Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō bhagandarāṇāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| pañca bhagandarā vyākhyātāḥ , tēṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca; śēṣāḥ kr̥cchrasādhyāḥ ||3||
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra bhagandarapiḍakōpadrutamāturamapatarpaṇādivirēcanāntēnaikādaśavidhēnōpakramēṇōpakramētāpakvapiḍakaṁ, pakvēṣu cōpasnigdhamavagāhasvinnaṁ śayyāyāṁ sannivēśyārśasamiva yantrayitvā, bhagandaraṁ samīkṣya parācīnamavācīnaṁ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharēcchastrēṇa; antarmukhē caivaṁ samyagyantraṁ praṇidhāya pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṁ dattvā śastraṁ pātayēt; āsādya vā'gniṁ kṣāraṁ cēti; ētat sāmānyaṁ sarvēṣu ||4||
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
viśēṣatastu- nāḍyantarē vraṇān kuryādbhiṣak tu śatapōnakē | tatastēṣūparūḍhēṣu śēṣā nāḍīrupācarēt ||5||
विशेषतस्तु- नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके | ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9
gatayō'nyōnyasambaddhā bāhyāśchēdyāstvanēkadhā | nāḍīranabhisambaddhā yaśchinattyēkadhā bhiṣak ||6|| sa kuryādvivr̥taṁ jantōrvraṇaṁ gudavidāraṇam | tasya tadvivr̥taṁ mārgaṁ viṇmūtramanugacchati ||7|| āṭōpaṁ gudaśūlaṁ ca karōti pavanō bhr̥śam | tatrādhigatatantrō'pi bhiṣaṅmuhyēdasaṁśayam ||8|| tasmānna vivr̥taḥ kāryō vraṇastu śatapōnakē |9|
गतयोऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा | नाडीरनभिसम्बद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ||६|| स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् | तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ||७|| आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् | तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम् ||८|| तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
vyādhau tatra bahucchidrē bhiṣajā vai vijānatā ||9|| ardhalāṅgalakaśchēdaḥ kāryō lāṅgalakō'pi vā | sarvatōbhadrakō vā'pi kāryō gōtīrthakō'pi vā ||10|| sarvataḥ srāvamārgāṁstu dahēdvaidyastathā'gninā | sukumārasya bhīrōrhi duṣkaraḥ śatapōnakaḥ ||11||
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ||९|| अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा | सर्वतोभद्रको वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा ||१०|| सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना | सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20
rujāsrāvāpahaṁ tatra svēdamāśu prayōjayēt | svēdadravyairyathōddiṣṭaiḥ kr̥śarāpāyasādibhiḥ ||12|| grāmyānūpaudakairmāṁsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ | vr̥kṣādanīmathairaṇḍaṁ bilvādiṁ ca gaṇaṁ tathā ||13|| kaṣāyaṁ sukr̥taṁ kr̥tvā snēhakumbhē niṣēcayēt | nāḍīsvēdēna tēnāsya taṁ vraṇaṁ svēdayēdbhiṣak ||14|| tilairaṇḍātasīmāṣayavagōdhūmasarṣapān | lavaṇānyamlavargaṁ ca sthālyāmēvōpasādhayēt ||15|| āturaṁ svēdayēttēna tathā sidhyati kurvataḥ | svinnaṁ ca pāyayēdēnaṁ kuṣṭhaṁ ca lavaṇāni ca ||16|| vacāhiṅgvajamōdaṁ ca samabhāgāni sarpiṣā | mārdvīkēnāthavā'mlēna surāsauvīrakēṇa vā ||17|| tatō madhukatailēna tasya siñcēdbhiṣagvraṇam | pariṣiñcēdgudaṁ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ ||18|| vidhinā'nēna viṇmūtraṁ svamārgamadhigacchati | anyē cōpadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṁśayaḥ ||19|| śatapōnaka ākhyāta... |20|
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् | स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ||१२|| ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः | वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ||१३|| कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् | नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ||१४|| तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् | लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ||१५|| आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः | स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ||१६|| वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा | मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा ||१७|| ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् | परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः ||१८|| विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति | अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ||१९|| शतपोनक आख्यात... |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23
...uṣṭragrīvē kriyāṁ śr̥ṇu | athōṣṭragrīvamēṣitvā chittvā kṣāraṁ nipātayēt ||20|| pūtimāṁsavyapōhārthamagniratra na pūjitaḥ | athainaṁ ghr̥tasaṁsr̥ṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ pralēpayēt ||21|| bandhaṁ tatō'nukurvīta pariṣēkaṁ tu sarpiṣā | tr̥tīyē divasē muktvā yathāsvaṁ śōdhayēdbhiṣak ||22|| tataḥ śuddhaṁ viditvā ca rōpayēttu yathākramam |23|
...उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु | अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ||२०|| पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः | अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ||२१|| बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा | तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ||२२|| ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28
utkr̥tyāsrāvamārgaṁstu parisrāviṇi buddhimān ||23|| kṣārēṇa vā srāvagatiṁ dahēddhutavahēna vā | sukhōṣṇēnāṇutailēna sēcayēdgudamaṇḍalam ||24|| upanāhāḥ pradēhāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ | vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣēkāśca mātrayā ||25|| mr̥dubhūtaṁ viditvainamalpasrāvaruganvitam | gatimanviṣya śastrēṇa chindyāt kharjūrapatrakam ||26|| candrārdhaṁ candracakraṁ ca sūcīmukhamavāṅmukham | chittvā'gninā dahēt samyagēvaṁ kṣārēṇa vā punaḥ ||27|| tataḥ saṁśōdhanairēva mr̥dupūrvairviśōdhayēt |28|
उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ||२३|| क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा | सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ||२४|| उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः | वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया ||२५|| मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् | गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ||२६|| चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् | छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ||२७|| ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
bahirantarmukhaścāpi śiśōryasya bhagandaraḥ ||28|| tasyāhitaṁ virēkāgniśastrakṣārāvacāraṇam | yadyanmr̥du ca tīkṣṇaṁ ca tattattasyāvacārayēt ||29||
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८|| तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् | यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (30) · Śloka 31
āragvadhaniśākālācūrṇaṁ madhughr̥tāplutam | agravartipraṇihitaṁ vraṇānāṁ śōdhanaṁ hitam ||30|| yōgō'yaṁ nāśayatyāśu gatiṁ mēghamivānilaḥ |31|
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् | अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ||३०|| योगोऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
āgantujē bhiṣaṅnāḍīṁ śastrēṇōtkr̥tya yatnataḥ ||31|| jambvōṣṭhēnāgnivarṇēna taptayā vā śalākayā | dahēdyathōktaṁ matimāṁstaṁ vraṇaṁ susamāhitaḥ ||32|| kr̥mighnaṁ ca vidhiṁ kuryācchalyānayanamēva ca |33|
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१|| जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया | दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२|| कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (33) · Śloka 33
pratyākhyāyaiṣa cārabhyō varjyaścāpi tridōṣajaḥ ||33||
प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ētat karma samākhyātaṁ sarvēṣāmanupūrvaśaḥ | ēṣāṁ tu śastrapatanādvēdanā yatra jāyatē ||34|| tatrāṇutailēnōṣṇēna pariṣēkaḥ praśasyatē | vātaghnauṣadhasampūrṇāṁ sthālīṁ chidraśarāvikām ||35|| snēhābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām | nāḍyā vā'syāharēt svēdaṁ śayānasya rujāpaham | uṣṇōdakē'vagāhyō vā tathā śāmyati vēdanā ||36||
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः | एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४|| तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते | वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५|| स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् | नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् | उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (37) · Śloka 37
kadalīmr̥galōpākapriyakājinasambhr̥tān | kārayēdupanāhāṁśca sālvaṇādīn vicakṣaṇaḥ ||37||
कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसम्भृतान् | कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (38) · Śloka 38
kaṭutrikaṁ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam | pāyayēccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ ||38||
कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् | पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
jyōtiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivr̥ttilāḥ | kuṣṭhaṁ śatāhvā gōlōmī tilvakō girikarṇikā ||39|| kāsīsaṁ kāñcanakṣīryau vargaḥ śōdhana iṣyatē |40|
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः | कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९|| कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (40) · Śloka 41
trivr̥ttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha ||40|| utsādanaṁ bhavēdētat saindhavakṣaudrasaṁyutam |41|
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ||४०|| उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
rasāñjanaṁ haridrē dvē mañjiṣṭhānimbapallavāḥ ||41|| trivr̥ttējōvatīdantīkalkō nāḍīvraṇāpahaḥ | kuṣṭhaṁ trivr̥ttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṁ madhu ||42|| rajanī triphalā tutthaṁ hitaṁ syādvraṇaśōdhanam |43|
रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ||४१|| त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः | कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ||४२|| रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
māgadhyō madhukaṁ rōdhraṁ kuṣṭhamēlā harēṇavaḥ ||43|| samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam | priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram ||44|| sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam | ētat sambhr̥tya sambhāraṁ tailaṁ dhīrō vipācayēt ||45|| ētadvai gaṇḍamālāsu maṇḍalēṣvatha mēhiṣu | rōpaṇārthaṁ hitaṁ tailaṁ bhagandaravināśanam ||46||
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३|| समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् | प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४|| सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् | एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५|| एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु | रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
nyagrōdhādigaṇaścaiva hitaḥ śōdhanarōpaṇē | tailaṁ ghr̥taṁ vā tatpakvaṁ bhagandaravināśanam ||47||
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे | तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
trivr̥ddantīharidrārkamūlaṁ lōhāśvamārakau | viḍaṅgasāraṁ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||48|| madhūcchiṣṭasamāyuktaistailamētairvipācayēt | bhagandaravināśārthamētadyōjyaṁ viśēṣataḥ ||49||
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ | विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८|| मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् | भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52
citrakārkau trivr̥tpāṭhē malapūṁ hayamārakam | sudhāṁ vacāṁ lāṅgalakīṁ saptaparṇaṁ suvarcikām ||50|| jyōtiṣmatīṁ ca sambhr̥tya tailaṁ dhīrō vipācayēt | ētaddhi syandanaṁ tailaṁ bhr̥śaṁ dadyādbhagandarē ||51|| śōdhanaṁ rōpaṇaṁ caiva savarṇakaraṇaṁ tathā | dvivraṇīyamavēkṣēta vraṇāvasthāsu buddhimān ||52||
चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् | सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ||५०|| ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् | एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ||५१|| शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा | द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
chidrādūrdhvaṁ harēdōṣṭhamarśōyantrasya yantravit | tatō bhagandarē dadyādētadardhēndusannibham ||53||
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् | ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
vyāyāmaṁ maithunaṁ kōpaṁ pr̥ṣṭhayānaṁ gurūṇi ca | saṁvatsaraṁ pariharēduparūḍhavraṇō naraḥ ||54||
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च | संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē bhagandaracikitsitaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon