્ષીરેણ સપ્તાહમશ્મરીભેદનં પિબેત્ |૨૦|

ત્રિકણ્ટકસ્યેત્યાદિ|- ત્રિકણ્ટકો ગોક્ષુરકઃ| અન્યે તુ ‘મર્કટકસ્ય બીજાનાં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| અનેન યોગેન ભિદ્યતે અશ્મરી, શર્કરા તુ શાન્તિમુપૈતિ||૧૯||-

Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 22

દ્રવ્યાણાં તુ ઘૃતોક્તાનાં ક્ષારોઽવિમૂત્રગાલિતઃ ||૨૦|| ગ્રામ્યસત્ત્વશકૃત્ક્ષારૈઃ સંયુક્તઃ સાધિતઃ શનૈઃ | તત્રોષકાદિરાવાપઃ કાર્યસ્ત્રિકટુકાન્વિતઃ ||૨૧|| એષ ક્ષારોઽશ્મરીં ગુલ્મં શર્કરાં ચ ભિનત્ત્યપિ |૨૨|

દ્રવ્યાણામિત્યાદિ| અવિશેષોક્તેર્વાતાદીનાં ત્રયાણાં દોષાણામપિ ગણાનાં, વર્ગત્વાદ્યથાલાભેન; તિલનાલાદિદીપનેન ક્ષારીકૃતાનાં ભાગઃ| ગ્રામ્યા ગ્રામભવા અશ્વાદયઃ , તેષાં સમભાગપુરીષક્ષારસંયુક્તઃ ષડ્ગુણાવિમૂત્રગાલિતઃ| તતસ્તસ્ય ક્ષારોદકસ્ય પાકસિદ્ધિસમયે ચતુર્થાંશેનોષકાદિત્રિકટુકયોઃ સમભાગેન મિશ્રિતયોઃ પ્રક્ષેપઃ||૨૦-૨૧||-

Adhikarana 10 (22) · Śloka 23

તિલાપામાર્ગકદલીપલાશયવકલ્કજઃ ||૨૨|| ક્ષારઃ પેયોઽવિમૂત્રેણ શર્કરાનાશનઃ પરઃ |૨૩|

તિલેત્યાદિ|- તિલાદેર્કલ્કજાતસ્ય પ્રત્યેકં ક્ષારઃ સમોઽવિમૂત્રપલદ્વયેન પેયઃ, તિલાદેઃ ક્ષારસ્ય કર્ષદ્વયં ત્રયં વાઽવિમૂત્રેણષડ્ગુણેન બહુશઃ સ્રાવિતં પૂતં વા પેયમ્||૨૨||-

Adhikarana 11 (23) · Śloka 23

પાટલાકરવીરાણાં ક્ષારમેવં સમાચરેત્ ||૨૩||

પાટલેત્યાદિ| એતે ચ વાતકફસમ્ભૂતાયામશ્મર્યાં મધુરક્ષીરઘૃતાશિનઃ ક્ષારયોગા યોજ્યાઃ||૨૩||

Adhikarana 12 (24) · Śloka 24

શ્વદંષ્ટ્રાયષ્ટિકાબ્રાહ્મીકલ્કં વાઽક્ષસમં પિબેત્ |૨૪|

શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદિ| યષ્ટિકા યષ્ટિમધુ| બ્રાહ્મી લવણિકા| પાનમત્ર અવિમૂત્રેણૈવ|૨૪|-

Adhikarana 13 (24) · Śloka 24

સહૈડકાખ્યૌ પેયૌ વા શોભાઞ્જનકમાર્કવૌ ||૨૪||

સહૈડકાખ્યાવિત્યાદિ| એડાખ્યયા સહ શોભાઞ્જનમાર્કવૌ પાતવ્યાવવિમૂત્રેણૈવ| માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ||૨૪||

Adhikarana 14 (25) · Śloka 25

કપોતવઙ્કામૂલં વા પિબેદમ્લૈઃ સુરાદિભિઃ | તત્સિદ્ધં વા પિબેત્ ક્ષીરં વેદનાભિરુપદ્રુતઃ ||૨૫||

કપોતેત્યાદિ| કપોતવઙ્કા પ્રસિદ્ધૈવ| અમ્લૈઃ કાઞ્જિકાદિભિઃ| સુરાદિભિઃ સુરાસૌવીરકમૈરેયકમેદકૈઃ| તદિત્યાદિ| તત્સિદ્ધં કપોતવઙ્કાસિદ્ધં, ‘દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં’ ઇત્યાદિન્યાયેન||૨૫||

Adhikarana 15 (26) · Śloka 26

હરીતક્યાદિસિદ્ધં વા વર્ષાભૂસિદ્ધમેવ વા |૨૬|

હરીતકીત્યાદિ| હરીતક્યાદિઃ ત્રિફલા, તત્સિદ્ધં ક્ષીરં પિત્તજાશ્મરીવેદનાભિરુપદ્રુતઃ, વાતકફજાશ્મરીવેદનાભિદ્રુતસ્તુ પુનર્નવામૂલસિદ્ધં પયઃ પિબેત્|૨૬|-

Adhikarana 16 (26) · Śloka 26

સર્વથૈવોપયોજ્યઃ સ્યાદ્ગણો વીરતરાદિકઃ ||૨૬||

અનુક્તમપિ ઘૃતાદિ વિશિષ્ટદ્રવ્યગણૈર્નિર્દિશન્નાહ- સર્વથેત્યાદિ| સર્વથા સર્વૈઃ પ્રકારૈઃ ઘૃતક્ષીરકષાયયવાગૂભોજનસાધનભેદેન તથાઽવગાહસ્વેદાદિભિઃ||૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ઘૃતૈઃ ક્ષારૈઃ કષાયૈશ્ચ ક્ષીરૈઃ સોત્તરબસ્તિભિઃ | યદિ નોપશમં ગચ્છેચ્છેદસ્તત્રોત્તરો વિધિઃ ||૨૭||

ઉપક્રમાસિદ્ધૌ ચ્છેદવિધિમાહ- ઘૃતૈરિત્યાદિ| ઉત્તરબસ્તિરત્ર અશ્મરીહરદ્રવ્યસિદ્ધો નૈરુહિકઃ સ્નૈહિકશ્ચ| ઉત્તરો વિધિશ્છેદઃ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

કુશલસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય યતઃ સિદ્ધિરિહાધ્રુવા | ઉપક્રમો જઘન્યોઽયમતઃ સમ્પરિકીર્તિતઃ ||૨૮||

અધ્રુવા અનિશ્ચિતા| અન્યે તુ નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્યેતિ પઠન્તિ, નિશ્ચિતં શાસ્ત્રનિશ્ચિતં કર્મ કરોતીતિ નિશ્ચિતો નિશ્ચિતકર્મકૃત્||૨૮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્ | તસ્માદાપૃચ્છ્ય કર્તવ્યમીશ્વરં સાધુકારિણા ||૨૯||

નનુ મર્મોપઘાતેનાતિદુઃખકારણં મરણં વા, તત્ કિમર્થં ક્રિયત ઇત્યાહ- અક્રિયાયામિત્યાદિ| અન્યથા તસ્મિન્નપૃષ્ટે કર્મણ્યાતુરસ્ય મૃત્યૌ દણ્ડં કુર્યાત્||૨૯||

Adhikarana 20 (30-36) · Śloka 36

અથ રોગાન્વિતમુપસ્નિગ્ધમપકૃષ્ટદોષમીષત્કર્શિતમભ્યક્તસ્વિન્નશરીરં ભુક્તવન્તં કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનોપકલ્પિતસમ્ભારમાશ્વાસ્ય, તતો બલવન્તમવિક્લવમાજાનુસમે ફલકે પ્રાગુપવિષ્ટાન્યપુરુષસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનમુન્નતકટીકં વસ્ત્રાધારકોપવિષ્ટં સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરમિતરેણ સહાવબદ્ધં સૂત્રેણ શાટકૈર્વા, તતઃ સ્વભ્યક્તનાભિપ્રદેશસ્ય વામપાર્શ્વં વિમૃદ્ય મુષ્ટિનાઽવપીડયેદધોનાભેર્યાવદશ્મર્યધઃ પ્રપન્નેતિ, તતઃ સ્નેહાભ્યક્તે ક્લૃપ્તનખે વામહસ્તપ્રદેશિનીમધ્યમે અઙ્ગુલ્યૌ પાયૌ પ્રણિધાયાનુસેવનીમાસાદ્ય પ્રયત્નબલાભ્યાં પાયુમેઢ્રાન્તરમાનીય, નિર્વ્યલીકમનાયતમવિષમં ચ બસ્તિં સન્નિવેશ્ય, ભૃશમુત્પીડયેદઙ્ગુલિભ્યાં યથા ગ્રન્થિરિવોન્નતં શલ્યં ભવતિ ||૩૦|| સ ચેદ્ગૃહીતશલ્યે તુ વિવૃતાક્ષો વિચેતનઃ | હતવલ્લમ્બશીર્ષશ્ચ નિર્વિકારો મૃતોપમઃ ||૩૧|| ન તસ્ય નિર્હરેચ્છલ્યં નિર્હરેત્તુ મ્રિયેત સઃ | વિના ત્વેતેષુ રૂપેષુ નિર્હર્તું પ્રયતેત વૈ ||૩૨|| તતઃ સવ્યે પાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રેણ મુક્ત્વાઽવચારયેચ્છસ્ત્રમશ્મરીપ્રમાણં, દક્ષિણતો વા ક્રિયાસૌકર્યહેતોરિત્યેકે, યથા સા ન ભિદ્યતે ચૂર્ણ્યતે વા તથા પ્રયતેત, ચૂર્ણમલ્પમપ્યવસ્થિતં હિ પુનઃ પરિવૃદ્ધિમેતિ, તસ્માત્ સમસ્તામગ્રવક્રેણાદદીત; સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિપાર્શ્વગતો ગર્ભાશયઃ સન્નિકૃષ્ટઃ, તસ્માત્તાસામુત્સઙ્ગવચ્છસ્ત્રં પાતયેત્, અતોઽન્યથા ખલ્વાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્, પુરુષસ્ય વા મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રક્ષરણમ્; અશ્મરીવ્રણાદૃતે ભિન્નબસ્તિરેકધાઽપિ ન ભવતિ, દ્વિધા ભિન્નબસ્તિરાશ્મરિકો ન સિધ્યતિ, અશ્મરીવ્રણનિમિત્તમેકધાભિન્નબસ્તિર્જીવતિ ,ક્રિયાભ્યાસાચ્છાસ્ત્રવિહિતચ્છેદાન્નિઃ - સ્યન્દપરિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ | ઉદ્ધૃતશલ્યં તૂષ્ણોદકદ્રોણ્યામવગાહ્ય સ્વેદયેત્, તથા હિ બસ્તિરસૃજા ન પૂર્યતે; પૂર્ણે વા ક્ષીરવૃક્ષકષાયં પુષ્પનેત્રેણ વિદધ્યાત્ ||૩૩|| ભવતિ ચાત્ર- ક્ષીરવૃક્ષકષાયસ્તુ પુષ્પનેત્રેણ યોજિતઃ | નિર્હરેદશ્મરીં તૂર્ણં રક્તં બસ્તિગતં ચ યત્ ||૩૪|| મૂત્રમાર્ગવિશોધનાર્થં ચાસ્મૈ ગુડસૌહિત્યં વિતરેત્; ઉદ્ધૃત્ય ચૈનં મધુઘૃતાભ્યક્તવ્રણં મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધામુષ્ણાં સઘૃતાં યવાગૂં પાયયેતોભયકાલં ત્રિરાત્રં; ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વં ગુડપ્રગાઢેન પયસા મૃદ્વોદનમલ્પં ભોજયેદ્દશરાત્રં (મૂત્રાસૃગ્વિશુદ્ધ્યર્થં વ્રણક્લેદનાર્થં ચ), દશરાત્રાદૂર્ધ્વં ફલામ્લૈર્જાઙ્ગલરસૈરુપાચરેત્; તતો દશરાત્રં ચૈનમપ્રમત્તઃ સ્વેદયેત્ સ્નેહેન દ્રવસ્વેદેન વા; ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ ચાસ્ય વ્રણં પ્રક્ષાલયેત્; રોધ્રમધુકમઞ્જિષ્ઠાપ્રપૌણ્ડરીકકલ્કૈર્વ્રણં પ્રતિગ્રાહયેત્; એતેષ્વેવ હરિદ્રાયુતેષુ તૈલં ઘૃતં વા વિપક્વં વ્રણાભ્યઞ્જનમિતિ; સ્ત્યાનશોણિતં ચોત્તરબસ્તિભિરુપાચરેત્; સપ્તરાત્રાચ્ચ સ્વમાર્ગમપ્રતિપદ્યમાને મૂત્રે વ્રણં યથોક્તેન વિધિના દહેદગ્નિના, સ્વમાર્ગપ્રતિપન્ને ચોત્તરબસ્ત્યાસ્થાપનાનુવાસનૈરુપાચરેન્મધુરકષાયૈરિતિ; યદૃચ્છયા વા મૂત્રમાર્ગપ્રતિપન્નામન્તરાસક્તાં શુક્રાશ્મરીં શર્કરાં વા સ્રોતસાઽપહરેત્, એવં ચાશક્યે વિદાર્ય નાડીં શસ્ત્રેણ બડિશેનોદ્ધરેત્ | રૂઢવ્રણશ્ચાઙ્ગનાશ્વનગનાગરથદ્રુમાન્ નારોહેત વર્ષં, નાપ્સુ પ્લવેત, ભુઞ્જીત વા ગુરુ ||૩૫|| મૂત્રવહશુક્રવહમુષ્કસ્રોતોમૂત્રપ્રસેકસેવનીયોનિગુદબસ્તીનષ્ટૌ પરિહરેત્ | તત્ર મૂત્રવહચ્છેદાન્મરણં મૂત્રપૂર્ણબસ્તેઃ, શુક્રવહચ્છેદાન્મરણં ક્લૈબ્યં વા, મુષ્કસ્રોત-ઉપઘાતાદ્ ધ્વજભઙ્ગઃ, મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રપ્રક્ષરણં, સેવનીયોનિચ્છેદાદ્રુજઃ પ્રાદુર્ભાવઃ, બસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણં પ્રાગુક્તમિતિ ||૩૬||

તમેવોત્તરં છેદં પૂર્વકર્મોત્તરકર્મભ્યાં નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| અથશબ્દોઽયં મઙ્ગલાર્થે છેદક્રિયાયામ્| અપકૃષ્ટદોષમ્ ઊર્ધ્વાધોદોષનિર્હરણેન| ઈષત્કર્શિતમિતિ અતિકર્શનેન કર્માક્ષમતા, અકર્શનેનોપચિતાનલ્પબસ્તિકાયત્વાદશ્મર્યા અપ્રાપ્તિરિતિ| અગ્રોપહરણીયોક્તેનેત્યાદિ યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારશલાકાદિવિધિના| ‘અથારોગ્યાર્થિનં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| તત ઇત્યાદિ| બલવન્તમિતિ અપકૃષ્ટદોષં વિશુદ્ધમન્નસંસર્જનેન સઞ્જનિતબલમ્| ઇતરેણ પુરુષેણ સહ| તત ઇત્યાદિ| અધઃપ્રપન્ના અધોગતા| પાયૌ ગુદે| પ્રણિધાય પ્રક્ષિપ્ય| નિર્વ્યલીકં ત્વક્સઙ્કોચરહિતમ્| અવિષમં નિમ્નોન્નતત્વરહિતમ્| અનાયતમ્ અદીર્ઘમ્| સન્નિવેશ્ય સંસ્થાપ્ય| ગૃહીતેઽશ્મરીશલ્યે યાદૃશસ્ય મરણભયાન્નાહરણીયં તાદૃશં દર્શયન્નાહ- સ ચેદિત્યાદિ| વિવૃત્તાક્ષઃ સ્તબ્ધાક્ષઃ| નિર્વિકારો નિર્વ્યાપારઃ| ક ઇવ? મૃત ઇવેત્યર્થઃ; અન્યે ‘નિર્વ્યાપાર’ ઇતિ પઠન્તિ; નિર્વ્યાપારો નિરીહઃ; ‘નિર્વિહાર’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| વિનેત્યાદિ| પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત| અગ્રવક્રેણ આહરણયન્ત્રેણાતીક્ષ્ણમુખેન| સ્ત્રીણાં પુનર્બસ્તિપ્રત્યાસન્નમધિકમાશયાન્તરમસ્તિ, અતઃ સામાન્યહરણે દોષમભિવીક્ષ્ય છેદવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- સ્ત્રીણામિત્યાદિ| ઉત્સઙ્ગવદિતિ ઊર્ધ્વં સઙ્ગઃ સ યસ્યાસ્તીતિ તદુત્સઙ્ગવત્ ઉત્તાનમિત્યર્થઃ| અન્યથેતિ યદાઽવગાઢઃ શસ્ત્રપાતઃ સ્યાત્તદા બહિર્ગતં ત્વઙ્માંસં ભિત્વા બસ્તિત્વચા સહ ભગવસ્તુબસ્તિપાર્શ્વાશ્રયસ્ય ગર્ભાશયસ્યાપિ ત્વચો ભેદઃ સ્યાત્; તતસ્તાસાં ભગાન્તર્ગતો મૂત્રસ્રાવી વ્રણઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| તથાચ વૈતરણઃ- “ભગસ્યાધઃ સ્ત્રિયા બસ્તિરૂર્ધ્વં ગર્ભાશયઃ સ્થિતઃ| ગર્ભાશયશ્ચ બસ્તિશ્ચ મહાસ્રોતઃ- સમાશ્રિતૌ|| બસ્તિભાગં સમુન્નમ્ય અવનમ્યાશ્મરીં બુધઃ| સ્ફિગગ્રે ભેદનં તાસાં હિતમન્યત્ર દોષકૃત્”- ઇતિ| ઇદાનીમુભયોરપિ સ્ત્રીપુંસયોરપરપ્રકારેણ સામાન્યં મૂત્રસ્રાવિણં વ્રણં નિર્દિશન્નાહ- પુરુષસ્યેત્યાદિ| પુરુષસ્ય વેતિ વાશબ્દશ્ચાર્થે, તેન સ્ત્રિયાઃ પુરુષસ્ય ચેત્યર્થઃ| મૂત્રપ્રસેકસ્રોતસી સ્ત્રીપુંસયોઃ, અભેદેનોક્તત્વાત્| મૂત્રપ્રસેકો નામ મૂત્રં યેન બસ્તિમુખાશ્રયેણ સ્રોતસા ક્ષરતિ, તસ્ય છેદનાદિત્યર્થઃ| ઇદાનીમશ્મરીનિમિત્તમેવૈકધા ભિન્નબસ્તિર્જીવતિ ન પુનરન્યોઽપિ ભિન્નબસ્તિરિતિ દર્શયન્નાહ- અશ્મરીત્યાદિ| દ્વિધાભિન્નબસ્તિરાશ્મરીકો ન સિધ્યતિ; અશ્મરીવ્રણં વિના એકધાઽપિ ભિન્નબસ્તિર્ન ભવતિ ન જીવતીત્યર્થઃ, અશાસ્ત્રવિહિતચ્છેદનત્વેન નિઃસૃતનિઃશેષમૂત્રત્વાત્| અશ્મરીનિમિત્તાઘાતેન પુનરેકધા ભિન્નબસ્તેર્જીવિતે હેતું નિર્દિશન્નાહ- અશ્મરીવ્રણેત્યાદિ| ક્રિયાણામુષ્ણોદકસ્વેદક્ષીરવૃક્ષકષાયયોજનાદીનામભ્યસનં ક્રિયાભ્યાસસ્તસ્માત્| અશ્મરીપ્રમાણમુખમાત્રઃ સેબનીસવ્યપાર્શ્વગઃ શાસ્ત્રાવિહિતચ્છેદસ્તસ્માત્ | નિઃસ્યન્દો મૂત્રં તેન પરિવૃદ્ધં શલ્યં તસ્માદિત્યર્થઃ| એતદુક્તં ભવતિ- યેન નિઃસ્યન્દેન મૂત્રેણ વૃદ્ધેન સતા શલ્યં પરિવૃદ્ધં તસ્ય શલ્યાપહરણેઽપિ નિઃશેષાપરિસ્રુતત્વાદ્ભિન્નબસ્તિર્જીવતિ| ગયી તુ ‘શલ્યસ્ય’ ઇતિ પદં પરિત્યજ્ય ‘નિઃસ્યન્દપરિવૃદ્ધત્વાત્’ ઇત્યેવં પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ- નિઃસ્યન્દસ્ય મૂત્રસ્ય પરિવૃદ્ધત્વેન, અત એવ મૂત્રવૃદ્ધિકરયવાગૂગુડક્ષીરાદિસૌહિત્યવિધાનં; શાસ્ત્રાવિહિતાતિક્રમચ્છેદે તુ મૂત્રનિઃશેષક્ષરણાન્મરણમિતિ| ઉદ્ધૃતેત્યાદિ| પુષ્પનેત્રેણ ઉત્તરબસ્તિના| ભવતીત્યાદિ| ગુડસૌહિત્યં ગુડવાસિતં ભક્તં દદ્યાદિત્યર્થઃ| ઉદ્ધૃત્યેત્યાદિ| ઉદ્ધૃત્ય ચૈનમિતિ ‘ઉષ્ણોદકદ્રોણ્યા’ ઇતિ શેષઃ| મધુઘૃતાભ્યઙ્ગો વ્રણસ્ય રોપણાર્થમ્| મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યાણિ તૃણપઞ્ચમૂલીગોક્ષુરકકૂષ્માણ્ડકપાષાણભેદપ્રભૃતીનિ| ઉભયકાલં સાયં પ્રાતરિત્યર્થઃ| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ| ક્ષીરવૃક્ષા વટોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાઃ| રોધ્રેત્યાદિ| પ્રતિગ્રાહયેત્ લેપયેદિત્યર્થઃ| એતેષ્વેવ અનન્તરોદ્દિષ્ટેષુ રોધ્રાદિષુ હરિદ્રાયુતેષુ| સ્ત્યાનેત્યાદિ|- સંહતશોણિતે તુ પ્રાગુક્તદ્રવ્યકષાયવિધાનેનોત્તરબસ્તિરિતિ રક્તવિલાયનેનાપકર્ષણાદિત્યર્થઃ| સપ્તરાત્રાદિત્યાદિ| સ્વમાર્ગમપ્રતિપન્ને મૂત્રે ઇત્યર્થઃ| મધુરાણિ કાકોલ્યાદીનિ, કષાયાણિ ક્ષીરવૃક્ષાદીનિ, તૈઃ; અન્યે મધુરાણાં કષાયૈરિત્યાહુઃ, અનુબન્ધપરિહારાર્થં વાયોરનુલોમનાય ચેતિ| કથમપિ મૂત્રપથાગતાશ્મરીનિર્હરણં નિર્દિશન્નાહ- યદૃચ્છયેત્યાદિ| સ્રોતસા મૂત્રપથેન| તથાઽપ્યાહર્તુમશક્યત્વે મેઢ્રમપિ વિદાર્યાપકર્ષયેત્| રૂઢેત્યાદિ| અલ્પક્ષણનાત્ ક્લૈબ્યમ્ (સર્વદા લિઙ્ગપાતેનાવસ્થાનમ્ )| ક્ષણનાત્ છેદનાત્| મૂત્રક્ષરણં મૂત્રસ્રવણમ્ | પ્રાગુક્તમિતિ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશે||૩૦-૩૬||

Adhikarana 21 (37) · Śloka 37

ભવતિ ચાત્ર- મર્માણ્યષ્ટાવસમ્બુધ્ય સ્રોતોજાનિ શરીરિણામ્ | વ્યાપાદયેદ્બહૂન્મર્ત્યાન્ શસ્ત્રકર્માપટુર્ભિષક્ ||૩૭||

અતઃ પરં સઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ- ભવત ઇત્યાદિ||૩૭||

Adhikarana 22 (38) · Śloka 38

સેવની શુક્રહરણી સ્રોતસી ફલયોર્ગુદમ્ | મૂત્રસેકં મૂત્રવહં યોનિર્બસ્તિસ્તથાઽષ્ટમઃ ||૩૮||

તાન્યેવ મર્માણી સુખાવબોધાર્થં શ્લોકેન નિર્દિશન્નાહ- સેવનીત્યાદિ| તસ્માત્ પરિહૃત્યૈતાનિ દૃષ્ટકર્મા કૃતયોગ્યો ભિષક્ કર્મ કુર્યાત્, એવં સાધુ ભવતિ||૩૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽશ્મરીચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||