Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ ഭഗന്ദരാണാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
പഞ്ച ഭഗന്ദരാ വ്യാഖ്യാതാഃ , തേഷ്വസാധ്യഃ ശമ്ബൂകാവര്തഃ ശല്യനിമിത്തശ്ച; ശേഷാഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ ||൩||
View original
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
നിദാനേऽപി ഭഗന്ദരാണാം സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗേ പൂര്വോക്തേ പുനരിഹ ചികിത്സിതവിധാനായാനുകഥനം പ്രകരണാന്തരത്വാദിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര ഭഗന്ദരപിഡകോപദ്രുതമാതുരമപതര്പണാദിവിരേചനാന്തേനൈകാദശവിധേനോപക്രമേണോപക്രമേതാപക്വപിഡകം, പക്വേഷു ചോപസ്നിഗ്ധമവഗാഹസ്വിന്നം ശയ്യായാം സന്നിവേശ്യാര്ശസമിവ യന്ത്രയിത്വാ, ഭഗന്ദരം സമീക്ഷ്യ പരാചീനമവാചീനം വാ, തതഃ പ്രണിധായൈഷണീമുന്നമ്യ സാശയമുദ്ധരേച്ഛസ്ത്രേണ; അന്തര്മുഖേ ചൈവം സമ്യഗ്യന്ത്രം പ്രണിധായ പ്രവാഹമാണസ്യ ഭഗന്ദരമുഖമാസാദ്യൈഷണീം ദത്ത്വാ ശസ്ത്രം പാതയേത്; ആസാദ്യ വാऽഗ്നിം ക്ഷാരം ചേതി; ഏതത് സാമാന്യം സര്വേഷു ||൪||
View original
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
തത്രേത്യാദി| അപതര്പണാദിവിരേചനാന്ത ഉപക്രമോ ദ്വിവ്രണീയചികിത്സിതോക്തഃ| പക്വേഷു ചേതി ചകാരേണ ഭിന്നേഷു ചേതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തത്ര ബഹിര്മുഖം പരാചീനമ്, അന്തര്മുഖമവാചീനമ്| ഏഷണീ ലോഹാദിശലാകാ| തത്രാന്തര്മുഖമവാചീനമിത്യുക്തം, തത്ര വിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- അന്തര്മുഖേ ഇത്യാദി| സര്വേഷ്വഗ്നിക്ഷാരാവാസാദ്യൈവ||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
വിശേഷതസ്തു- നാഡ്യന്തരേ വ്രണാന് കുര്യാദ്ഭിഷക് തു ശതപോനകേ |
തതസ്തേഷൂപരൂഢേഷു ശേഷാ നാഡീരുപാചരേത് ||൫||
View original
विशेषतस्तु- नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके |
ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ||५||
നാഡ്യന്തരേ ഇത്യാദി| നാഡീനാം പൂര്യമാണാനാം നികടസ്ഥാനാം ത്രിചതുരാണാമന്തരം മധ്യം നാഡ്യന്തരം, തസ്മിന് വ്രണാന് കുര്യാത്| ഭിഷക് സുശിക്ഷിതോ വൈദ്യഃ||൫||
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9
ഗതയോऽന്യോന്യസമ്ബദ്ധാ ബാഹ്യാശ്ഛേദ്യാസ്ത്വനേകധാ |
നാഡീരനഭിസമ്ബദ്ധാ യശ്ഛിനത്ത്യേകധാ ഭിഷക് ||൬||
സ കുര്യാദ്വിവൃതം ജന്തോര്വ്രണം ഗുദവിദാരണമ് |
തസ്യ തദ്വിവൃതം മാര്ഗം വിണ്മൂത്രമനുഗച്ഛതി ||൭||
ആടോപം ഗുദശൂലം ച കരോതി പവനോ ഭൃശമ് |
തത്രാധിഗതതന്ത്രോऽപി ഭിഷങ്മുഹ്യേദസംശയമ് ||൮||
തസ്മാന്ന വിവൃതഃ കാര്യോ വ്രണസ്തു ശതപോനകേ |൯|
View original
गतयोऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा |
नाडीरनभिसम्बद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ||६||
स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् |
तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ||७||
आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् |
तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम् ||८||
तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके |९|
യദി നാഡീഷ്വനിശ്ചിതനികടാസു ഛേദഃ ക്രിയതേ തദാ കോ ദോഷഃ സ്യാദിത്യാഹ- ഗതയ ഇത്യാദി| അനേകധാ അനേകപ്രകാരാ ഇത്യര്ഥഃ| ആടോപമ് ആധ്മാനമ്| വിവൃതോ വ്യാത്തമുഖഃ||൬-൮||-
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
വ്യാധൌ തത്ര ബഹുച്ഛിദ്രേ ഭിഷജാ വൈ വിജാനതാ ||൯||
അര്ധലാങ്ഗലകശ്ഛേദഃ കാര്യോ ലാങ്ഗലകോऽപി വാ |
സര്വതോഭദ്രകോ വാऽപി കാര്യോ ഗോതീര്ഥകോऽപി വാ ||൧൦||
സര്വതഃ സ്രാവമാര്ഗാംസ്തു ദഹേദ്വൈദ്യസ്തഥാऽഗ്നിനാ |
സുകുമാരസ്യ ഭീരോര്ഹി ദുഷ്കരഃ ശതപോനകഃ ||൧൧||
View original
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ||९||
अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा |
सर्वतोभद्रको वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा ||१०||
सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना |
सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः ||११||
വ്യാധാവിത്യാദി| ലാങ്ഗലം ഹലമുച്യതേ, അര്ധലാങ്ഗല ഇവ അര്ധലാങ്ഗലകഃ| സര്വതോഭദ്രസ്ത്വാസനവിശേഷഃ പര്യങ്കികാകാരോ മണ്ഡലാങ്കുശസദൃശോ വാ| ഗോതീര്ഥകോ ഗച്ഛതോ ഗോമൂത്രഗതിസദൃശഃ; അഥവാ ഗോതീര്ഥ ഗോയോനിരുച്യതേ, തദാകാരോ ഗോതീര്ഥകഃ; അഥവാ ഗോതീര്ഥം നിപാനം യേന ഗാവഃ പിബന്തി, തത്ഖുരാങ്കിതവച്ഛേദവിശേഷഃ കര്തവ്യഃ; തഥാച തന്ത്രാന്തരമ്- “ദ്വാഭ്യാം സമാഭ്യാം പാര്ശ്വാഭ്യാം ഛേദോ ലാങ്ഗലകോ മതഃ| ഹ്രസ്വമേകതരം യച്ച സോऽര്ധലാങ്ഗലകഃ സ്മൃതഃ|| സേവനീം വര്ജയിത്വാ തു ചതുര്ധാ ദാരിതേ ഗുദേ| സര്വതോഭദ്രകം ഛേദമാഹുശ്ഛേദവിദോ ജനാഃ|| പാര്ശ്വാഗതേന ശസ്ത്രേണ ഛേദോ ഗോതീര്ഥകോ ഭവേത്”- ഇതി| ഛിന്നേ പശ്ചാത്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വത ഇത്യാദി| അഗ്നിനേതി നാത്രാവധാരണം, തേന ക്ഷാരേണാപി| ദുഷ്കര ഇതി നാഡീനാമനേകത്വാത്||൯-൧൧||
Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20
രുജാസ്രാവാപഹം തത്ര സ്വേദമാശു പ്രയോജയേത് |
സ്വേദദ്രവ്യൈര്യഥോദ്ദിഷ്ടൈഃ കൃശരാപായസാദിഭിഃ ||൧൨||
ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകൈര്മാംസൈര്ലാവാദ്യൈര്വാऽപി വിഷ്കിരൈഃ |
വൃക്ഷാദനീമഥൈരണ്ഡം ബില്വാദിം ച ഗണം തഥാ ||൧൩||
കഷായം സുകൃതം കൃത്വാ സ്നേഹകുമ്ഭേ നിഷേചയേത് |
നാഡീസ്വേദേന തേനാസ്യ തം വ്രണം സ്വേദയേദ്ഭിഷക് ||൧൪||
തിലൈരണ്ഡാതസീമാഷയവഗോധൂമസര്ഷപാന് |
ലവണാന്യമ്ലവര്ഗം ച സ്ഥാല്യാമേവോപസാധയേത് ||൧൫||
ആതുരം സ്വേദയേത്തേന തഥാ സിധ്യതി കുര്വതഃ |
സ്വിന്നം ച പായയേദേനം കുഷ്ഠം ച ലവണാനി ച ||൧൬||
വചാഹിങ്ഗ്വജമോദം ച സമഭാഗാനി സര്പിഷാ |
മാര്ദ്വീകേനാഥവാऽമ്ലേന സുരാസൌവീരകേണ വാ ||൧൭||
തതോ മധുകതൈലേന തസ്യ സിഞ്ചേദ്ഭിഷഗ്വ്രണമ് |
പരിഷിഞ്ചേദ്ഗുദം ചാസ്യ തൈലൈര്വാതരുജാപഹൈഃ ||൧൮||
വിധിനാऽനേന വിണ്മൂത്രം സ്വമാര്ഗമധിഗച്ഛതി |
അന്യേ ചോപദ്രവാസ്തീവ്രാഃ സിധ്യന്ത്യത്ര ന സംശയഃ ||൧൯||
ശതപോനക ആഖ്യാത... |൨൦|
View original
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् |
स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ||१२||
ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः |
वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ||१३||
कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् |
नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ||१४||
तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् |
लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ||१५||
आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः |
स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ||१६||
वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा |
मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा ||१७||
ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् |
परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः ||१८||
विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति |
अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ||१९||
शतपोनक आख्यात... |२०|
തത്ര കൃതകര്മണി രുജോപശമാര്ഥം പശ്ചാത്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- രുജാസ്രാവേത്യാദി| തിലതണ്ഡുലമാഷൈര്യവാഗൂഃ കൃതാ കൃശരാ, ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ പായസഃ| ഗയീ തു ‘രുജാസ്രാവാപഹം തത്ര’ ഇത്യത്ര “തത്ര ധീരോ വിധാനജ്ഞ” ഇതി പഠതി| വൃക്ഷാദനീ ബന്ദാകഃ, വൃക്ഷകലമ്ബികാമപരേ| ബില്വാദിശ്ച ഗണോ ബൃഹത്പഞ്ചമൂലമ്| അമ്ലവര്ഗോ രസവിജ്ഞാനീയോക്തഃ| സ്വിന്നസ്യാനന്തരം പാനം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്വിന്നമിത്യാദി| മാര്ദ്വീകേന ദ്രാക്ഷാമദ്യേന| അമ്ലേന കാഞ്ജികേന| സൌവീരകേണ കാഞ്ജികഭേദേന| അനേന പാനേന വിണ്മൂത്രാണി സ്വമാര്ഗമനുപ്രപദ്യന്തേ അഗ്നിശ്ച ദീപ്തോ ഭവതി| തതോ മന്ദേ പിത്തേ രക്തേ വാതേ ച പ്രബലേ സ്നേഹപരിഷേകം നിര്ദിശന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| സാമാന്യക്വാഥകല്കവിധിനാ മധുകതൈലം സാധ്യമ്| വാതരുജാപഹൈര്വാതവ്യാധിനിര്ദിഷ്ടൈഃ| അന്യേ ചോപദ്രവാ ആധ്മാനഗുദഭ്രംശാദയഃ||൧൨-൧൯||-
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23
...ഉഷ്ട്രഗ്രീവേ ക്രിയാം ശൃണു |
അഥോഷ്ട്രഗ്രീവമേഷിത്വാ ഛിത്ത്വാ ക്ഷാരം നിപാതയേത് ||൨൦||
പൂതിമാംസവ്യപോഹാര്ഥമഗ്നിരത്ര ന പൂജിതഃ |
അഥൈനം ഘൃതസംസൃഷ്ടൈസ്തിലൈഃ പിഷ്ടൈഃ പ്രലേപയേത് ||൨൧||
ബന്ധം തതോऽനുകുര്വീത പരിഷേകം തു സര്പിഷാ |
തൃതീയേ ദിവസേ മുക്ത്വാ യഥാസ്വം ശോധയേദ്ഭിഷക് ||൨൨||
തതഃ ശുദ്ധം വിദിത്വാ ച രോപയേത്തു യഥാക്രമമ് |൨൩|
View original
...उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु |
अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ||२०||
पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः |
अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ||२१||
बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा |
तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ||२२||
ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् |२३|
ഉഷ്ട്രഗ്രീവേ പിത്തഭഗന്ദരേ ക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- അഥേത്യാദി| ഉഷ്ട്രഗ്രീവേ പൂതിമാംസാപകര്ഷണായ ക്ഷാരകര്മ| ഗയീ തു ‘ഏഷ്യോഷ്ട്രഗ്രീവമാത്രത്വേ ഛിത്ത്വാ ക്ഷാരം നിപാതയേത്’ ഇതി പഠതി| ബന്ധോऽത്ര ചര്മണാऽന്തശ്ഛിദ്രേണ ഗോഫണകഃ| സര്പിഷാ ഘൃതേന പരിഷേകഃ| യഥാസ്വം ശോധനം പിത്താപഹരദ്രവ്യകൃതമ്| യഥാക്രമം ക്രമാനതിക്രമേണ രോപണാവസ്ഥായാമിത്യര്ഥഃ| രോപയേത് പിത്തവ്രണരോപണൈരേവ| അസ്യ ചൈകനാഡീത്വാച്ഛേദവിശേഷാനഭിധാനമ്||൨൦-൨൨||-
Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28
ഉത്കൃത്യാസ്രാവമാര്ഗംസ്തു പരിസ്രാവിണി ബുദ്ധിമാന് ||൨൩||
ക്ഷാരേണ വാ സ്രാവഗതിം ദഹേദ്ധുതവഹേന വാ |
സുഖോഷ്ണേനാണുതൈലേന സേചയേദ്ഗുദമണ്ഡലമ് ||൨൪||
ഉപനാഹാഃ പ്രദേഹാശ്ച മൂത്രക്ഷാരസമന്വിതാഃ |
വാമനീയൌഷധൈഃ കാര്യാഃ പരിഷേകാശ്ച മാത്രയാ ||൨൫||
മൃദുഭൂതം വിദിത്വൈനമല്പസ്രാവരുഗന്വിതമ് |
ഗതിമന്വിഷ്യ ശസ്ത്രേണ ഛിന്ദ്യാത് ഖര്ജൂരപത്രകമ് ||൨൬||
ചന്ദ്രാര്ധം ചന്ദ്രചക്രം ച സൂചീമുഖമവാങ്മുഖമ് |
ഛിത്ത്വാऽഗ്നിനാ ദഹേത് സമ്യഗേവം ക്ഷാരേണ വാ പുനഃ ||൨൭||
തതഃ സംശോധനൈരേവ മൃദുപൂര്വൈര്വിശോധയേത് |൨൮|
View original
उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ||२३||
क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा |
सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ||२४||
उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः |
वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया ||२५||
मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् |
गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ||२६||
चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् |
छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ||२७||
ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् |२८|
കഫജസ്യ പരിസ്രാവിണശ്ചികിത്സാം നിര്ദിശന്നാഹ- ഉത്കൃത്യേത്യാദി| പരിതഃ സര്വതഃ സ്രോതും ശീലം യസ്യ സ പരിസ്രാവീ സര്വതഃ സ്രാവമുഖഃ| അത ഏവ ‘സ്രാവമാര്ഗാന്’ ഇതി ബഹുവചനമ്| ഏതേന മധ്യസ്ഥനാഡ്യാഃ പരിതഃ സ്ഥിതാന്യാസ്രാവമുഖാനി ശസ്ത്രേണോത്കൃത്യ ക്ഷാരേണാഗ്നിനാ വാ ദഹേത്, നതു മധ്യസ്ഥനാഡീം പ്രാഗേവോത്കൃത്യ ക്ഷാരേണാഗ്നിനാ വാ ദഹേത്, തഥാ ചാസ്രാവമുഖാനാം തഥൈവാവസ്ഥാനാത്; മുഖേഷു പുനഃ പ്രഥമം ദഗ്ധേഷു സ്രാവേ ച ബലീയസി മന്ദതാമാപന്നേ നാഡീം പുനര്മധ്യമാമന്വിഷ്യ ഛിന്ദ്യാദിത്യേതദര്ഥമേവാഗ്രേ ഛേദം വക്ഷ്യതി| അണുതൈലേന സേചനം ശസ്ത്രരുജാശാന്ത്യര്ഥമ്, അണുതൈലം വാതവ്യാധ്യുത്പാദിതമ്| ഉപനാഹോ ബന്ധനമ്| പ്രദേഹാഃ പ്രലേപാഃ| മൂത്രം ഗോമൂത്രമ്| വാമനീയം മദനഫലാദി| മാത്രയാ അല്പശ ഇത്യര്ഥഃ, ഗതിമിതി മധ്യസ്ഥാം പ്രധാനാമാസ്രാവഗതിം ഛിന്ദ്യാത്| പ്രാഗുത്കൃത്യേത്യനേനൈവ ഛേദനമഭിഹിതം, തസ്യ ബഹ്വാസ്രാവേ മുഖ്യവിഷയത്വാദ്വിശേഷമാഹ- ഖര്ജൂരപത്രകമിത്യാദി| ഖര്ജൂരപത്രമിവ ഖര്ജൂരപത്രകം, തച്ച മധ്യനാഡീച്ഛേദസ്യ പാര്ശ്വദ്വയസ്ഥാനാം മുഖാനാം തിര്യക്ച്ഛേദേന പങ്ക്തിദ്വയേന ഭവതി| മധ്യവക്രനാഡ്യനുലോമച്ഛേദസ്യാര്ധചന്ദ്രതുല്യത്വാദര്ധചന്ദ്രഃ| മധ്യരൂഢവ്രണപദസ്യൈകമൂലപാര്ശ്വദ്വയഗതനാഡീദ്വയേനൈകമുഖേന ബഹിര്മുഖേന ചന്ദ്രമണ്ഡലതുല്യത്വാച്ഛേദസ്യ ചന്ദ്രമധ്യതനീയസ്യാഭഗ്നകൂലയോര്വിശാലായാം വാ നാഡ്യനുരോധിമധ്യൈകച്ഛേദേന മൂലാഗ്രയോസ്ത്രിശിഷ്യേऽവച്ഛേദേന ചക്രാകാരസാദൃശ്യാച്ചന്ദ്രചക്രമ്| അന്തര്മൂലേ സ്ഥൂലം മുഖേऽണു തേന സൂചീമുഖം, തദേവ അവാങ്മുഖമധോമുഖമ്| തതഃ സംശോധനൈരിത്യാദി|- തതഃ പൂര്വം മൃദു ശോധയിത്വാ വിജ്ഞാതകോഷ്ഠസ്യ തീക്ഷ്ണം ശോധനമ്||൨൩-൨൭||-
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
ബഹിരന്തര്മുഖശ്ചാപി ശിശോര്യസ്യ ഭഗന്ദരഃ ||൨൮||
തസ്യാഹിതം വിരേകാഗ്നിശസ്ത്രക്ഷാരാവചാരണമ് |
യദ്യന്മൃദു ച തീക്ഷ്ണം ച തത്തത്തസ്യാവചാരയേത് ||൨൯||
View original
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८||
तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् |
यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
ശിശോഃ ക്രിയാവിശേഷോപദേശാത് ക്രിയാന്തരനിഷേധം ദര്ശയന്നാഹ- ബഹിരിത്യാദി| തസ്യൈവ കര്തവ്യവിശേഷമുദ്ദിശന്നാഹ- യദ്യദിത്യാദി| ശസ്ത്രകര്മണി തു ത്വക്സാരാദിചതുര്വര്ഗഃ, വിരേകേ പുനശ്ചതുരങ്ഗുലാദി| മൃദു ച തീക്ഷ്ണം ചേതി പരസ്പരവിരോധവചനേന നാതിതീക്ഷ്ണം നാതിമൃദു ചാവചാരണീയം; നാത്യുഷ്ണശീതാ കാകമാചീ യഥാ||൨൮-൨൯||
Adhikarana 10 (30) · Śloka 31
ആരഗ്വധനിശാകാലാചൂര്ണം മധുഘൃതാപ്ലുതമ് |
അഗ്രവര്തിപ്രണിഹിതം വ്രണാനാം ശോധനം ഹിതമ് ||൩൦||
യോഗോऽയം നാശയത്യാശു ഗതിം മേഘമിവാനിലഃ |൩൧|
View original
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् |
अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ||३०||
योगोऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः |३१|
ആരഗ്വധഃ കൃതമാലകഃ, നിശാ ഹരിദ്രാ, കാലാ അഹിംസ്രാ| സൂത്രമയീ ഘനവര്തിതാ വര്തിരഗ്രവര്തിഃ||൩൦||-
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
ആഗന്തുജേ ഭിഷങ്നാഡീം ശസ്ത്രേണോത്കൃത്യ യത്നതഃ ||൩൧||
ജമ്ബ്വോഷ്ഠേനാഗ്നിവര്ണേന തപ്തയാ വാ ശലാകയാ |
ദഹേദ്യഥോക്തം മതിമാംസ്തം വ്രണം സുസമാഹിതഃ ||൩൨||
കൃമിഘ്നം ച വിധിം കുര്യാച്ഛല്യാനയനമേവ ച |൩൩|
View original
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१||
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया |
दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२||
कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
ശല്യനിമിത്തസ്യ ഭഗന്ദരസ്യ ചികിത്സാമുദ്ദിശന്നാഹ- ആഗന്തുജ ഇത്യാദി| ജമ്ബ്വോഷ്ഠം ജമ്ബൂഫലസദൃശമുഖാഗ്രാ കൃഷ്ണപാഷാണരചിതാ വര്തിഃ| ശല്യാനയനമിതി ശല്യേ സതി||൩൧-൩൨||-
Adhikarana 12 (33) · Śloka 33
പ്രത്യാഖ്യായൈഷ ചാരഭ്യോ വര്ജ്യശ്ചാപി ത്രിദോഷജഃ ||൩൩||
View original
प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः ||३३||
ശേഷയോര്ദ്വയോരസാധ്യത്വേ ഏകസ്യ പാക്ഷികീം സിദ്ധിമുപദിശന്നാഹ- പ്രത്യാഖ്യായേത്യാദി||൩൩||
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ഏതത് കര്മ സമാഖ്യാതം സര്വേഷാമനുപൂര്വശഃ |
ഏഷാം തു ശസ്ത്രപതനാദ്വേദനാ യത്ര ജായതേ ||൩൪||
തത്രാണുതൈലേനോഷ്ണേന പരിഷേകഃ പ്രശസ്യതേ |
വാതഘ്നൌഷധസമ്പൂര്ണാം സ്ഥാലീം ഛിദ്രശരാവികാമ് ||൩൫||
സ്നേഹാഭ്യക്തഗുദസ്തപ്താമധ്യാസീത സബാഷ്പികാമ് |
നാഡ്യാ വാऽസ്യാഹരേത് സ്വേദം ശയാനസ്യ രുജാപഹമ് |
ഉഷ്ണോദകേऽവഗാഹ്യോ വാ തഥാ ശാമ്യതി വേദനാ ||൩൬||
View original
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः |
एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४||
तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते |
वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५||
स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् |
नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् |
उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
ഇദാനീം സര്വഭഗന്ദരാണാമേവ ശസ്ത്രപാതനവേദനാസു തച്ഛമനായ സ്നേഹപരിഷേകാദീനി നിര്ദിശന്നാഹ- ഏതത്കര്മേത്യാദി| തത്രാണുതൈലം കേവലം വാതവേദനാവിഷയമ്| വാതഘ്നൌഷധാനി ഭദ്രദാര്വാദീന്യേരണ്ഡാദീനി ച| ബാഷ്പസ്വേദസ്തു കര്തവ്യോ വായൌ രക്തപിത്തസമന്വിതേ||൩൪-൩൬||
Adhikarana 14 (37) · Śloka 37
കദലീമൃഗലോപാകപ്രിയകാജിനസമ്ഭൃതാന് |
കാരയേദുപനാഹാംശ്ച സാല്വണാദീന് വിചക്ഷണഃ ||൩൭||
View original
कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसम्भृतान् |
कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः ||३७||
വാതകഫജേ വേദനായാമുപനാഹസ്വേദമുദ്ദിശന്നാഹ- കദലീത്യാദി| കദലീമൃഗഃ പൂര്വദേശേ പ്രായശഃ ശബലോ ദൃഷ്ടഃ, സ തു ബൃഹത്തമബിഡാലസമോ വ്യാഘ്രാകാരോ ബിലേശയഃ; ലോപാകോ ലാങ്ഗലകഃ ശൃഗാലഭേദഃ; പ്രിയകഃ ലലിതകോऽജഗരപ്രായഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ ദീര്ഘഃ; അജിനം ചര്മ||൩൭||
Adhikarana 15 (38) · Śloka 38
കടുത്രികം വചാഹിങ്ഗുലവണാന്യഥ ദീപ്യകമ് |
പായയേച്ചാമ്ലകൌലത്ഥസുരാസൌവീരകാദിഭിഃ ||൩൮||
View original
कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् |
पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ||३८||
കടുത്രികമിത്യാദി| ദീപ്യകമജമോദാ| അമ്ലം കാഞ്ജികമ്, സുരാ മദ്യഭേദഃ, സൌവീരകം കാഞ്ജികഭേദഃ| ഏതദപി ഗുദകോഷ്ഠഗതവേദനോപശമാര്ഥമ്||൩൮||
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
ജ്യോതിഷ്മതീലാങ്ഗലകീശ്യാമാദന്തീത്രിവൃത്തിലാഃ |
കുഷ്ഠം ശതാഹ്വാ ഗോലോമീ തില്വകോ ഗിരികര്ണികാ ||൩൯||
കാസീസം കാഞ്ചനക്ഷീര്യൌ വര്ഗഃ ശോധന ഇഷ്യതേ |൪൦|
View original
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः |
कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९||
कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
അതഃ പരം ഭഗന്ദരക്ഷതാനാം ശോധനീയോത്സാദനീയരോപണീയാന് വൈശേഷികാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ജ്യോതിഷ്മതീത്യാദി| ജ്യോതിഷ്മതീ കുങ്കുമര്ദനികാ, ലാങ്ഗലീ കലിഹാരികാ, ശ്യാമാ ത്രിവൃദ്വിശേഷഃ| ഗോലോമീ ദൂര്വാ| തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ| ഗിരികര്ണികാ ശ്വേതസ്യന്ദാ| കാഞ്ചനക്ഷീര്യൌ ദ്വേ ഏകം കങ്കുഷ്ഠമ്, അന്യാ പീതദുഗ്ധാ ബൃഹത്പത്രീ യവതിക്താ| വര്ഗസ്യ യഥാലാഭേന പ്രയോഗഃ| ഏഷ വര്ഗോ ഭഗന്ദരശോധനഃ കഷായാദിഷു||൩൯||-
Adhikarana 17 (40) · Śloka 41
ത്രിവൃത്തിലാ നാഗദന്തീ മഞ്ജിഷ്ഠാ പയസാ സഹ ||൪൦||
ഉത്സാദനം ഭവേദേതത് സൈന്ധവക്ഷൌദ്രസംയുതമ് |൪൧|
View original
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ||४०||
उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् |४१|
ത്രിവൃദിത്യാദി| നാഗദന്തീ ദന്തിനീ| ഉത്സാദനം നിമ്നവ്രണവസ്തുനഃ പൂരണം ലേപനയോഗേന| ‘പയസാ സഹ’ ഇത്യത്ര ‘സര്പിഷാ സഹ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൪൦||-
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
രസാഞ്ജനം ഹരിദ്രേ ദ്വേ മഞ്ജിഷ്ഠാനിമ്ബപല്ലവാഃ ||൪൧||
ത്രിവൃത്തേജോവതീദന്തീകല്കോ നാഡീവ്രണാപഹഃ |
കുഷ്ഠം ത്രിവൃത്തിലാ ദന്തീ മാഗധ്യഃ സൈന്ധവം മധു ||൪൨||
രജനീ ത്രിഫലാ തുത്ഥം ഹിതം സ്യാദ്വ്രണശോധനമ് |൪൩|
View original
रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ||४१||
त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः |
कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ||४२||
रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् |४३|
രസാഞ്ജനാദികുഷ്ഠാദിയോഗൌ രോപണശോധനൌ||൪൧-൪൨||-
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
മാഗധ്യോ മധുകം രോധ്രം കുഷ്ഠമേലാ ഹരേണവഃ ||൪൩||
സമങ്ഗാ ധാതകീ ചൈവ സാരിവാ രജനീദ്വയമ് |
പ്രിയങ്ഗവഃ സര്ജരസഃ പദ്മകം പദ്മകേസരമ് ||൪൪||
സുധാ വചാ ലാങ്ഗലകീ മധൂച്ഛിഷ്ടം സസൈന്ധവമ് |
ഏതത് സമ്ഭൃത്യ സമ്ഭാരം തൈലം ധീരോ വിപാചയേത് ||൪൫||
ഏതദ്വൈ ഗണ്ഡമാലാസു മണ്ഡലേഷ്വഥ മേഹിഷു |
രോപണാര്ഥം ഹിതം തൈലം ഭഗന്ദരവിനാശനമ് ||൪൬||
View original
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३||
समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् |
प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४||
सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् |
एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५||
एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु |
रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
മാഗധീ പിപ്പലീ| സമങ്ഗാ അഞ്ജലികാരികാ; വരാഹക്രാന്തേത്യപരേ| കല്പനാമാഹ- സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവഃ, ദ്രവോऽത്ര പാനീയമ് “അനുക്തേ ദ്രവകാര്യേ തു സര്വത്ര സലിലം സ്മൃതമ്” (ച. ക. ൧൨) ഇത്യുക്തത്വാത്||൪൩-൪൬||
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
ന്യഗ്രോധാദിഗണശ്ചൈവ ഹിതഃ ശോധനരോപണേ |
തൈലം ഘൃതം വാ തത്പക്വം ഭഗന്ദരവിനാശനമ് ||൪൭||
View original
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे |
तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
ശോധനരോപണേ ‘കഷായാദിഭിഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൪൭||
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
ത്രിവൃദ്ദന്തീഹരിദ്രാര്കമൂലം ലോഹാശ്വമാരകൌ |
വിഡങ്ഗസാരം ത്രിഫലാ സ്നുഹ്യര്കപയസീ മധു ||൪൮||
മധൂച്ഛിഷ്ടസമായുക്തൈസ്തൈലമേതൈര്വിപാചയേത് |
ഭഗന്ദരവിനാശാര്ഥമേതദ്യോജ്യം വിശേഷതഃ ||൪൯||
View original
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ |
विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८||
मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् |
भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
ത്രിവൃദിത്യാദി| ലോഹമഗുരു| അശ്വമാരകഃ കരവീരഃ| സ്നുഹീ സേഹുണ്ഡഃ| ഇദമപി തൈലം സാമാന്യകല്കപരിഭാഷയാ കര്തവ്യമ് ||൪൮-൪൯||
Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52
ചിത്രകാര്കൌ ത്രിവൃത്പാഠേ മലപൂം ഹയമാരകമ് |
സുധാം വചാം ലാങ്ഗലകീം സപ്തപര്ണം സുവര്ചികാമ് ||൫൦||
ജ്യോതിഷ്മതീം ച സമ്ഭൃത്യ തൈലം ധീരോ വിപാചയേത് |
ഏതദ്ധി സ്യന്ദനം തൈലം ഭൃശം ദദ്യാദ്ഭഗന്ദരേ ||൫൧||
ശോധനം രോപണം ചൈവ സവര്ണകരണം തഥാ |
ദ്വിവ്രണീയമവേക്ഷേത വ്രണാവസ്ഥാസു ബുദ്ധിമാന് ||൫൨||
View original
चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् |
सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ||५०||
ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् |
एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ||५१||
शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा |
द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ||५२||
ചിത്രകേത്യാദി| മലപൂഃ കാകോദുമ്ബരികാ| ഹയമാരകഃ കരവീരഃ| സുധാ സ്നുഹീ| സുവര്ചികാ സ്വര്ജിക്ഷാരഃ| ‘ഏതദ്ധി സ്യന്ദനമ്’ ഇത്യത്ര ‘ഏതദ്വിസ്യന്ദനം’ ഇതി പാഠേ വിശേഷേണ സ്യന്ദയതി ദോഷാംശ്ച്യാവയതീതി യഥാര്ഥം നാമ വിസ്യന്ദനമ്||൫൦-൫൨||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
ഛിദ്രാദൂര്ധ്വം ഹരേദോഷ്ഠമര്ശോയന്ത്രസ്യ യന്ത്രവിത് |
തതോ ഭഗന്ദരേ ദദ്യാദേതദര്ധേന്ദുസന്നിഭമ് ||൫൩||
View original
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् |
ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
ഭഗന്ദരയന്ത്രമര്ശോയന്ത്രാദവയവവിശേഷാപനയനേ വിശിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ- ഛിദ്രാദൂര്ധ്വമിത്യാദി||൫൩||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
വ്യായാമം മൈഥുനം കോപം പൃഷ്ഠയാനം ഗുരൂണി ച |
സംവത്സരം പരിഹരേദുപരൂഢവ്രണോ നരഃ ||൫൪||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च |
संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
രൂഢഭഗന്ദരസ്യാപി പുനരനുബന്ധഭയാത് പരിഹാര്യമുദ്ദിശന്നാഹ- വ്യായാമമിത്യാദി||൫൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഭഗന്ദരചികിത്സിതം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ ||൮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||