Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਭਗਨ੍ਦਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਪਞ੍ਚ ਭਗਨ੍ਦਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ , ਤੇਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਃ ਸ਼ਲ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ; ਸ਼ੇਸਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ ||੩||
View original
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
ਨਿਦਾਨੇਪਿ ਭਗਨ੍ਦਰਾਣਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇ ਪੁਨਰਿਹ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਧਾਨਾਯਾਨੁਕਥਨਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਭਗਨ੍ਦਰਪਿਡਕੋਪਦ੍ਰੁਤਮਾਤੁਰਮਪਤਰ੍ਪਣਾਦਿਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤੇਨੈਕਾਦਸ਼ਵਿਧੇਨੋਪਕ੍ਰਮੇਣੋਪਕ੍ਰਮੇਤਾਪਕ੍ਵਪਿਡਕਂ, ਪਕ੍ਵੇਸੁ ਚੋਪਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਵਗਾਹਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਰ੍ਸ਼ਸਮਿਵ ਯਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ, ਭਗਨ੍ਦਰਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪਰਾਚੀਨਮਵਾਚੀਨਂ ਵਾ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯੈਸਣੀਮੁਨ੍ਨਮ੍ਯ ਸਾਸ਼ਯਮੁਦ੍ਧਰੇਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰੇਣ; ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖੇ ਚੈਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਣਸ੍ਯ ਭਗਨ੍ਦਰਮੁਖਮਾਸਾਦ੍ਯੈਸਣੀਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਯੇਤ੍; ਆਸਾਦ੍ਯ ਵਾਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਸਾਰਂ ਚੇਤਿ; ਏਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ||੪||
View original
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦਿਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤ ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਃ| ਪਕ੍ਵੇਸੁ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਚੇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਂ ਪਰਾਚੀਨਮ੍, ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਮਵਾਚੀਨਮ੍| ਏਸਣੀ ਲੋਹਾਦਿਸ਼ਲਾਕਾ| ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਮਵਾਚੀਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਾਵਾਸਾਦ੍ਯੈਵ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ- ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਤੁ ਸ਼ਤਪੋਨਕੇ |
ਤਤਸ੍ਤੇਸੂਪਰੂਢੇਸੁ ਸ਼ੇਸਾ ਨਾਡੀਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੫||
View original
विशेषतस्तु- नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके |
ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ||५||
ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਡੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਨਿਕਟਸ੍ਥਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਣਾਮਨ੍ਤਰਂ ਮਧ੍ਯਂ ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਤਰਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਭਿਸਕ੍ ਸੁਸ਼ਿਕ੍ਸਿਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ||੫||
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9
ਗਤਯੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਛੇਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਧਾ |
ਨਾਡੀਰਨਭਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਯਸ਼੍ਛਿਨਤ੍ਤ੍ਯੇਕਧਾ ਭਿਸਕ੍ ||੬||
ਸ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਵਤਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵ੍ਰਣਂ ਗੁਦਵਿਦਾਰਣਮ੍ |
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਵਤਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ||੭||
ਆਟੋਪਂ ਗੁਦਸ਼ੂਲਂ ਚ ਕਰੋਤਿ ਪਵਨੋ ਭਸ਼ਮ੍ |
ਤਤ੍ਰਾਧਿਗਤਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਿ ਭਿਸਙ੍ਮੁਹ੍ਯੇਦਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੮||
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਿਵਤਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਤਪੋਨਕੇ |੯|
View original
गतयोऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा |
नाडीरनभिसम्बद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ||६||
स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् |
तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ||७||
आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् |
तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम् ||८||
तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके |९|
ਯਦਿ ਨਾਡੀਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤਨਿਕਟਾਸੁ ਛੇਦਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਕੋ ਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਗਤਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਕਧਾ ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਟੋਪਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਮ੍| ਵਿਵਤੋ ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਮੁਖਃ||੬-੮||-
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
ਵ੍ਯਾਧੌ ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਭਿਸਜਾ ਵੈ ਵਿਜਾਨਤਾ ||੯||
ਅਰ੍ਧਲਾਙ੍ਗਲਕਸ਼੍ਛੇਦਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਲਾਙ੍ਗਲਕੋਪਿ ਵਾ |
ਸਰ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਕੋ ਵਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯੋ ਗੋਤੀਰ੍ਥਕੋਪਿ ਵਾ ||੧੦||
ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਰਾਵਮਾਰ੍ਗਾਂਸ੍ਤੁ ਦਹੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤਥਾਗ੍ਨਿਨਾ |
ਸੁਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਭੀਰੋਰ੍ਹਿ ਦੁਸ੍ਕਰਃ ਸ਼ਤਪੋਨਕਃ ||੧੧||
View original
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ||९||
अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा |
सर्वतोभद्रको वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा ||१०||
सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना |
सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः ||११||
ਵ੍ਯਾਧਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਾਙ੍ਗਲਂ ਹਲਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਰ੍ਧਲਾਙ੍ਗਲ ਇਵ ਅਰ੍ਧਲਾਙ੍ਗਲਕਃ| ਸਰ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਸਨਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਰ੍ਯਙ੍ਕਿਕਾਕਾਰੋ ਮਣ੍ਡਲਾਙ੍ਕੁਸ਼ਸਦਸ਼ੋ ਵਾ| ਗੋਤੀਰ੍ਥਕੋ ਗਚ੍ਛਤੋ ਗੋਮੂਤ੍ਰਗਤਿਸਦਸ਼ਃ; ਅਥਵਾ ਗੋਤੀਰ੍ਥ ਗੋਯੋਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਾਕਾਰੋ ਗੋਤੀਰ੍ਥਕਃ; ਅਥਵਾ ਗੋਤੀਰ੍ਥਂ ਨਿਪਾਨਂ ਯੇਨ ਗਾਵਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਖੁਰਾਙ੍ਕਿਤਵਚ੍ਛੇਦਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਤਥਾਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਛੇਦੋ ਲਾਙ੍ਗਲਕੋ ਮਤਃ| ਹ੍ਰਸ੍ਵਮੇਕਤਰਂ ਯਚ੍ਚ ਸੋਰ੍ਧਲਾਙ੍ਗਲਕਃ ਸ੍ਮਤਃ|| ਸੇਵਨੀਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਦਾਰਿਤੇ ਗੁਦੇ| ਸਰ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਕਂ ਛੇਦਮਾਹੁਸ਼੍ਛੇਦਵਿਦੋ ਜਨਾਃ|| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਗਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਛੇਦੋ ਗੋਤੀਰ੍ਥਕੋ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਛਿਨ੍ਨੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਨੇਤਿ ਨਾਤ੍ਰਾਵਧਾਰਣਂ, ਤੇਨ ਕ੍ਸਾਰੇਣਾਪਿ| ਦੁਸ੍ਕਰ ਇਤਿ ਨਾਡੀਨਾਮਨੇਕਤ੍ਵਾਤ੍||੯-੧੧||
Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20
ਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵਾਪਹਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵੇਦਮਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |
ਸ੍ਵੇਦਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ ਕਸ਼ਰਾਪਾਯਸਾਦਿਭਿਃ ||੧੨||
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕੈਰ੍ਮਾਂਸੈਰ੍ਲਾਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਸ੍ਕਿਰੈਃ |
ਵਕ੍ਸਾਦਨੀਮਥੈਰਣ੍ਡਂ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਂ ਚ ਗਣਂ ਤਥਾ ||੧੩||
ਕਸਾਯਂ ਸੁਕਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਕੁਮ੍ਭੇ ਨਿਸੇਚਯੇਤ੍ |
ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦੇਨ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਤਂ ਵ੍ਰਣਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੧੪||
ਤਿਲੈਰਣ੍ਡਾਤਸੀਮਾਸਯਵਗੋਧੂਮਸਰ੍ਸਪਾਨ੍ |
ਲਵਣਾਨ੍ਯਮ੍ਲਵਰ੍ਗਂ ਚ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਮੇਵੋਪਸਾਧਯੇਤ੍ ||੧੫||
ਆਤੁਰਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍ਤੇਨ ਤਥਾ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਕੁਰ੍ਵਤਃ |
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਚ ਪਾਯਯੇਦੇਨਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਚ ਲਵਣਾਨਿ ਚ ||੧੬||
ਵਚਾਹਿਙ੍ਗ੍ਵਜਮੋਦਂ ਚ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਸਰ੍ਪਿਸਾ |
ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕੇਨਾਥਵਾਮ੍ਲੇਨ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕੇਣ ਵਾ ||੧੭||
ਤਤੋ ਮਧੁਕਤੈਲੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸਿਞ੍ਚੇਦ੍ਭਿਸਗ੍ਵ੍ਰਣਮ੍ |
ਪਰਿਸਿਞ੍ਚੇਦ੍ਗੁਦਂ ਚਾਸ੍ਯ ਤੈਲੈਰ੍ਵਾਤਰੁਜਾਪਹੈਃ ||੧੮||
ਵਿਧਿਨਾਨੇਨ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ |
ਅਨ੍ਯੇ ਚੋਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ||੧੯||
ਸ਼ਤਪੋਨਕ ਆਖ੍ਯਾਤ... |੨੦|
View original
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् |
स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ||१२||
ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः |
वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ||१३||
कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् |
नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ||१४||
तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् |
लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ||१५||
आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः |
स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ||१६||
वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा |
मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा ||१७||
ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् |
परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः ||१८||
विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति |
अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ||१९||
शतपोनक आख्यात... |२०|
ਤਤ੍ਰ ਕਤਕਰ੍ਮਣਿ ਰੁਜੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸੈਰ੍ਯਵਾਗੂਃ ਕਤਾ ਕਸ਼ਰਾ, ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ ਪਾਯਸਃ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵਾਪਹਂ ਤਤ੍ਰ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ “ਤਤ੍ਰ ਧੀਰੋ ਵਿਧਾਨਜ੍ਞ” ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਵਕ੍ਸਾਦਨੀ ਬਨ੍ਦਾਕਃ, ਵਕ੍ਸਕਲਮ੍ਬਿਕਾਮਪਰੇ| ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਸ਼੍ਚ ਗਣੋ ਬਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਮ੍| ਅਮ੍ਲਵਰ੍ਗੋ ਰਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਕ੍ਤਃ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਾਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕੇਨ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਦ੍ਯੇਨ| ਅਮ੍ਲੇਨ ਕਾਞ੍ਜਿਕੇਨ| ਸੌਵੀਰਕੇਣ ਕਾਞ੍ਜਿਕਭੇਦੇਨ| ਅਨੇਨ ਪਾਨੇਨ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਮਨੁਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦੀਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ| ਤਤੋ ਮਨ੍ਦੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਵਾਤੇ ਚ ਪ੍ਰਬਲੇ ਸ੍ਨੇਹਪਰਿਸੇਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਵਿਧਿਨਾ ਮਧੁਕਤੈਲਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਰੁਜਾਪਹੈਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਚੋਪਦ੍ਰਵਾ ਆਧ੍ਮਾਨਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਯਃ||੧੨-੧੯||-
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23
...ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵੇ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸ਼ਣੁ |
ਅਥੋਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਮੇਸਿਤ੍ਵਾ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਾਰਂ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ||੨੦||
ਪੂਤਿਮਾਂਸਵ੍ਯਪੋਹਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਰਤ੍ਰ ਨ ਪੂਜਿਤਃ |
ਅਥੈਨਂ ਘਤਸਂਸਸ੍ਟੈਸ੍ਤਿਲੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍ ||੨੧||
ਬਨ੍ਧਂ ਤਤੋਨੁਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਰਿਸੇਕਂ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਸਾ |
ਤਤੀਯੇ ਦਿਵਸੇ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ਼ੋਧਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੨੨||
ਤਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਚ ਰੋਪਯੇਤ੍ਤੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ |੨੩|
View original
...उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु |
अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ||२०||
पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः |
अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ||२१||
बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा |
तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ||२२||
ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् |२३|
ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵੇ ਪਿਤ੍ਤਭਗਨ੍ਦਰੇ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵੇ ਪੂਤਿਮਾਂਸਾਪਕਰ੍ਸਣਾਯ ਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਏਸ੍ਯੋਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਾਰਂ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਬਨ੍ਧੋਤ੍ਰ ਚਰ੍ਮਣਾਨ੍ਤਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੇਣ ਗੋਫਣਕਃ| ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਘਤੇਨ ਪਰਿਸੇਕਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪਿਤ੍ਤਾਪਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਮ੍| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕ੍ਰਮਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਰੋਪਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰੋਪਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਰਣਰੋਪਣੈਰੇਵ| ਅਸ੍ਯ ਚੈਕਨਾਡੀਤ੍ਵਾਚ੍ਛੇਦਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਧਾਨਮ੍||੨੦-੨੨||-
Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28
ਉਤ੍ਕਤ੍ਯਾਸ੍ਰਾਵਮਾਰ੍ਗਂਸ੍ਤੁ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੨੩||
ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਵਾ ਸ੍ਰਾਵਗਤਿਂ ਦਹੇਦ੍ਧੁਤਵਹੇਨ ਵਾ |
ਸੁਖੋਸ੍ਣੇਨਾਣੁਤੈਲੇਨ ਸੇਚਯੇਦ੍ਗੁਦਮਣ੍ਡਲਮ੍ ||੨੪||
ਉਪਨਾਹਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ |
ਵਾਮਨੀਯੌਸਧੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ ਪਰਿਸੇਕਾਸ਼੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ||੨੫||
ਮਦੁਭੂਤਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵੈਨਮਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵਰੁਗਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਗਤਿਮਨ੍ਵਿਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ ਖਰ੍ਜੂਰਪਤ੍ਰਕਮ੍ ||੨੬||
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਚਕ੍ਰਂ ਚ ਸੂਚੀਮੁਖਮਵਾਙ੍ਮੁਖਮ੍ |
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਹੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਗੇਵਂ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ ||੨੭||
ਤਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰੇਵ ਮਦੁਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ |੨੮|
View original
उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ||२३||
क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा |
सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ||२४||
उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः |
वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया ||२५||
मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् |
गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ||२६||
चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् |
छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ||२७||
ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् |२८|
ਕਫਜਸ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਉਤ੍ਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਰੋਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਰਾਵਮੁਖਃ| ਅਤ ਏਵ ‘ਸ੍ਰਾਵਮਾਰ੍ਗਾਨ੍’ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਮ੍| ਏਤੇਨ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਨਾਡ੍ਯਾਃ ਪਰਿਤਃ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯਾਸ੍ਰਾਵਮੁਖਾਨਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣੋਤ੍ਕਤ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾ ਦਹੇਤ੍, ਨਤੁ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਨਾਡੀਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਤ੍ਕਤ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾ ਦਹੇਤ੍, ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਰਾਵਮੁਖਾਨਾਂ ਤਥੈਵਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍; ਮੁਖੇਸੁ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਗ੍ਧੇਸੁ ਸ੍ਰਾਵੇ ਚ ਬਲੀਯਸਿ ਮਨ੍ਦਤਾਮਾਪਨ੍ਨੇ ਨਾਡੀਂ ਪੁਨਰ੍ਮਧ੍ਯਮਾਮਨ੍ਵਿਸ੍ਯ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੇਤਦਰ੍ਥਮੇਵਾਗ੍ਰੇ ਛੇਦਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਅਣੁਤੈਲੇਨ ਸੇਚਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਰੁਜਾਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਣੁਤੈਲਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਮ੍| ਉਪਨਾਹੋ ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਪ੍ਰਲੇਪਾਃ| ਮੂਤ੍ਰਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਵਾਮਨੀਯਂ ਮਦਨਫਲਾਦਿ| ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਗਤਿਮਿਤਿ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਾਮਾਸ੍ਰਾਵਗਤਿਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਛੇਦਨਮਭਿਹਿਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਬਹ੍ਵਾਸ੍ਰਾਵੇ ਮੁਖ੍ਯਵਿਸਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਖਰ੍ਜੂਰਪਤ੍ਰਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰ੍ਜੂਰਪਤ੍ਰਮਿਵ ਖਰ੍ਜੂਰਪਤ੍ਰਕਂ, ਤਚ੍ਚ ਮਧ੍ਯਨਾਡੀਚ੍ਛੇਦਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਦ੍ਵਯਸ੍ਥਾਨਾਂ ਮੁਖਾਨਾਂ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਚ੍ਛੇਦੇਨ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਦ੍ਵਯੇਨ ਭਵਤਿ| ਮਧ੍ਯਵਕ੍ਰਨਾਡ੍ਯਨੁਲੋਮਚ੍ਛੇਦਸ੍ਯਾਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਮਧ੍ਯਰੂਢਵ੍ਰਣਪਦਸ੍ਯੈਕਮੂਲਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਦ੍ਵਯਗਤਨਾਡੀਦ੍ਵਯੇਨੈਕਮੁਖੇਨ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖੇਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਣ੍ਡਲਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੇਦਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਧ੍ਯਤਨੀਯਸ੍ਯਾਭਗ੍ਨਕੂਲਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾਯਾਂ ਵਾ ਨਾਡ੍ਯਨੁਰੋਧਿਮਧ੍ਯੈਕਚ੍ਛੇਦੇਨ ਮੂਲਾਗ੍ਰਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਸ੍ਯੇਵਚ੍ਛੇਦੇਨ ਚਕ੍ਰਾਕਾਰਸਾਦਸ਼੍ਯਾਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਚਕ੍ਰਮ੍| ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੂਲੇ ਸ੍ਥੂਲਂ ਮੁਖੇਣੁ ਤੇਨ ਸੂਚੀਮੁਖਂ, ਤਦੇਵ ਅਵਾਙ੍ਮੁਖਮਧੋਮੁਖਮ੍| ਤਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਦੁ ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੋਧਨਮ੍||੨੩-੨੭||-
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
ਬਹਿਰਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਯਸ੍ਯ ਭਗਨ੍ਦਰਃ ||੨੮||
ਤਸ੍ਯਾਹਿਤਂ ਵਿਰੇਕਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਵਚਾਰਣਮ੍ |
ਯਦ੍ਯਨ੍ਮਦੁ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੨੯||
View original
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८||
तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् |
यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੋਪਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਨਿਸੇਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬਹਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਯਦ੍ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਿ ਤੁ ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਃ, ਵਿਰੇਕੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਦਿ| ਮਦੁ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚੇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਵਚਨੇਨ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨਾਤਿਮਦੁ ਚਾਵਚਾਰਣੀਯਂ; ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਯਥਾ||੨੮-੨੯||
Adhikarana 10 (30) · Śloka 31
ਆਰਗ੍ਵਧਨਿਸ਼ਾਕਾਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁਘਤਾਪ੍ਲੁਤਮ੍ |
ਅਗ੍ਰਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਣਿਹਿਤਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਹਿਤਮ੍ ||੩੦||
ਯੋਗੋਯਂ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਗਤਿਂ ਮੇਘਮਿਵਾਨਿਲਃ |੩੧|
View original
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् |
अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ||३०||
योगोऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः |३१|
ਆਰਗ੍ਵਧਃ ਕਤਮਾਲਕਃ, ਨਿਸ਼ਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾ, ਕਾਲਾ ਅਹਿਂਸ੍ਰਾ| ਸੂਤ੍ਰਮਯੀ ਘਨਵਰ੍ਤਿਤਾ ਵਰ੍ਤਿਰਗ੍ਰਵਰ੍ਤਿਃ||੩੦||-
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
ਆਗਨ੍ਤੁਜੇ ਭਿਸਙ੍ਨਾਡੀਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣੋਤ੍ਕਤ੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ ||੩੧||
ਜਮ੍ਬ੍ਵੋਸ੍ਠੇਨਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣੇਨ ਤਪ੍ਤਯਾ ਵਾ ਸ਼ਲਾਕਯਾ |
ਦਹੇਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਮਤਿਮਾਂਸ੍ਤਂ ਵ੍ਰਣਂ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ ||੩੨||
ਕਮਿਘ੍ਨਂ ਚ ਵਿਧਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਲ੍ਯਾਨਯਨਮੇਵ ਚ |੩੩|
View original
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१||
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया |
दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२||
कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
ਸ਼ਲ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਗਨ੍ਤੁਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਮ੍ਬ੍ਵੋਸ੍ਠਂ ਜਮ੍ਬੂਫਲਸਦਸ਼ਮੁਖਾਗ੍ਰਾ ਕਸ੍ਣਪਾਸਾਣਰਚਿਤਾ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਸ਼ਲ੍ਯਾਨਯਨਮਿਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯੇ ਸਤਿ||੩੧-੩੨||-
Adhikarana 12 (33) · Śloka 33
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੈਸ ਚਾਰਭ੍ਯੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ||੩੩||
View original
प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः ||३३||
ਸ਼ੇਸਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਏਕਸ੍ਯ ਪਾਕ੍ਸਿਕੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੩||
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ਏਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ |
ਏਸਾਂ ਤੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਤਨਾਦ੍ਵੇਦਨਾ ਯਤ੍ਰ ਜਾਯਤੇ ||੩੪||
ਤਤ੍ਰਾਣੁਤੈਲੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਪਰਿਸੇਕਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ |
ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਸ੍ਥਾਲੀਂ ਛਿਦ੍ਰਸ਼ਰਾਵਿਕਾਮ੍ ||੩੫||
ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤਗੁਦਸ੍ਤਪ੍ਤਾਮਧ੍ਯਾਸੀਤ ਸਬਾਸ੍ਪਿਕਾਮ੍ |
ਨਾਡ੍ਯਾ ਵਾਸ੍ਯਾਹਰੇਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਂ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਰੁਜਾਪਹਮ੍ |
ਉਸ੍ਣੋਦਕੇਵਗਾਹ੍ਯੋ ਵਾ ਤਥਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਵੇਦਨਾ ||੩੬||
View original
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः |
एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४||
तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते |
वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५||
स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् |
नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् |
उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਭਗਨ੍ਦਰਾਣਾਮੇਵ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਾਤਨਵੇਦਨਾਸੁ ਤਚ੍ਛਮਨਾਯ ਸ੍ਨੇਹਪਰਿਸੇਕਾਦੀਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਤ੍ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰਾਣੁਤੈਲਂ ਕੇਵਲਂ ਵਾਤਵੇਦਨਾਵਿਸਯਮ੍| ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨ੍ਯੇਰਣ੍ਡਾਦੀਨਿ ਚ| ਬਾਸ੍ਪਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਾਯੌ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤੇ||੩੪-੩੬||
Adhikarana 14 (37) · Śloka 37
ਕਦਲੀਮਗਲੋਪਾਕਪ੍ਰਿਯਕਾਜਿਨਸਮ੍ਭਤਾਨ੍ |
ਕਾਰਯੇਦੁਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਸਾਲ੍ਵਣਾਦੀਨ੍ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੩੭||
View original
कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसम्भृतान् |
कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः ||३७||
ਵਾਤਕਫਜੇ ਵੇਦਨਾਯਾਮੁਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਦਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਦਲੀਮਗਃ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸ਼ਬਲੋ ਦਸ੍ਟਃ, ਸ ਤੁ ਬਹਤ੍ਤਮਬਿਡਾਲਸਮੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਕਾਰੋ ਬਿਲੇਸ਼ਯਃ; ਲੋਪਾਕੋ ਲਾਙ੍ਗਲਕਃ ਸ਼ਗਾਲਭੇਦਃ; ਪ੍ਰਿਯਕਃ ਲਲਿਤਕੋਜਗਰਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਦੀਰ੍ਘਃ; ਅਜਿਨਂ ਚਰ੍ਮ||੩੭||
Adhikarana 15 (38) · Śloka 38
ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਂ ਵਚਾਹਿਙ੍ਗੁਲਵਣਾਨ੍ਯਥ ਦੀਪ੍ਯਕਮ੍ |
ਪਾਯਯੇਚ੍ਚਾਮ੍ਲਕੌਲਤ੍ਥਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਾਦਿਭਿਃ ||੩੮||
View original
कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् |
पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ||३८||
ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਪ੍ਯਕਮਜਮੋਦਾ| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍, ਸੁਰਾ ਮਦ੍ਯਭੇਦਃ, ਸੌਵੀਰਕਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਭੇਦਃ| ਏਤਦਪਿ ਗੁਦਕੋਸ੍ਠਗਤਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਮ੍||੩੮||
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਲਾਙ੍ਗਲਕੀਸ਼੍ਯਾਮਾਦਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤਿਲਾਃ |
ਕੁਸ੍ਠਂ ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾ ਗੋਲੋਮੀ ਤਿਲ੍ਵਕੋ ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾ ||੩੯||
ਕਾਸੀਸਂ ਕਾਞ੍ਚਨਕ੍ਸੀਰ੍ਯੌ ਵਰ੍ਗਃ ਸ਼ੋਧਨ ਇਸ੍ਯਤੇ |੪੦|
View original
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः |
कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९||
कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
ਅਤਃ ਪਰਂ ਭਗਨ੍ਦਰਕ੍ਸਤਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨੀਯੋਤ੍ਸਾਦਨੀਯਰੋਪਣੀਯਾਨ੍ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਕੁਙ੍ਕੁਮਰ੍ਦਨਿਕਾ, ਲਾਙ੍ਗਲੀ ਕਲਿਹਾਰਿਕਾ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਗੋਲੋਮੀ ਦੂਰ੍ਵਾ| ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਰੋਧ੍ਰਃ| ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾ ਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਯਨ੍ਦਾ| ਕਾਞ੍ਚਨਕ੍ਸੀਰ੍ਯੌ ਦ੍ਵੇ ਏਕਂ ਕਙ੍ਕੁਸ੍ਠਮ੍, ਅਨ੍ਯਾ ਪੀਤਦੁਗ੍ਧਾ ਬਹਤ੍ਪਤ੍ਰੀ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾ| ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਯਥਾਲਾਭੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਏਸ ਵਰ੍ਗੋ ਭਗਨ੍ਦਰਸ਼ੋਧਨਃ ਕਸਾਯਾਦਿਸੁ||੩੯||-
Adhikarana 17 (40) · Śloka 41
ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤਿਲਾ ਨਾਗਦਨ੍ਤੀ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ ਪਯਸਾ ਸਹ ||੪੦||
ਉਤ੍ਸਾਦਨਂ ਭਵੇਦੇਤਤ੍ ਸੈਨ੍ਧਵਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਮ੍ |੪੧|
View original
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ||४०||
उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् |४१|
ਤ੍ਰਿਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਗਦਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤਿਨੀ| ਉਤ੍ਸਾਦਨਂ ਨਿਮ੍ਨਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੁਨਃ ਪੂਰਣਂ ਲੇਪਨਯੋਗੇਨ| ‘ਪਯਸਾ ਸਹ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸਹ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੪੦||-
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਨਿਮ੍ਬਪਲ੍ਲਵਾਃ ||੪੧||
ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤੇਜੋਵਤੀਦਨ੍ਤੀਕਲ੍ਕੋ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਪਹਃ |
ਕੁਸ੍ਠਂ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤਿਲਾ ਦਨ੍ਤੀ ਮਾਗਧ੍ਯਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਮਧੁ ||੪੨||
ਰਜਨੀ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੁਤ੍ਥਂ ਹਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਮ੍ |੪੩|
View original
रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ||४१||
त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः |
कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ||४२||
रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् |४३|
ਰਸਾਞ੍ਜਨਾਦਿਕੁਸ੍ਠਾਦਿਯੋਗੌ ਰੋਪਣਸ਼ੋਧਨੌ||੪੧-੪੨||-
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
ਮਾਗਧ੍ਯੋ ਮਧੁਕਂ ਰੋਧ੍ਰਂ ਕੁਸ੍ਠਮੇਲਾ ਹਰੇਣਵਃ ||੪੩||
ਸਮਙ੍ਗਾ ਧਾਤਕੀ ਚੈਵ ਸਾਰਿਵਾ ਰਜਨੀਦ੍ਵਯਮ੍ |
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵਃ ਸਰ੍ਜਰਸਃ ਪਦ੍ਮਕਂ ਪਦ੍ਮਕੇਸਰਮ੍ ||੪੪||
ਸੁਧਾ ਵਚਾ ਲਾਙ੍ਗਲਕੀ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ |
ਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਤ੍ਯ ਸਮ੍ਭਾਰਂ ਤੈਲਂ ਧੀਰੋ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ||੪੫||
ਏਤਦ੍ਵੈ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਸੁ ਮਣ੍ਡਲੇਸ੍ਵਥ ਮੇਹਿਸੁ |
ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਂ ਹਿਤਂ ਤੈਲਂ ਭਗਨ੍ਦਰਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੪੬||
View original
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३||
समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् |
प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४||
सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् |
एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५||
एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु |
रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
ਮਾਗਧੀ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਸਮਙ੍ਗਾ ਅਞ੍ਜਲਿਕਾਰਿਕਾ; ਵਰਾਹਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਤ੍ਯਪਰੇ| ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਕਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵਃ, ਦ੍ਰਵੋਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਮ੍ “ਅਨੁਕ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵਕਾਰ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਮਤਮ੍” (ਚ. ਕ. ੧੨) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੪੩-੪੬||
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣਸ਼੍ਚੈਵ ਹਿਤਃ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣੇ |
ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਵਾ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਂ ਭਗਨ੍ਦਰਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੪੭||
View original
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे |
तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣੇ ‘ਕਸਾਯਾਦਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੪੭||
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀਹਰਿਦ੍ਰਾਰ੍ਕਮੂਲਂ ਲੋਹਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕੌ |
ਵਿਡਙ੍ਗਸਾਰਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸ੍ਨੁਹ੍ਯਰ੍ਕਪਯਸੀ ਮਧੁ ||੪੮||
ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਸਮਾਯੁਕ੍ਤੈਸ੍ਤੈਲਮੇਤੈਰ੍ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ |
ਭਗਨ੍ਦਰਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਮੇਤਦ੍ਯੋਜ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੪੯||
View original
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ |
विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८||
मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् |
भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
ਤ੍ਰਿਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੋਹਮਗੁਰੁ| ਅਸ਼੍ਵਮਾਰਕਃ ਕਰਵੀਰਃ| ਸ੍ਨੁਹੀ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ| ਇਦਮਪਿ ਤੈਲਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕਲ੍ਕਪਰਿਭਾਸਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ||੪੮-੪੯||
Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52
ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਕੌ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਪਾਠੇ ਮਲਪੂਂ ਹਯਮਾਰਕਮ੍ |
ਸੁਧਾਂ ਵਚਾਂ ਲਾਙ੍ਗਲਕੀਂ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਂ ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਮ੍ ||੫੦||
ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਂ ਚ ਸਮ੍ਭਤ੍ਯ ਤੈਲਂ ਧੀਰੋ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ |
ਏਤਦ੍ਧਿ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਤੈਲਂ ਭਸ਼ਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਗਨ੍ਦਰੇ ||੫੧||
ਸ਼ੋਧਨਂ ਰੋਪਣਂ ਚੈਵ ਸਵਰ੍ਣਕਰਣਂ ਤਥਾ |
ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯਮਵੇਕ੍ਸੇਤ ਵ੍ਰਣਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੫੨||
View original
चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् |
सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ||५०||
ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् |
एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ||५१||
शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा |
द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ||५२||
ਚਿਤ੍ਰਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਲਪੂਃ ਕਾਕੋਦੁਮ੍ਬਰਿਕਾ| ਹਯਮਾਰਕਃ ਕਰਵੀਰਃ| ਸੁਧਾ ਸ੍ਨੁਹੀ| ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕ੍ਸਾਰਃ| ‘ਏਤਦ੍ਧਿ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਏਤਦ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚ੍ਯਾਵਯਤੀਤਿ ਯਥਾਰ੍ਥਂ ਨਾਮ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਮ੍||੫੦-੫੨||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
ਛਿਦ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਰੇਦੋਸ੍ਠਮਰ੍ਸ਼ੋਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍ |
ਤਤੋ ਭਗਨ੍ਦਰੇ ਦਦ੍ਯਾਦੇਤਦਰ੍ਧੇਨ੍ਦੁਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ||੫੩||
View original
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् |
ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
ਭਗਨ੍ਦਰਯਨ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਸ਼ੋਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਪਨਯਨੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਛਿਦ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫੩||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਮੈਥੁਨਂ ਕੋਪਂ ਪਸ੍ਠਯਾਨਂ ਗੁਰੂਣਿ ਚ |
ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪਰਿਹਰੇਦੁਪਰੂਢਵ੍ਰਣੋ ਨਰਃ ||੫੪||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च |
संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
ਰੂਢਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯਾਪਿ ਪੁਨਰਨੁਬਨ੍ਧਭਯਾਤ੍ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫੪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਭਗਨ੍ਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||