Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō bhagandarāṇāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ , tēṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca; śēṣāḥ kr̥cchrasādhyāḥ ||3||
View original
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
nidānē'pi bhagandarāṇāṁ sādhyāsādhyavibhāgē pūrvōktē punariha cikitsitavidhānāyānukathanaṁ prakaraṇāntaratvāditi na paunaruktyam||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra bhagandarapiḍakōpadrutamāturamapatarpaṇādivirēcanāntēnaikādaśavidhēnōpakramēṇōpakramētāpakvapiḍakaṁ, pakvēṣu cōpasnigdhamavagāhasvinnaṁ śayyāyāṁ sannivēśyārśasamiva yantrayitvā, bhagandaraṁ samīkṣya parācīnamavācīnaṁ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharēcchastrēṇa; antarmukhē caivaṁ samyagyantraṁ praṇidhāya pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṁ dattvā śastraṁ pātayēt; āsādya vā'gniṁ kṣāraṁ cēti; ētat sāmānyaṁ sarvēṣu ||4||
View original
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
tatrētyādi| apatarpaṇādivirēcanānta upakramō dvivraṇīyacikitsitōktaḥ| pakvēṣu cēti cakārēṇa bhinnēṣu cēti draṣṭavyam| tatra bahirmukhaṁ parācīnam, antarmukhamavācīnam| ēṣaṇī lōhādiśalākā| tatrāntarmukhamavācīnamityuktaṁ, tatra viśēṣaṁ nirdiśannāha- antarmukhē ityādi| sarvēṣvagnikṣārāvāsādyaiva||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
viśēṣatastu- nāḍyantarē vraṇān kuryādbhiṣak tu śatapōnakē |
tatastēṣūparūḍhēṣu śēṣā nāḍīrupācarēt ||5||
View original
विशेषतस्तु- नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके |
ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ||५||
nāḍyantarē ityādi| nāḍīnāṁ pūryamāṇānāṁ nikaṭasthānāṁ tricaturāṇāmantaraṁ madhyaṁ nāḍyantaraṁ, tasmin vraṇān kuryāt| bhiṣak suśikṣitō vaidyaḥ||5||
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9
gatayō'nyōnyasambaddhā bāhyāśchēdyāstvanēkadhā |
nāḍīranabhisambaddhā yaśchinattyēkadhā bhiṣak ||6||
sa kuryādvivr̥taṁ jantōrvraṇaṁ gudavidāraṇam |
tasya tadvivr̥taṁ mārgaṁ viṇmūtramanugacchati ||7||
āṭōpaṁ gudaśūlaṁ ca karōti pavanō bhr̥śam |
tatrādhigatatantrō'pi bhiṣaṅmuhyēdasaṁśayam ||8||
tasmānna vivr̥taḥ kāryō vraṇastu śatapōnakē |9|
View original
गतयोऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा |
नाडीरनभिसम्बद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ||६||
स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् |
तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ||७||
आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् |
तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम् ||८||
तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके |९|
yadi nāḍīṣvaniścitanikaṭāsu chēdaḥ kriyatē tadā kō dōṣaḥ syādityāha- gataya ityādi| anēkadhā anēkaprakārā ityarthaḥ| āṭōpam ādhmānam| vivr̥tō vyāttamukhaḥ||6-8||-
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
vyādhau tatra bahucchidrē bhiṣajā vai vijānatā ||9||
ardhalāṅgalakaśchēdaḥ kāryō lāṅgalakō'pi vā |
sarvatōbhadrakō vā'pi kāryō gōtīrthakō'pi vā ||10||
sarvataḥ srāvamārgāṁstu dahēdvaidyastathā'gninā |
sukumārasya bhīrōrhi duṣkaraḥ śatapōnakaḥ ||11||
View original
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ||९||
अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा |
सर्वतोभद्रको वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा ||१०||
सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना |
सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः ||११||
vyādhāvityādi| lāṅgalaṁ halamucyatē, ardhalāṅgala iva ardhalāṅgalakaḥ| sarvatōbhadrastvāsanaviśēṣaḥ paryaṅkikākārō maṇḍalāṅkuśasadr̥śō vā| gōtīrthakō gacchatō gōmūtragatisadr̥śaḥ; athavā gōtīrtha gōyōnirucyatē, tadākārō gōtīrthakaḥ; athavā gōtīrthaṁ nipānaṁ yēna gāvaḥ pibanti, tatkhurāṅkitavacchēdaviśēṣaḥ kartavyaḥ; tathāca tantrāntaram- “dvābhyāṁ samābhyāṁ pārśvābhyāṁ chēdō lāṅgalakō mataḥ| hrasvamēkataraṁ yacca sō'rdhalāṅgalakaḥ smr̥taḥ|| sēvanīṁ varjayitvā tu caturdhā dāritē gudē| sarvatōbhadrakaṁ chēdamāhuśchēdavidō janāḥ|| pārśvāgatēna śastrēṇa chēdō gōtīrthakō bhavēt”- iti| chinnē paścātkarma nirdiśannāha- sarvata ityādi| agninēti nātrāvadhāraṇaṁ, tēna kṣārēṇāpi| duṣkara iti nāḍīnāmanēkatvāt||9-11||
Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20
rujāsrāvāpahaṁ tatra svēdamāśu prayōjayēt |
svēdadravyairyathōddiṣṭaiḥ kr̥śarāpāyasādibhiḥ ||12||
grāmyānūpaudakairmāṁsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ |
vr̥kṣādanīmathairaṇḍaṁ bilvādiṁ ca gaṇaṁ tathā ||13||
kaṣāyaṁ sukr̥taṁ kr̥tvā snēhakumbhē niṣēcayēt |
nāḍīsvēdēna tēnāsya taṁ vraṇaṁ svēdayēdbhiṣak ||14||
tilairaṇḍātasīmāṣayavagōdhūmasarṣapān |
lavaṇānyamlavargaṁ ca sthālyāmēvōpasādhayēt ||15||
āturaṁ svēdayēttēna tathā sidhyati kurvataḥ |
svinnaṁ ca pāyayēdēnaṁ kuṣṭhaṁ ca lavaṇāni ca ||16||
vacāhiṅgvajamōdaṁ ca samabhāgāni sarpiṣā |
mārdvīkēnāthavā'mlēna surāsauvīrakēṇa vā ||17||
tatō madhukatailēna tasya siñcēdbhiṣagvraṇam |
pariṣiñcēdgudaṁ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ ||18||
vidhinā'nēna viṇmūtraṁ svamārgamadhigacchati |
anyē cōpadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṁśayaḥ ||19||
śatapōnaka ākhyāta... |20|
View original
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् |
स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ||१२||
ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः |
वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ||१३||
कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् |
नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ||१४||
तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् |
लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ||१५||
आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः |
स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ||१६||
वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा |
मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा ||१७||
ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् |
परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः ||१८||
विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति |
अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ||१९||
शतपोनक आख्यात... |२०|
tatra kr̥takarmaṇi rujōpaśamārthaṁ paścātkarma nirdiśannāha- rujāsrāvētyādi| tilataṇḍulamāṣairyavāgūḥ kr̥tā kr̥śarā, kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ| gayī tu ‘rujāsrāvāpahaṁ tatra’ ityatra “tatra dhīrō vidhānajña” iti paṭhati| vr̥kṣādanī bandākaḥ, vr̥kṣakalambikāmaparē| bilvādiśca gaṇō br̥hatpañcamūlam| amlavargō rasavijñānīyōktaḥ| svinnasyānantaraṁ pānaṁ nirdiśannāha- svinnamityādi| mārdvīkēna drākṣāmadyēna| amlēna kāñjikēna| sauvīrakēṇa kāñjikabhēdēna| anēna pānēna viṇmūtrāṇi svamārgamanuprapadyantē agniśca dīptō bhavati| tatō mandē pittē raktē vātē ca prabalē snēhapariṣēkaṁ nirdiśannāha- tata ityādi| sāmānyakvāthakalkavidhinā madhukatailaṁ sādhyam| vātarujāpahairvātavyādhinirdiṣṭaiḥ| anyē cōpadravā ādhmānagudabhraṁśādayaḥ||12-19||-
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23
...uṣṭragrīvē kriyāṁ śr̥ṇu |
athōṣṭragrīvamēṣitvā chittvā kṣāraṁ nipātayēt ||20||
pūtimāṁsavyapōhārthamagniratra na pūjitaḥ |
athainaṁ ghr̥tasaṁsr̥ṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ pralēpayēt ||21||
bandhaṁ tatō'nukurvīta pariṣēkaṁ tu sarpiṣā |
tr̥tīyē divasē muktvā yathāsvaṁ śōdhayēdbhiṣak ||22||
tataḥ śuddhaṁ viditvā ca rōpayēttu yathākramam |23|
View original
...उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु |
अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ||२०||
पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः |
अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ||२१||
बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा |
तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ||२२||
ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् |२३|
uṣṭragrīvē pittabhagandarē kriyāṁ nirdiśannāha- athētyādi| uṣṭragrīvē pūtimāṁsāpakarṣaṇāya kṣārakarma| gayī tu ‘ēṣyōṣṭragrīvamātratvē chittvā kṣāraṁ nipātayēt’ iti paṭhati| bandhō'tra carmaṇā'ntaśchidrēṇa gōphaṇakaḥ| sarpiṣā ghr̥tēna pariṣēkaḥ| yathāsvaṁ śōdhanaṁ pittāpaharadravyakr̥tam| yathākramaṁ kramānatikramēṇa rōpaṇāvasthāyāmityarthaḥ| rōpayēt pittavraṇarōpaṇairēva| asya caikanāḍītvācchēdaviśēṣānabhidhānam||20-22||-
Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28
utkr̥tyāsrāvamārgaṁstu parisrāviṇi buddhimān ||23||
kṣārēṇa vā srāvagatiṁ dahēddhutavahēna vā |
sukhōṣṇēnāṇutailēna sēcayēdgudamaṇḍalam ||24||
upanāhāḥ pradēhāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ |
vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣēkāśca mātrayā ||25||
mr̥dubhūtaṁ viditvainamalpasrāvaruganvitam |
gatimanviṣya śastrēṇa chindyāt kharjūrapatrakam ||26||
candrārdhaṁ candracakraṁ ca sūcīmukhamavāṅmukham |
chittvā'gninā dahēt samyagēvaṁ kṣārēṇa vā punaḥ ||27||
tataḥ saṁśōdhanairēva mr̥dupūrvairviśōdhayēt |28|
View original
उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ||२३||
क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा |
सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ||२४||
उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः |
वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया ||२५||
मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् |
गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ||२६||
चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् |
छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ||२७||
ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् |२८|
kaphajasya parisrāviṇaścikitsāṁ nirdiśannāha- utkr̥tyētyādi| paritaḥ sarvataḥ srōtuṁ śīlaṁ yasya sa parisrāvī sarvataḥ srāvamukhaḥ| ata ēva ‘srāvamārgān’ iti bahuvacanam| ētēna madhyasthanāḍyāḥ paritaḥ sthitānyāsrāvamukhāni śastrēṇōtkr̥tya kṣārēṇāgninā vā dahēt, natu madhyasthanāḍīṁ prāgēvōtkr̥tya kṣārēṇāgninā vā dahēt, tathā cāsrāvamukhānāṁ tathaivāvasthānāt; mukhēṣu punaḥ prathamaṁ dagdhēṣu srāvē ca balīyasi mandatāmāpannē nāḍīṁ punarmadhyamāmanviṣya chindyādityētadarthamēvāgrē chēdaṁ vakṣyati| aṇutailēna sēcanaṁ śastrarujāśāntyartham, aṇutailaṁ vātavyādhyutpāditam| upanāhō bandhanam| pradēhāḥ pralēpāḥ| mūtraṁ gōmūtram| vāmanīyaṁ madanaphalādi| mātrayā alpaśa ityarthaḥ, gatimiti madhyasthāṁ pradhānāmāsrāvagatiṁ chindyāt| prāgutkr̥tyētyanēnaiva chēdanamabhihitaṁ, tasya bahvāsrāvē mukhyaviṣayatvādviśēṣamāha- kharjūrapatrakamityādi| kharjūrapatramiva kharjūrapatrakaṁ, tacca madhyanāḍīcchēdasya pārśvadvayasthānāṁ mukhānāṁ tiryakcchēdēna paṅktidvayēna bhavati| madhyavakranāḍyanulōmacchēdasyārdhacandratulyatvādardhacandraḥ| madhyarūḍhavraṇapadasyaikamūlapārśvadvayagatanāḍīdvayēnaikamukhēna bahirmukhēna candramaṇḍalatulyatvācchēdasya candramadhyatanīyasyābhagnakūlayōrviśālāyāṁ vā nāḍyanurōdhimadhyaikacchēdēna mūlāgrayōstriśiṣyē'vacchēdēna cakrākārasādr̥śyāccandracakram| antarmūlē sthūlaṁ mukhē'ṇu tēna sūcīmukhaṁ, tadēva avāṅmukhamadhōmukham| tataḥ saṁśōdhanairityādi|- tataḥ pūrvaṁ mr̥du śōdhayitvā vijñātakōṣṭhasya tīkṣṇaṁ śōdhanam||23-27||-
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
bahirantarmukhaścāpi śiśōryasya bhagandaraḥ ||28||
tasyāhitaṁ virēkāgniśastrakṣārāvacāraṇam |
yadyanmr̥du ca tīkṣṇaṁ ca tattattasyāvacārayēt ||29||
View original
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८||
तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् |
यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
śiśōḥ kriyāviśēṣōpadēśāt kriyāntaraniṣēdhaṁ darśayannāha- bahirityādi| tasyaiva kartavyaviśēṣamuddiśannāha- yadyadityādi| śastrakarmaṇi tu tvaksārādicaturvargaḥ, virēkē punaścaturaṅgulādi| mr̥du ca tīkṣṇaṁ cēti parasparavirōdhavacanēna nātitīkṣṇaṁ nātimr̥du cāvacāraṇīyaṁ; nātyuṣṇaśītā kākamācī yathā||28-29||
Adhikarana 10 (30) · Śloka 31
āragvadhaniśākālācūrṇaṁ madhughr̥tāplutam |
agravartipraṇihitaṁ vraṇānāṁ śōdhanaṁ hitam ||30||
yōgō'yaṁ nāśayatyāśu gatiṁ mēghamivānilaḥ |31|
View original
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् |
अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ||३०||
योगोऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः |३१|
āragvadhaḥ kr̥tamālakaḥ, niśā haridrā, kālā ahiṁsrā| sūtramayī ghanavartitā vartiragravartiḥ||30||-
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
āgantujē bhiṣaṅnāḍīṁ śastrēṇōtkr̥tya yatnataḥ ||31||
jambvōṣṭhēnāgnivarṇēna taptayā vā śalākayā |
dahēdyathōktaṁ matimāṁstaṁ vraṇaṁ susamāhitaḥ ||32||
kr̥mighnaṁ ca vidhiṁ kuryācchalyānayanamēva ca |33|
View original
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१||
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया |
दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२||
कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
śalyanimittasya bhagandarasya cikitsāmuddiśannāha- āgantuja ityādi| jambvōṣṭhaṁ jambūphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ| śalyānayanamiti śalyē sati||31-32||-
Adhikarana 12 (33) · Śloka 33
pratyākhyāyaiṣa cārabhyō varjyaścāpi tridōṣajaḥ ||33||
View original
प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः ||३३||
śēṣayōrdvayōrasādhyatvē ēkasya pākṣikīṁ siddhimupadiśannāha- pratyākhyāyētyādi||33||
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ētat karma samākhyātaṁ sarvēṣāmanupūrvaśaḥ |
ēṣāṁ tu śastrapatanādvēdanā yatra jāyatē ||34||
tatrāṇutailēnōṣṇēna pariṣēkaḥ praśasyatē |
vātaghnauṣadhasampūrṇāṁ sthālīṁ chidraśarāvikām ||35||
snēhābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām |
nāḍyā vā'syāharēt svēdaṁ śayānasya rujāpaham |
uṣṇōdakē'vagāhyō vā tathā śāmyati vēdanā ||36||
View original
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः |
एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४||
तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते |
वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५||
स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् |
नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् |
उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
idānīṁ sarvabhagandarāṇāmēva śastrapātanavēdanāsu tacchamanāya snēhapariṣēkādīni nirdiśannāha- ētatkarmētyādi| tatrāṇutailaṁ kēvalaṁ vātavēdanāviṣayam| vātaghnauṣadhāni bhadradārvādīnyēraṇḍādīni ca| bāṣpasvēdastu kartavyō vāyau raktapittasamanvitē||34-36||
Adhikarana 14 (37) · Śloka 37
kadalīmr̥galōpākapriyakājinasambhr̥tān |
kārayēdupanāhāṁśca sālvaṇādīn vicakṣaṇaḥ ||37||
View original
कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसम्भृतान् |
कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः ||३७||
vātakaphajē vēdanāyāmupanāhasvēdamuddiśannāha- kadalītyādi| kadalīmr̥gaḥ pūrvadēśē prāyaśaḥ śabalō dr̥ṣṭaḥ, sa tu br̥hattamabiḍālasamō vyāghrākārō bilēśayaḥ; lōpākō lāṅgalakaḥ śr̥gālabhēdaḥ; priyakaḥ lalitakō'jagaraprāyaḥ ślakṣṇō dīrghaḥ; ajinaṁ carma||37||
Adhikarana 15 (38) · Śloka 38
kaṭutrikaṁ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam |
pāyayēccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ ||38||
View original
कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् |
पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ||३८||
kaṭutrikamityādi| dīpyakamajamōdā| amlaṁ kāñjikam, surā madyabhēdaḥ, sauvīrakaṁ kāñjikabhēdaḥ| ētadapi gudakōṣṭhagatavēdanōpaśamārtham||38||
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
jyōtiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivr̥ttilāḥ |
kuṣṭhaṁ śatāhvā gōlōmī tilvakō girikarṇikā ||39||
kāsīsaṁ kāñcanakṣīryau vargaḥ śōdhana iṣyatē |40|
View original
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः |
कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९||
कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
ataḥ paraṁ bhagandarakṣatānāṁ śōdhanīyōtsādanīyarōpaṇīyān vaiśēṣikānnirdiśannāha- jyōtiṣmatītyādi| jyōtiṣmatī kuṅkumardanikā, lāṅgalī kalihārikā, śyāmā trivr̥dviśēṣaḥ| gōlōmī dūrvā| tilvakaḥ paṭṭikārōdhraḥ| girikarṇikā śvētasyandā| kāñcanakṣīryau dvē ēkaṁ kaṅkuṣṭham, anyā pītadugdhā br̥hatpatrī yavatiktā| vargasya yathālābhēna prayōgaḥ| ēṣa vargō bhagandaraśōdhanaḥ kaṣāyādiṣu||39||-
Adhikarana 17 (40) · Śloka 41
trivr̥ttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha ||40||
utsādanaṁ bhavēdētat saindhavakṣaudrasaṁyutam |41|
View original
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ||४०||
उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् |४१|
trivr̥dityādi| nāgadantī dantinī| utsādanaṁ nimnavraṇavastunaḥ pūraṇaṁ lēpanayōgēna| ‘payasā saha’ ityatra ‘sarpiṣā saha’ iti kēcit paṭhanti||40||-
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
rasāñjanaṁ haridrē dvē mañjiṣṭhānimbapallavāḥ ||41||
trivr̥ttējōvatīdantīkalkō nāḍīvraṇāpahaḥ |
kuṣṭhaṁ trivr̥ttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṁ madhu ||42||
rajanī triphalā tutthaṁ hitaṁ syādvraṇaśōdhanam |43|
View original
रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ||४१||
त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः |
कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ||४२||
रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् |४३|
rasāñjanādikuṣṭhādiyōgau rōpaṇaśōdhanau||41-42||-
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
māgadhyō madhukaṁ rōdhraṁ kuṣṭhamēlā harēṇavaḥ ||43||
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam |
priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram ||44||
sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam |
ētat sambhr̥tya sambhāraṁ tailaṁ dhīrō vipācayēt ||45||
ētadvai gaṇḍamālāsu maṇḍalēṣvatha mēhiṣu |
rōpaṇārthaṁ hitaṁ tailaṁ bhagandaravināśanam ||46||
View original
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३||
समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् |
प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४||
सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् |
एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५||
एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु |
रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
māgadhī pippalī| samaṅgā añjalikārikā; varāhakrāntētyaparē| kalpanāmāha- snēhacaturthāṁśō bhēṣajakalkaḥ, snēhāccaturguṇō dravaḥ, dravō'tra pānīyam “anuktē dravakāryē tu sarvatra salilaṁ smr̥tam” (ca. ka. 12) ityuktatvāt||43-46||
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
nyagrōdhādigaṇaścaiva hitaḥ śōdhanarōpaṇē |
tailaṁ ghr̥taṁ vā tatpakvaṁ bhagandaravināśanam ||47||
View original
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे |
तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
śōdhanarōpaṇē ‘kaṣāyādibhiḥ’ iti śēṣaḥ||47||
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
trivr̥ddantīharidrārkamūlaṁ lōhāśvamārakau |
viḍaṅgasāraṁ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||48||
madhūcchiṣṭasamāyuktaistailamētairvipācayēt |
bhagandaravināśārthamētadyōjyaṁ viśēṣataḥ ||49||
View original
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ |
विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८||
मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् |
भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
trivr̥dityādi| lōhamaguru| aśvamārakaḥ karavīraḥ| snuhī sēhuṇḍaḥ| idamapi tailaṁ sāmānyakalkaparibhāṣayā kartavyam ||48-49||
Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52
citrakārkau trivr̥tpāṭhē malapūṁ hayamārakam |
sudhāṁ vacāṁ lāṅgalakīṁ saptaparṇaṁ suvarcikām ||50||
jyōtiṣmatīṁ ca sambhr̥tya tailaṁ dhīrō vipācayēt |
ētaddhi syandanaṁ tailaṁ bhr̥śaṁ dadyādbhagandarē ||51||
śōdhanaṁ rōpaṇaṁ caiva savarṇakaraṇaṁ tathā |
dvivraṇīyamavēkṣēta vraṇāvasthāsu buddhimān ||52||
View original
चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् |
सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ||५०||
ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् |
एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ||५१||
शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा |
द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ||५२||
citrakētyādi| malapūḥ kākōdumbarikā| hayamārakaḥ karavīraḥ| sudhā snuhī| suvarcikā svarjikṣāraḥ| ‘ētaddhi syandanam’ ityatra ‘ētadvisyandanaṁ’ iti pāṭhē viśēṣēṇa syandayati dōṣāṁścyāvayatīti yathārthaṁ nāma visyandanam||50-52||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
chidrādūrdhvaṁ harēdōṣṭhamarśōyantrasya yantravit |
tatō bhagandarē dadyādētadardhēndusannibham ||53||
View original
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् |
ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
bhagandarayantramarśōyantrādavayavaviśēṣāpanayanē viśiṣṭaṁ nirdiśannāha- chidrādūrdhvamityādi||53||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
vyāyāmaṁ maithunaṁ kōpaṁ pr̥ṣṭhayānaṁ gurūṇi ca |
saṁvatsaraṁ pariharēduparūḍhavraṇō naraḥ ||54||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च |
संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
rūḍhabhagandarasyāpi punaranubandhabhayāt parihāryamuddiśannāha- vyāyāmamityādi||54||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē bhagandaracikitsitaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē'ṣṭamō'dhyāyaḥ||8||