7. aśmarīcikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતોઽશ્મરીચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| અશ્મરી દારુણો વ્યાધિરન્તકપ્રતિમો મતઃ | ઔષધૈસ્તરુણઃ સાધ્યઃ પ્રવૃદ્ધશ્છેદમર્હતિ ||૩|| તસ્ય પૂર્વેષુ રૂપેષુ સ્નેહાદિક્રમ ઇષ્યતે | તેનાસ્યાપચયં યાન્તિ વ્યાધેર્મૂલાન્યશેષતઃ ||૪||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

પાષાણભેદો વસુકો વશિરાશ્મન્તકૌ તથા | શતાવરી શ્વદંષ્ટ્રા ચ બૃહતી કણ્ટકારિકા ||૫|| કપોતવઙ્કાઽઽર્તગલઃ કચ્ચકોશીરકુબ્જકાઃ | વૃક્ષાદની ભલ્લુકશ્ચ વરુણઃ શાકજં ફલમ્ ||૬|| યવાઃ કુલત્થાઃ કોલાનિ કતકસ્ય ફલાનિ ચ | ઊષકાદિપ્રતીવાપમેષાં ક્વાથૈર્ઘૃતં કૃતમ્ ||૭|| ભિનત્તિ વાતસમ્ભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ |૮|

Adhikarana 3 (8) · Śloka 9

ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ ||૮|| ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ વાતનાશને |૯|

Adhikarana 4 (9-13) · Śloka 13

કુશઃ કાશઃ સરો ગુન્દ્રા ઇત્કટો મોરટોઽશ્મભિત્ ||૯|| વરી વિદારી વારાહી શાલિમૂલત્રિકણ્ટકમ્ | ભલ્લૂકઃ પાટલા પાઠા પત્તૂરોઽથ કુરુણ્ટિકા ||૧૦|| પુનર્નવા શિરીષશ્ચ ક્વથિતાસ્તેષુ સાધિતમ્ | ઘૃતં શિલાજમધુકબીજૈરિન્દીવરસ્ય ચ ||૧૧|| ત્રપુસૈર્વારુકાદીનાં બીજૈશ્ચાવાપિતં શુભમ્ | ભિનત્તિ પિત્તસમ્ભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૧૨|| ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ | ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ પિત્તનાશને ||૧૩||

Adhikarana 5 (14-16) · Śloka 16

ગણો વરુણકાદિસ્તુ ગુગ્ગુલ્વેલાહરેણવઃ | કુષ્ઠભદ્રાદિમરિચચિત્રકૈઃ સસુરાહ્વયૈઃ ||૧૪|| એતૈઃ સિદ્ધમજાસર્પિરૂષકાદિગણેન ચ | ભિનત્તિ કફસમ્ભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૧૫|| ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ | ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ કફનાશને ||૧૬||

Adhikarana 6 (17) · Śloka 17

પિચુકાઙ્કોલકતકશાકેન્દીવરજૈઃ ફલૈઃ | ચૂર્ણિતૈઃ સગુડં તોયં શર્કરાશમનં પિબેત્ ||૧૭||

Adhikarana 7 (18) · Śloka 19

ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રરાસભાસ્થીનિ શ્વદંષ્ટ્રા તાલમૂલિકા | અજમોદા કદમ્બસ્ય મૂલં નાગરમેવ ચ ||૧૮|| પીતાનિ શર્કરાં ભિન્દ્યુઃ સુરયોષ્ણોદકેન વા |૧૯|

Adhikarana 8 (19) · Śloka 20

ત્રિકણ્ટકસ્ય બીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિકસંયુતમ્ ||૧૯|| અવિક્ષીરેણ સપ્તાહમશ્મરીભેદનં પિબેત્ |૨૦|

Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 22

દ્રવ્યાણાં તુ ઘૃતોક્તાનાં ક્ષારોઽવિમૂત્રગાલિતઃ ||૨૦|| ગ્રામ્યસત્ત્વશકૃત્ક્ષારૈઃ સંયુક્તઃ સાધિતઃ શનૈઃ | તત્રોષકાદિરાવાપઃ કાર્યસ્ત્રિકટુકાન્વિતઃ ||૨૧|| એષ ક્ષારોઽશ્મરીં ગુલ્મં શર્કરાં ચ ભિનત્ત્યપિ |૨૨|

Adhikarana 10 (22) · Śloka 23

તિલાપામાર્ગકદલીપલાશયવકલ્કજઃ ||૨૨|| ક્ષારઃ પેયોઽવિમૂત્રેણ શર્કરાનાશનઃ પરઃ |૨૩|

Adhikarana 11 (23) · Śloka 23

પાટલાકરવીરાણાં ક્ષારમેવં સમાચરેત્ ||૨૩||

Adhikarana 12 (24) · Śloka 24

શ્વદંષ્ટ્રાયષ્ટિકાબ્રાહ્મીકલ્કં વાઽક્ષસમં પિબેત્ |૨૪|

Adhikarana 13 (24) · Śloka 24

સહૈડકાખ્યૌ પેયૌ વા શોભાઞ્જનકમાર્કવૌ ||૨૪||

Adhikarana 14 (25) · Śloka 25

કપોતવઙ્કામૂલં વા પિબેદમ્લૈઃ સુરાદિભિઃ | તત્સિદ્ધં વા પિબેત્ ક્ષીરં વેદનાભિરુપદ્રુતઃ ||૨૫||

Adhikarana 15 (26) · Śloka 26

હરીતક્યાદિસિદ્ધં વા વર્ષાભૂસિદ્ધમેવ વા |૨૬|

Adhikarana 16 (26) · Śloka 26

સર્વથૈવોપયોજ્યઃ સ્યાદ્ગણો વીરતરાદિકઃ ||૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ઘૃતૈઃ ક્ષારૈઃ કષાયૈશ્ચ ક્ષીરૈઃ સોત્તરબસ્તિભિઃ | યદિ નોપશમં ગચ્છેચ્છેદસ્તત્રોત્તરો વિધિઃ ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

કુશલસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય યતઃ સિદ્ધિરિહાધ્રુવા | ઉપક્રમો જઘન્યોઽયમતઃ સમ્પરિકીર્તિતઃ ||૨૮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્ | તસ્માદાપૃચ્છ્ય કર્તવ્યમીશ્વરં સાધુકારિણા ||૨૯||

Adhikarana 20 (30-36) · Śloka 36

અથ રોગાન્વિતમુપસ્નિગ્ધમપકૃષ્ટદોષમીષત્કર્શિતમભ્યક્તસ્વિન્નશરીરં ભુક્તવન્તં કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનોપકલ્પિતસમ્ભારમાશ્વાસ્ય, તતો બલવન્તમવિક્લવમાજાનુસમે ફલકે પ્રાગુપવિષ્ટાન્યપુરુષસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનમુન્નતકટીકં વસ્ત્રાધારકોપવિષ્ટં સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરમિતરેણ સહાવબદ્ધં સૂત્રેણ શાટકૈર્વા, તતઃ સ્વભ્યક્તનાભિપ્રદેશસ્ય વામપાર્શ્વં વિમૃદ્ય મુષ્ટિનાઽવપીડયેદધોનાભેર્યાવદશ્મર્યધઃ પ્રપન્નેતિ, તતઃ સ્નેહાભ્યક્તે ક્લૃપ્તનખે વામહસ્તપ્રદેશિનીમધ્યમે અઙ્ગુલ્યૌ પાયૌ પ્રણિધાયાનુસેવનીમાસાદ્ય પ્રયત્નબલાભ્યાં પાયુમેઢ્રાન્તરમાનીય, નિર્વ્યલીકમનાયતમવિષમં ચ બસ્તિં સન્નિવેશ્ય, ભૃશમુત્પીડયેદઙ્ગુલિભ્યાં યથા ગ્રન્થિરિવોન્નતં શલ્યં ભવતિ ||૩૦|| સ ચેદ્ગૃહીતશલ્યે તુ વિવૃતાક્ષો વિચેતનઃ | હતવલ્લમ્બશીર્ષશ્ચ નિર્વિકારો મૃતોપમઃ ||૩૧|| ન તસ્ય નિર્હરેચ્છલ્યં નિર્હરેત્તુ મ્રિયેત સઃ | વિના ત્વેતેષુ રૂપેષુ નિર્હર્તું પ્રયતેત વૈ ||૩૨|| તતઃ સવ્યે પાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રેણ મુક્ત્વાઽવચારયેચ્છસ્ત્રમશ્મરીપ્રમાણં, દક્ષિણતો વા ક્રિયાસૌકર્યહેતોરિત્યેકે, યથા સા ન ભિદ્યતે ચૂર્ણ્યતે વા તથા પ્રયતેત, ચૂર્ણમલ્પમપ્યવસ્થિતં હિ પુનઃ પરિવૃદ્ધિમેતિ, તસ્માત્ સમસ્તામગ્રવક્રેણાદદીત; સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિપાર્શ્વગતો ગર્ભાશયઃ સન્નિકૃષ્ટઃ, તસ્માત્તાસામુત્સઙ્ગવચ્છસ્ત્રં પાતયેત્, અતોઽન્યથા ખલ્વાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્, પુરુષસ્ય વા મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રક્ષરણમ્; અશ્મરીવ્રણાદૃતે ભિન્નબસ્તિરેકધાઽપિ ન ભવતિ, દ્વિધા ભિન્નબસ્તિરાશ્મરિકો ન સિધ્યતિ, અશ્મરીવ્રણનિમિત્તમેકધાભિન્નબસ્તિર્જીવતિ ,ક્રિયાભ્યાસાચ્છાસ્ત્રવિહિતચ્છેદાન્નિઃ - સ્યન્દપરિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ | ઉદ્ધૃતશલ્યં તૂષ્ણોદકદ્રોણ્યામવગાહ્ય સ્વેદયેત્, તથા હિ બસ્તિરસૃજા ન પૂર્યતે; પૂર્ણે વા ક્ષીરવૃક્ષકષાયં પુષ્પનેત્રેણ વિદધ્યાત્ ||૩૩|| ભવતિ ચાત્ર- ક્ષીરવૃક્ષકષાયસ્તુ પુષ્પનેત્રેણ યોજિતઃ | નિર્હરેદશ્મરીં તૂર્ણં રક્તં બસ્તિગતં ચ યત્ ||૩૪|| મૂત્રમાર્ગવિશોધનાર્થં ચાસ્મૈ ગુડસૌહિત્યં વિતરેત્; ઉદ્ધૃત્ય ચૈનં મધુઘૃતાભ્યક્તવ્રણં મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધામુષ્ણાં સઘૃતાં યવાગૂં પાયયેતોભયકાલં ત્રિરાત્રં; ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વં ગુડપ્રગાઢેન પયસા મૃદ્વોદનમલ્પં ભોજયેદ્દશરાત્રં (મૂત્રાસૃગ્વિશુદ્ધ્યર્થં વ્રણક્લેદનાર્થં ચ), દશરાત્રાદૂર્ધ્વં ફલામ્લૈર્જાઙ્ગલરસૈરુપાચરેત્; તતો દશરાત્રં ચૈનમપ્રમત્તઃ સ્વેદયેત્ સ્નેહેન દ્રવસ્વેદેન વા; ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ ચાસ્ય વ્રણં પ્રક્ષાલયેત્; રોધ્રમધુકમઞ્જિષ્ઠાપ્રપૌણ્ડરીકકલ્કૈર્વ્રણં પ્રતિગ્રાહયેત્; એતેષ્વેવ હરિદ્રાયુતેષુ તૈલં ઘૃતં વા વિપક્વં વ્રણાભ્યઞ્જનમિતિ; સ્ત્યાનશોણિતં ચોત્તરબસ્તિભિરુપાચરેત્; સપ્તરાત્રાચ્ચ સ્વમાર્ગમપ્રતિપદ્યમાને મૂત્રે વ્રણં યથોક્તેન વિધિના દહેદગ્નિના, સ્વમાર્ગપ્રતિપન્ને ચોત્તરબસ્ત્યાસ્થાપનાનુવાસનૈરુપાચરેન્મધુરકષાયૈરિતિ; યદૃચ્છયા વા મૂત્રમાર્ગપ્રતિપન્નામન્તરાસક્તાં શુક્રાશ્મરીં શર્કરાં વા સ્રોતસાઽપહરેત્, એવં ચાશક્યે વિદાર્ય નાડીં શસ્ત્રેણ બડિશેનોદ્ધરેત્ | રૂઢવ્રણશ્ચાઙ્ગનાશ્વનગનાગરથદ્રુમાન્ નારોહેત વર્ષં, નાપ્સુ પ્લવેત, ભુઞ્જીત વા ગુરુ ||૩૫|| મૂત્રવહશુક્રવહમુષ્કસ્રોતોમૂત્રપ્રસેકસેવનીયોનિગુદબસ્તીનષ્ટૌ પરિહરેત્ | તત્ર મૂત્રવહચ્છેદાન્મરણં મૂત્રપૂર્ણબસ્તેઃ, શુક્રવહચ્છેદાન્મરણં ક્લૈબ્યં વા, મુષ્કસ્રોત-ઉપઘાતાદ્ ધ્વજભઙ્ગઃ, મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રપ્રક્ષરણં, સેવનીયોનિચ્છેદાદ્રુજઃ પ્રાદુર્ભાવઃ, બસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણં પ્રાગુક્તમિતિ ||૩૬||

Adhikarana 21 (37) · Śloka 37

ભવતિ ચાત્ર- મર્માણ્યષ્ટાવસમ્બુધ્ય સ્રોતોજાનિ શરીરિણામ્ | વ્યાપાદયેદ્બહૂન્મર્ત્યાન્ શસ્ત્રકર્માપટુર્ભિષક્ ||૩૭||

Adhikarana 22 (38) · Śloka 38

સેવની શુક્રહરણી સ્રોતસી ફલયોર્ગુદમ્ | મૂત્રસેકં મૂત્રવહં યોનિર્બસ્તિસ્તથાઽષ્ટમઃ ||૩૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽશ્મરીચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||