8. bhagandaracikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો ભગન્દરાણાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| પઞ્ચ ભગન્દરા વ્યાખ્યાતાઃ , તેષ્વસાધ્યઃ શમ્બૂકાવર્તઃ શલ્યનિમિત્તશ્ચ; શેષાઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ||૩||

નિદાનેઽપિ ભગન્દરાણાં સાધ્યાસાધ્યવિભાગે પૂર્વોક્તે પુનરિહ ચિકિત્સિતવિધાનાયાનુકથનં પ્રકરણાન્તરત્વાદિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર ભગન્દરપિડકોપદ્રુતમાતુરમપતર્પણાદિવિરેચનાન્તેનૈકાદશવિધેનોપક્રમેણોપક્રમેતાપક્વપિડકં, પક્વેષુ ચોપસ્નિગ્ધમવગાહસ્વિન્નં શય્યાયાં સન્નિવેશ્યાર્શસમિવ યન્ત્રયિત્વા, ભગન્દરં સમીક્ષ્ય પરાચીનમવાચીનં વા, તતઃ પ્રણિધાયૈષણીમુન્નમ્ય સાશયમુદ્ધરેચ્છસ્ત્રેણ; અન્તર્મુખે ચૈવં સમ્યગ્યન્ત્રં પ્રણિધાય પ્રવાહમાણસ્ય ભગન્દરમુખમાસાદ્યૈષણીં દત્ત્વા શસ્ત્રં પાતયેત્; આસાદ્ય વાઽગ્નિં ક્ષારં ચેતિ; એતત્ સામાન્યં સર્વેષુ ||૪||

તત્રેત્યાદિ| અપતર્પણાદિવિરેચનાન્ત ઉપક્રમો દ્વિવ્રણીયચિકિત્સિતોક્તઃ| પક્વેષુ ચેતિ ચકારેણ ભિન્નેષુ ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તત્ર બહિર્મુખં પરાચીનમ્, અન્તર્મુખમવાચીનમ્| એષણી લોહાદિશલાકા| તત્રાન્તર્મુખમવાચીનમિત્યુક્તં, તત્ર વિશેષં નિર્દિશન્નાહ- અન્તર્મુખે ઇત્યાદિ| સર્વેષ્વગ્નિક્ષારાવાસાદ્યૈવ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

વિશેષતસ્તુ- નાડ્યન્તરે વ્રણાન્ કુર્યાદ્ભિષક્ તુ શતપોનકે | તતસ્તેષૂપરૂઢેષુ શેષા નાડીરુપાચરેત્ ||૫||

નાડ્યન્તરે ઇત્યાદિ| નાડીનાં પૂર્યમાણાનાં નિકટસ્થાનાં ત્રિચતુરાણામન્તરં મધ્યં નાડ્યન્તરં, તસ્મિન્ વ્રણાન્ કુર્યાત્| ભિષક્ સુશિક્ષિતો વૈદ્યઃ||૫||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9

ગતયોઽન્યોન્યસમ્બદ્ધા બાહ્યાશ્છેદ્યાસ્ત્વનેકધા | નાડીરનભિસમ્બદ્ધા યશ્છિનત્ત્યેકધા ભિષક્ ||૬|| સ કુર્યાદ્વિવૃતં જન્તોર્વ્રણં ગુદવિદારણમ્ | તસ્ય તદ્વિવૃતં માર્ગં વિણ્મૂત્રમનુગચ્છતિ ||૭|| આટોપં ગુદશૂલં ચ કરોતિ પવનો ભૃશમ્ | તત્રાધિગતતન્ત્રોઽપિ ભિષઙ્મુહ્યેદસંશયમ્ ||૮|| તસ્માન્ન વિવૃતઃ કાર્યો વ્રણસ્તુ શતપોનકે |૯|

યદિ નાડીષ્વનિશ્ચિતનિકટાસુ છેદઃ ક્રિયતે તદા કો દોષઃ સ્યાદિત્યાહ- ગતય ઇત્યાદિ| અનેકધા અનેકપ્રકારા ઇત્યર્થઃ| આટોપમ્ આધ્માનમ્| વિવૃતો વ્યાત્તમુખઃ||૬-૮||-

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

વ્યાધૌ તત્ર બહુચ્છિદ્રે ભિષજા વૈ વિજાનતા ||૯|| અર્ધલાઙ્ગલકશ્છેદઃ કાર્યો લાઙ્ગલકોઽપિ વા | સર્વતોભદ્રકો વાઽપિ કાર્યો ગોતીર્થકોઽપિ વા ||૧૦|| સર્વતઃ સ્રાવમાર્ગાંસ્તુ દહેદ્વૈદ્યસ્તથાઽગ્નિના | સુકુમારસ્ય ભીરોર્હિ દુષ્કરઃ શતપોનકઃ ||૧૧||

વ્યાધાવિત્યાદિ| લાઙ્ગલં હલમુચ્યતે, અર્ધલાઙ્ગલ ઇવ અર્ધલાઙ્ગલકઃ| સર્વતોભદ્રસ્ત્વાસનવિશેષઃ પર્યઙ્કિકાકારો મણ્ડલાઙ્કુશસદૃશો વા| ગોતીર્થકો ગચ્છતો ગોમૂત્રગતિસદૃશઃ; અથવા ગોતીર્થ ગોયોનિરુચ્યતે, તદાકારો ગોતીર્થકઃ; અથવા ગોતીર્થં નિપાનં યેન ગાવઃ પિબન્તિ, તત્ખુરાઙ્કિતવચ્છેદવિશેષઃ કર્તવ્યઃ; તથાચ તન્ત્રાન્તરમ્- “દ્વાભ્યાં સમાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યાં છેદો લાઙ્ગલકો મતઃ| હ્રસ્વમેકતરં યચ્ચ સોઽર્ધલાઙ્ગલકઃ સ્મૃતઃ|| સેવનીં વર્જયિત્વા તુ ચતુર્ધા દારિતે ગુદે| સર્વતોભદ્રકં છેદમાહુશ્છેદવિદો જનાઃ|| પાર્શ્વાગતેન શસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થકો ભવેત્”- ઇતિ| છિન્ને પશ્ચાત્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- સર્વત ઇત્યાદિ| અગ્નિનેતિ નાત્રાવધારણં, તેન ક્ષારેણાપિ| દુષ્કર ઇતિ નાડીનામનેકત્વાત્||૯-૧૧||

Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20

રુજાસ્રાવાપહં તત્ર સ્વેદમાશુ પ્રયોજયેત્ | સ્વેદદ્રવ્યૈર્યથોદ્દિષ્ટૈઃ કૃશરાપાયસાદિભિઃ ||૧૨|| ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈર્માંસૈર્લાવાદ્યૈર્વાઽપિ વિષ્કિરૈઃ | વૃક્ષાદનીમથૈરણ્ડં બિલ્વાદિં ચ ગણં તથા ||૧૩|| કષાયં સુકૃતં કૃત્વા સ્નેહકુમ્ભે નિષેચયેત્ | નાડીસ્વેદેન તેનાસ્ય તં વ્રણં સ્વેદયેદ્ભિષક્ ||૧૪|| તિલૈરણ્ડાતસીમાષયવગોધૂમસર્ષપાન્ | લવણાન્યમ્લવર્ગં ચ સ્થાલ્યામેવોપસાધયેત્ ||૧૫|| આતુરં સ્વેદયેત્તેન તથા સિધ્યતિ કુર્વતઃ | સ્વિન્નં ચ પાયયેદેનં કુષ્ઠં ચ લવણાનિ ચ ||૧૬|| વચાહિઙ્ગ્વજમોદં ચ સમભાગાનિ સર્પિષા | માર્દ્વીકેનાથવાઽમ્લેન સુરાસૌવીરકેણ વા ||૧૭|| તતો મધુકતૈલેન તસ્ય સિઞ્ચેદ્ભિષગ્વ્રણમ્ | પરિષિઞ્ચેદ્ગુદં ચાસ્ય તૈલૈર્વાતરુજાપહૈઃ ||૧૮|| વિધિનાઽનેન વિણ્મૂત્રં સ્વમાર્ગમધિગચ્છતિ | અન્યે ચોપદ્રવાસ્તીવ્રાઃ સિધ્યન્ત્યત્ર ન સંશયઃ ||૧૯|| શતપોનક આખ્યાત... |૨૦|

તત્ર કૃતકર્મણિ રુજોપશમાર્થં પશ્ચાત્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- રુજાસ્રાવેત્યાદિ| તિલતણ્ડુલમાષૈર્યવાગૂઃ કૃતા કૃશરા, ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પાયસઃ| ગયી તુ ‘રુજાસ્રાવાપહં તત્ર’ ઇત્યત્ર “તત્ર ધીરો વિધાનજ્ઞ” ઇતિ પઠતિ| વૃક્ષાદની બન્દાકઃ, વૃક્ષકલમ્બિકામપરે| બિલ્વાદિશ્ચ ગણો બૃહત્પઞ્ચમૂલમ્| અમ્લવર્ગો રસવિજ્ઞાનીયોક્તઃ| સ્વિન્નસ્યાનન્તરં પાનં નિર્દિશન્નાહ- સ્વિન્નમિત્યાદિ| માર્દ્વીકેન દ્રાક્ષામદ્યેન| અમ્લેન કાઞ્જિકેન| સૌવીરકેણ કાઞ્જિકભેદેન| અનેન પાનેન વિણ્મૂત્રાણિ સ્વમાર્ગમનુપ્રપદ્યન્તે અગ્નિશ્ચ દીપ્તો ભવતિ| તતો મન્દે પિત્તે રક્તે વાતે ચ પ્રબલે સ્નેહપરિષેકં નિર્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| સામાન્યક્વાથકલ્કવિધિના મધુકતૈલં સાધ્યમ્| વાતરુજાપહૈર્વાતવ્યાધિનિર્દિષ્ટૈઃ| અન્યે ચોપદ્રવા આધ્માનગુદભ્રંશાદયઃ||૧૨-૧૯||-

Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23

...ઉષ્ટ્રગ્રીવે ક્રિયાં શૃણુ | અથોષ્ટ્રગ્રીવમેષિત્વા છિત્ત્વા ક્ષારં નિપાતયેત્ ||૨૦|| પૂતિમાંસવ્યપોહાર્થમગ્નિરત્ર ન પૂજિતઃ | અથૈનં ઘૃતસંસૃષ્ટૈસ્તિલૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ||૨૧|| બન્ધં તતોઽનુકુર્વીત પરિષેકં તુ સર્પિષા | તૃતીયે દિવસે મુક્ત્વા યથાસ્વં શોધયેદ્ભિષક્ ||૨૨|| તતઃ શુદ્ધં વિદિત્વા ચ રોપયેત્તુ યથાક્રમમ્ |૨૩|

ઉષ્ટ્રગ્રીવે પિત્તભગન્દરે ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| ઉષ્ટ્રગ્રીવે પૂતિમાંસાપકર્ષણાય ક્ષારકર્મ| ગયી તુ ‘એષ્યોષ્ટ્રગ્રીવમાત્રત્વે છિત્ત્વા ક્ષારં નિપાતયેત્’ ઇતિ પઠતિ| બન્ધોઽત્ર ચર્મણાઽન્તશ્છિદ્રેણ ગોફણકઃ| સર્પિષા ઘૃતેન પરિષેકઃ| યથાસ્વં શોધનં પિત્તાપહરદ્રવ્યકૃતમ્| યથાક્રમં ક્રમાનતિક્રમેણ રોપણાવસ્થાયામિત્યર્થઃ| રોપયેત્ પિત્તવ્રણરોપણૈરેવ| અસ્ય ચૈકનાડીત્વાચ્છેદવિશેષાનભિધાનમ્||૨૦-૨૨||-

Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28

ઉત્કૃત્યાસ્રાવમાર્ગંસ્તુ પરિસ્રાવિણિ બુદ્ધિમાન્ ||૨૩|| ક્ષારેણ વા સ્રાવગતિં દહેદ્ધુતવહેન વા | સુખોષ્ણેનાણુતૈલેન સેચયેદ્ગુદમણ્ડલમ્ ||૨૪|| ઉપનાહાઃ પ્રદેહાશ્ચ મૂત્રક્ષારસમન્વિતાઃ | વામનીયૌષધૈઃ કાર્યાઃ પરિષેકાશ્ચ માત્રયા ||૨૫|| મૃદુભૂતં વિદિત્વૈનમલ્પસ્રાવરુગન્વિતમ્ | ગતિમન્વિષ્ય શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાત્ ખર્જૂરપત્રકમ્ ||૨૬|| ચન્દ્રાર્ધં ચન્દ્રચક્રં ચ સૂચીમુખમવાઙ્મુખમ્ | છિત્ત્વાઽગ્નિના દહેત્ સમ્યગેવં ક્ષારેણ વા પુનઃ ||૨૭|| તતઃ સંશોધનૈરેવ મૃદુપૂર્વૈર્વિશોધયેત્ |૨૮|

કફજસ્ય પરિસ્રાવિણશ્ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- ઉત્કૃત્યેત્યાદિ| પરિતઃ સર્વતઃ સ્રોતું શીલં યસ્ય સ પરિસ્રાવી સર્વતઃ સ્રાવમુખઃ| અત એવ ‘સ્રાવમાર્ગાન્’ ઇતિ બહુવચનમ્| એતેન મધ્યસ્થનાડ્યાઃ પરિતઃ સ્થિતાન્યાસ્રાવમુખાનિ શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્, નતુ મધ્યસ્થનાડીં પ્રાગેવોત્કૃત્ય ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્, તથા ચાસ્રાવમુખાનાં તથૈવાવસ્થાનાત્; મુખેષુ પુનઃ પ્રથમં દગ્ધેષુ સ્રાવે ચ બલીયસિ મન્દતામાપન્ને નાડીં પુનર્મધ્યમામન્વિષ્ય છિન્દ્યાદિત્યેતદર્થમેવાગ્રે છેદં વક્ષ્યતિ| અણુતૈલેન સેચનં શસ્ત્રરુજાશાન્ત્યર્થમ્, અણુતૈલં વાતવ્યાધ્યુત્પાદિતમ્| ઉપનાહો બન્ધનમ્| પ્રદેહાઃ પ્રલેપાઃ| મૂત્રં ગોમૂત્રમ્| વામનીયં મદનફલાદિ| માત્રયા અલ્પશ ઇત્યર્થઃ, ગતિમિતિ મધ્યસ્થાં પ્રધાનામાસ્રાવગતિં છિન્દ્યાત્| પ્રાગુત્કૃત્યેત્યનેનૈવ છેદનમભિહિતં, તસ્ય બહ્વાસ્રાવે મુખ્યવિષયત્વાદ્વિશેષમાહ- ખર્જૂરપત્રકમિત્યાદિ| ખર્જૂરપત્રમિવ ખર્જૂરપત્રકં, તચ્ચ મધ્યનાડીચ્છેદસ્ય પાર્શ્વદ્વયસ્થાનાં મુખાનાં તિર્યક્ચ્છેદેન પઙ્ક્તિદ્વયેન ભવતિ| મધ્યવક્રનાડ્યનુલોમચ્છેદસ્યાર્ધચન્દ્રતુલ્યત્વાદર્ધચન્દ્રઃ| મધ્યરૂઢવ્રણપદસ્યૈકમૂલપાર્શ્વદ્વયગતનાડીદ્વયેનૈકમુખેન બહિર્મુખેન ચન્દ્રમણ્ડલતુલ્યત્વાચ્છેદસ્ય ચન્દ્રમધ્યતનીયસ્યાભગ્નકૂલયોર્વિશાલાયાં વા નાડ્યનુરોધિમધ્યૈકચ્છેદેન મૂલાગ્રયોસ્ત્રિશિષ્યેઽવચ્છેદેન ચક્રાકારસાદૃશ્યાચ્ચન્દ્રચક્રમ્| અન્તર્મૂલે સ્થૂલં મુખેઽણુ તેન સૂચીમુખં, તદેવ અવાઙ્મુખમધોમુખમ્| તતઃ સંશોધનૈરિત્યાદિ|- તતઃ પૂર્વં મૃદુ શોધયિત્વા વિજ્ઞાતકોષ્ઠસ્ય તીક્ષ્ણં શોધનમ્||૨૩-૨૭||-

Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29

બહિરન્તર્મુખશ્ચાપિ શિશોર્યસ્ય ભગન્દરઃ ||૨૮|| તસ્યાહિતં વિરેકાગ્નિશસ્ત્રક્ષારાવચારણમ્ | યદ્યન્મૃદુ ચ તીક્ષ્ણં ચ તત્તત્તસ્યાવચારયેત્ ||૨૯||

શિશોઃ ક્રિયાવિશેષોપદેશાત્ ક્રિયાન્તરનિષેધં દર્શયન્નાહ- બહિરિત્યાદિ| તસ્યૈવ કર્તવ્યવિશેષમુદ્દિશન્નાહ- યદ્યદિત્યાદિ| શસ્ત્રકર્મણિ તુ ત્વક્સારાદિચતુર્વર્ગઃ, વિરેકે પુનશ્ચતુરઙ્ગુલાદિ| મૃદુ ચ તીક્ષ્ણં ચેતિ પરસ્પરવિરોધવચનેન નાતિતીક્ષ્ણં નાતિમૃદુ ચાવચારણીયં; નાત્યુષ્ણશીતા કાકમાચી યથા||૨૮-૨૯||

Adhikarana 10 (30) · Śloka 31

આરગ્વધનિશાકાલાચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્ | અગ્રવર્તિપ્રણિહિતં વ્રણાનાં શોધનં હિતમ્ ||૩૦|| યોગોઽયં નાશયત્યાશુ ગતિં મેઘમિવાનિલઃ |૩૧|

આરગ્વધઃ કૃતમાલકઃ, નિશા હરિદ્રા, કાલા અહિંસ્રા| સૂત્રમયી ઘનવર્તિતા વર્તિરગ્રવર્તિઃ||૩૦||-

Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33

આગન્તુજે ભિષઙ્નાડીં શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય યત્નતઃ ||૩૧|| જમ્બ્વોષ્ઠેનાગ્નિવર્ણેન તપ્તયા વા શલાકયા | દહેદ્યથોક્તં મતિમાંસ્તં વ્રણં સુસમાહિતઃ ||૩૨|| કૃમિઘ્નં ચ વિધિં કુર્યાચ્છલ્યાનયનમેવ ચ |૩૩|

શલ્યનિમિત્તસ્ય ભગન્દરસ્ય ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- આગન્તુજ ઇત્યાદિ| જમ્બ્વોષ્ઠં જમ્બૂફલસદૃશમુખાગ્રા કૃષ્ણપાષાણરચિતા વર્તિઃ| શલ્યાનયનમિતિ શલ્યે સતિ||૩૧-૩૨||-

Adhikarana 12 (33) · Śloka 33

પ્રત્યાખ્યાયૈષ ચારભ્યો વર્જ્યશ્ચાપિ ત્રિદોષજઃ ||૩૩||

શેષયોર્દ્વયોરસાધ્યત્વે એકસ્ય પાક્ષિકીં સિદ્ધિમુપદિશન્નાહ- પ્રત્યાખ્યાયેત્યાદિ||૩૩||

Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36

એતત્ કર્મ સમાખ્યાતં સર્વેષામનુપૂર્વશઃ | એષાં તુ શસ્ત્રપતનાદ્વેદના યત્ર જાયતે ||૩૪|| તત્રાણુતૈલેનોષ્ણેન પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે | વાતઘ્નૌષધસમ્પૂર્ણાં સ્થાલીં છિદ્રશરાવિકામ્ ||૩૫|| સ્નેહાભ્યક્તગુદસ્તપ્તામધ્યાસીત સબાષ્પિકામ્ | નાડ્યા વાઽસ્યાહરેત્ સ્વેદં શયાનસ્ય રુજાપહમ્ | ઉષ્ણોદકેઽવગાહ્યો વા તથા શામ્યતિ વેદના ||૩૬||

ઇદાનીં સર્વભગન્દરાણામેવ શસ્ત્રપાતનવેદનાસુ તચ્છમનાય સ્નેહપરિષેકાદીનિ નિર્દિશન્નાહ- એતત્કર્મેત્યાદિ| તત્રાણુતૈલં કેવલં વાતવેદનાવિષયમ્| વાતઘ્નૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીન્યેરણ્ડાદીનિ ચ| બાષ્પસ્વેદસ્તુ કર્તવ્યો વાયૌ રક્તપિત્તસમન્વિતે||૩૪-૩૬||

Adhikarana 14 (37) · Śloka 37

કદલીમૃગલોપાકપ્રિયકાજિનસમ્ભૃતાન્ | કારયેદુપનાહાંશ્ચ સાલ્વણાદીન્ વિચક્ષણઃ ||૩૭||

વાતકફજે વેદનાયામુપનાહસ્વેદમુદ્દિશન્નાહ- કદલીત્યાદિ| કદલીમૃગઃ પૂર્વદેશે પ્રાયશઃ શબલો દૃષ્ટઃ, સ તુ બૃહત્તમબિડાલસમો વ્યાઘ્રાકારો બિલેશયઃ; લોપાકો લાઙ્ગલકઃ શૃગાલભેદઃ; પ્રિયકઃ લલિતકોઽજગરપ્રાયઃ શ્લક્ષ્ણો દીર્ઘઃ; અજિનં ચર્મ||૩૭||

Adhikarana 15 (38) · Śloka 38

કટુત્રિકં વચાહિઙ્ગુલવણાન્યથ દીપ્યકમ્ | પાયયેચ્ચામ્લકૌલત્થસુરાસૌવીરકાદિભિઃ ||૩૮||

કટુત્રિકમિત્યાદિ| દીપ્યકમજમોદા| અમ્લં કાઞ્જિકમ્, સુરા મદ્યભેદઃ, સૌવીરકં કાઞ્જિકભેદઃ| એતદપિ ગુદકોષ્ઠગતવેદનોપશમાર્થમ્||૩૮||

Adhikarana 16 (39) · Śloka 40

જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલકીશ્યામાદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ | કુષ્ઠં શતાહ્વા ગોલોમી તિલ્વકો ગિરિકર્ણિકા ||૩૯|| કાસીસં કાઞ્ચનક્ષીર્યૌ વર્ગઃ શોધન ઇષ્યતે |૪૦|

અતઃ પરં ભગન્દરક્ષતાનાં શોધનીયોત્સાદનીયરોપણીયાન્ વૈશેષિકાન્નિર્દિશન્નાહ- જ્યોતિષ્મતીત્યાદિ| જ્યોતિષ્મતી કુઙ્કુમર્દનિકા, લાઙ્ગલી કલિહારિકા, શ્યામા ત્રિવૃદ્વિશેષઃ| ગોલોમી દૂર્વા| તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| ગિરિકર્ણિકા શ્વેતસ્યન્દા| કાઞ્ચનક્ષીર્યૌ દ્વે એકં કઙ્કુષ્ઠમ્, અન્યા પીતદુગ્ધા બૃહત્પત્રી યવતિક્તા| વર્ગસ્ય યથાલાભેન પ્રયોગઃ| એષ વર્ગો ભગન્દરશોધનઃ કષાયાદિષુ||૩૯||-

Adhikarana 17 (40) · Śloka 41

ત્રિવૃત્તિલા નાગદન્તી મઞ્જિષ્ઠા પયસા સહ ||૪૦|| ઉત્સાદનં ભવેદેતત્ સૈન્ધવક્ષૌદ્રસંયુતમ્ |૪૧|

ત્રિવૃદિત્યાદિ| નાગદન્તી દન્તિની| ઉત્સાદનં નિમ્નવ્રણવસ્તુનઃ પૂરણં લેપનયોગેન| ‘પયસા સહ’ ઇત્યત્ર ‘સર્પિષા સહ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૦||-

Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43

રસાઞ્જનં હરિદ્રે દ્વે મઞ્જિષ્ઠાનિમ્બપલ્લવાઃ ||૪૧|| ત્રિવૃત્તેજોવતીદન્તીકલ્કો નાડીવ્રણાપહઃ | કુષ્ઠં ત્રિવૃત્તિલા દન્તી માગધ્યઃ સૈન્ધવં મધુ ||૪૨|| રજની ત્રિફલા તુત્થં હિતં સ્યાદ્વ્રણશોધનમ્ |૪૩|

રસાઞ્જનાદિકુષ્ઠાદિયોગૌ રોપણશોધનૌ||૪૧-૪૨||-

Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46

માગધ્યો મધુકં રોધ્રં કુષ્ઠમેલા હરેણવઃ ||૪૩|| સમઙ્ગા ધાતકી ચૈવ સારિવા રજનીદ્વયમ્ | પ્રિયઙ્ગવઃ સર્જરસઃ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્ ||૪૪|| સુધા વચા લાઙ્ગલકી મધૂચ્છિષ્ટં સસૈન્ધવમ્ | એતત્ સમ્ભૃત્ય સમ્ભારં તૈલં ધીરો વિપાચયેત્ ||૪૫|| એતદ્વૈ ગણ્ડમાલાસુ મણ્ડલેષ્વથ મેહિષુ | રોપણાર્થં હિતં તૈલં ભગન્દરવિનાશનમ્ ||૪૬||

માગધી પિપ્પલી| સમઙ્ગા અઞ્જલિકારિકા; વરાહક્રાન્તેત્યપરે| કલ્પનામાહ- સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, દ્રવોઽત્ર પાનીયમ્ “અનુક્તે દ્રવકાર્યે તુ સર્વત્ર સલિલં સ્મૃતમ્” (ચ. ક. ૧૨) ઇત્યુક્તત્વાત્||૪૩-૪૬||

Adhikarana 20 (47) · Śloka 47

ન્યગ્રોધાદિગણશ્ચૈવ હિતઃ શોધનરોપણે | તૈલં ઘૃતં વા તત્પક્વં ભગન્દરવિનાશનમ્ ||૪૭||

શોધનરોપણે ‘કષાયાદિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ||૪૭||

Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49

ત્રિવૃદ્દન્તીહરિદ્રાર્કમૂલં લોહાશ્વમારકૌ | વિડઙ્ગસારં ત્રિફલા સ્નુહ્યર્કપયસી મધુ ||૪૮|| મધૂચ્છિષ્ટસમાયુક્તૈસ્તૈલમેતૈર્વિપાચયેત્ | ભગન્દરવિનાશાર્થમેતદ્યોજ્યં વિશેષતઃ ||૪૯||

ત્રિવૃદિત્યાદિ| લોહમગુરુ| અશ્વમારકઃ કરવીરઃ| સ્નુહી સેહુણ્ડઃ| ઇદમપિ તૈલં સામાન્યકલ્કપરિભાષયા કર્તવ્યમ્ ||૪૮-૪૯||

Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52

ચિત્રકાર્કૌ ત્રિવૃત્પાઠે મલપૂં હયમારકમ્ | સુધાં વચાં લાઙ્ગલકીં સપ્તપર્ણં સુવર્ચિકામ્ ||૫૦|| જ્યોતિષ્મતીં ચ સમ્ભૃત્ય તૈલં ધીરો વિપાચયેત્ | એતદ્ધિ સ્યન્દનં તૈલં ભૃશં દદ્યાદ્ભગન્દરે ||૫૧|| શોધનં રોપણં ચૈવ સવર્ણકરણં તથા | દ્વિવ્રણીયમવેક્ષેત વ્રણાવસ્થાસુ બુદ્ધિમાન્ ||૫૨||

ચિત્રકેત્યાદિ| મલપૂઃ કાકોદુમ્બરિકા| હયમારકઃ કરવીરઃ| સુધા સ્નુહી| સુવર્ચિકા સ્વર્જિક્ષારઃ| ‘એતદ્ધિ સ્યન્દનમ્’ ઇત્યત્ર ‘એતદ્વિસ્યન્દનં’ ઇતિ પાઠે વિશેષેણ સ્યન્દયતિ દોષાંશ્ચ્યાવયતીતિ યથાર્થં નામ વિસ્યન્દનમ્||૫૦-૫૨||

Adhikarana 23 (53) · Śloka 53

છિદ્રાદૂર્ધ્વં હરેદોષ્ઠમર્શોયન્ત્રસ્ય યન્ત્રવિત્ | તતો ભગન્દરે દદ્યાદેતદર્ધેન્દુસન્નિભમ્ ||૫૩||

ભગન્દરયન્ત્રમર્શોયન્ત્રાદવયવવિશેષાપનયને વિશિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ- છિદ્રાદૂર્ધ્વમિત્યાદિ||૫૩||

Adhikarana 24 (54) · Śloka 54

વ્યાયામં મૈથુનં કોપં પૃષ્ઠયાનં ગુરૂણિ ચ | સંવત્સરં પરિહરેદુપરૂઢવ્રણો નરઃ ||૫૪||

રૂઢભગન્દરસ્યાપિ પુનરનુબન્ધભયાત્ પરિહાર્યમુદ્દિશન્નાહ- વ્યાયામમિત્યાદિ||૫૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ભગન્દરચિકિત્સિતં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||