Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో భగందరాణాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
పంచ భగందరా వ్యాఖ్యాతాః , తేష్వసాధ్యః శంబూకావర్తః శల్యనిమిత్తశ్చ; శేషాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః ||3||
View original
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
నిదానేఽపి భగందరాణాం సాధ్యాసాధ్యవిభాగే పూర్వోక్తే పునరిహ చికిత్సితవిధానాయానుకథనం ప్రకరణాంతరత్వాదితి న పౌనరుక్త్యం||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర భగందరపిడకోపద్రుతమాతురమపతర్పణాదివిరేచనాంతేనైకాదశవిధేనోపక్రమేణోపక్రమేతాపక్వపిడకం, పక్వేషు చోపస్నిగ్ధమవగాహస్విన్నం శయ్యాయాం సన్నివేశ్యార్శసమివ యంత్రయిత్వా, భగందరం సమీక్ష్య పరాచీనమవాచీనం వా, తతః ప్రణిధాయైషణీమున్నమ్య సాశయముద్ధరేచ్ఛస్త్రేణ; అంతర్ముఖే చైవం సమ్యగ్యంత్రం ప్రణిధాయ ప్రవాహమాణస్య భగందరముఖమాసాద్యైషణీం దత్త్వా శస్త్రం పాతయేత్; ఆసాద్య వాఽగ్నిం క్షారం చేతి; ఏతత్ సామాన్యం సర్వేషు ||4||
View original
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
తత్రేత్యాది| అపతర్పణాదివిరేచనాంత ఉపక్రమో ద్వివ్రణీయచికిత్సితోక్తః| పక్వేషు చేతి చకారేణ భిన్నేషు చేతి ద్రష్టవ్యం| తత్ర బహిర్ముఖం పరాచీనం, అంతర్ముఖమవాచీనం| ఏషణీ లోహాదిశలాకా| తత్రాంతర్ముఖమవాచీనమిత్యుక్తం, తత్ర విశేషం నిర్దిశన్నాహ- అంతర్ముఖే ఇత్యాది| సర్వేష్వగ్నిక్షారావాసాద్యైవ||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
విశేషతస్తు- నాడ్యంతరే వ్రణాన్ కుర్యాద్భిషక్ తు శతపోనకే |
తతస్తేషూపరూఢేషు శేషా నాడీరుపాచరేత్ ||5||
View original
विशेषतस्तु- नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके |
ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ||५||
నాడ్యంతరే ఇత్యాది| నాడీనాం పూర్యమాణానాం నికటస్థానాం త్రిచతురాణామంతరం మధ్యం నాడ్యంతరం, తస్మిన్ వ్రణాన్ కుర్యాత్| భిషక్ సుశిక్షితో వైద్యః||5||
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9
గతయోఽన్యోన్యసంబద్ధా బాహ్యాశ్ఛేద్యాస్త్వనేకధా |
నాడీరనభిసంబద్ధా యశ్ఛినత్త్యేకధా భిషక్ ||6||
స కుర్యాద్వివృతం జంతోర్వ్రణం గుదవిదారణం |
తస్య తద్వివృతం మార్గం విణ్మూత్రమనుగచ్ఛతి ||7||
ఆటోపం గుదశూలం చ కరోతి పవనో భృశం |
తత్రాధిగతతంత్రోఽపి భిషఙ్ముహ్యేదసంశయం ||8||
తస్మాన్న వివృతః కార్యో వ్రణస్తు శతపోనకే |9|
View original
गतयोऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा |
नाडीरनभिसम्बद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ||६||
स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् |
तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ||७||
आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् |
तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम् ||८||
तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके |९|
యది నాడీష్వనిశ్చితనికటాసు ఛేదః క్రియతే తదా కో దోషః స్యాదిత్యాహ- గతయ ఇత్యాది| అనేకధా అనేకప్రకారా ఇత్యర్థః| ఆటోపం ఆధ్మానం| వివృతో వ్యాత్తముఖః||6-8||-
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
వ్యాధౌ తత్ర బహుచ్ఛిద్రే భిషజా వై విజానతా ||9||
అర్ధలాంగలకశ్ఛేదః కార్యో లాంగలకోఽపి వా |
సర్వతోభద్రకో వాఽపి కార్యో గోతీర్థకోఽపి వా ||10||
సర్వతః స్రావమార్గాంస్తు దహేద్వైద్యస్తథాఽగ్నినా |
సుకుమారస్య భీరోర్హి దుష్కరః శతపోనకః ||11||
View original
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ||९||
अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा |
सर्वतोभद्रको वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा ||१०||
सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना |
सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः ||११||
వ్యాధావిత్యాది| లాంగలం హలముచ్యతే, అర్ధలాంగల ఇవ అర్ధలాంగలకః| సర్వతోభద్రస్త్వాసనవిశేషః పర్యంకికాకారో మండలాంకుశసదృశో వా| గోతీర్థకో గచ్ఛతో గోమూత్రగతిసదృశః; అథవా గోతీర్థ గోయోనిరుచ్యతే, తదాకారో గోతీర్థకః; అథవా గోతీర్థం నిపానం యేన గావః పిబంతి, తత్ఖురాంకితవచ్ఛేదవిశేషః కర్తవ్యః; తథాచ తంత్రాంతరం- “ద్వాభ్యాం సమాభ్యాం పార్శ్వాభ్యాం ఛేదో లాంగలకో మతః| హ్రస్వమేకతరం యచ్చ సోఽర్ధలాంగలకః స్మృతః|| సేవనీం వర్జయిత్వా తు చతుర్ధా దారితే గుదే| సర్వతోభద్రకం ఛేదమాహుశ్ఛేదవిదో జనాః|| పార్శ్వాగతేన శస్త్రేణ ఛేదో గోతీర్థకో భవేత్”- ఇతి| ఛిన్నే పశ్చాత్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- సర్వత ఇత్యాది| అగ్నినేతి నాత్రావధారణం, తేన క్షారేణాపి| దుష్కర ఇతి నాడీనామనేకత్వాత్||9-11||
Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20
రుజాస్రావాపహం తత్ర స్వేదమాశు ప్రయోజయేత్ |
స్వేదద్రవ్యైర్యథోద్దిష్టైః కృశరాపాయసాదిభిః ||12||
గ్రామ్యానూపౌదకైర్మాంసైర్లావాద్యైర్వాఽపి విష్కిరైః |
వృక్షాదనీమథైరండం బిల్వాదిం చ గణం తథా ||13||
కషాయం సుకృతం కృత్వా స్నేహకుంభే నిషేచయేత్ |
నాడీస్వేదేన తేనాస్య తం వ్రణం స్వేదయేద్భిషక్ ||14||
తిలైరండాతసీమాషయవగోధూమసర్షపాన్ |
లవణాన్యమ్లవర్గం చ స్థాల్యామేవోపసాధయేత్ ||15||
ఆతురం స్వేదయేత్తేన తథా సిధ్యతి కుర్వతః |
స్విన్నం చ పాయయేదేనం కుష్ఠం చ లవణాని చ ||16||
వచాహింగ్వజమోదం చ సమభాగాని సర్పిషా |
మార్ద్వీకేనాథవాఽమ్లేన సురాసౌవీరకేణ వా ||17||
తతో మధుకతైలేన తస్య సించేద్భిషగ్వ్రణం |
పరిషించేద్గుదం చాస్య తైలైర్వాతరుజాపహైః ||18||
విధినాఽనేన విణ్మూత్రం స్వమార్గమధిగచ్ఛతి |
అన్యే చోపద్రవాస్తీవ్రాః సిధ్యంత్యత్ర న సంశయః ||19||
శతపోనక ఆఖ్యాత... |20|
View original
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् |
स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ||१२||
ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः |
वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ||१३||
कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् |
नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ||१४||
तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् |
लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ||१५||
आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः |
स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ||१६||
वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा |
मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा ||१७||
ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् |
परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः ||१८||
विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति |
अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ||१९||
शतपोनक आख्यात... |२०|
తత్ర కృతకర్మణి రుజోపశమార్థం పశ్చాత్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- రుజాస్రావేత్యాది| తిలతండులమాషైర్యవాగూః కృతా కృశరా, క్షీరసిద్ధాస్తండులాః పాయసః| గయీ తు ‘రుజాస్రావాపహం తత్ర’ ఇత్యత్ర “తత్ర ధీరో విధానజ్ఞ” ఇతి పఠతి| వృక్షాదనీ బందాకః, వృక్షకలంబికామపరే| బిల్వాదిశ్చ గణో బృహత్పంచమూలం| అమ్లవర్గో రసవిజ్ఞానీయోక్తః| స్విన్నస్యానంతరం పానం నిర్దిశన్నాహ- స్విన్నమిత్యాది| మార్ద్వీకేన ద్రాక్షామద్యేన| అమ్లేన కాంజికేన| సౌవీరకేణ కాంజికభేదేన| అనేన పానేన విణ్మూత్రాణి స్వమార్గమనుప్రపద్యంతే అగ్నిశ్చ దీప్తో భవతి| తతో మందే పిత్తే రక్తే వాతే చ ప్రబలే స్నేహపరిషేకం నిర్దిశన్నాహ- తత ఇత్యాది| సామాన్యక్వాథకల్కవిధినా మధుకతైలం సాధ్యం| వాతరుజాపహైర్వాతవ్యాధినిర్దిష్టైః| అన్యే చోపద్రవా ఆధ్మానగుదభ్రంశాదయః||12-19||-
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23
...ఉష్ట్రగ్రీవే క్రియాం శృణు |
అథోష్ట్రగ్రీవమేషిత్వా ఛిత్త్వా క్షారం నిపాతయేత్ ||20||
పూతిమాంసవ్యపోహార్థమగ్నిరత్ర న పూజితః |
అథైనం ఘృతసంసృష్టైస్తిలైః పిష్టైః ప్రలేపయేత్ ||21||
బంధం తతోఽనుకుర్వీత పరిషేకం తు సర్పిషా |
తృతీయే దివసే ముక్త్వా యథాస్వం శోధయేద్భిషక్ ||22||
తతః శుద్ధం విదిత్వా చ రోపయేత్తు యథాక్రమం |23|
View original
...उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु |
अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ||२०||
पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः |
अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ||२१||
बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा |
तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ||२२||
ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् |२३|
ఉష్ట్రగ్రీవే పిత్తభగందరే క్రియాం నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| ఉష్ట్రగ్రీవే పూతిమాంసాపకర్షణాయ క్షారకర్మ| గయీ తు ‘ఏష్యోష్ట్రగ్రీవమాత్రత్వే ఛిత్త్వా క్షారం నిపాతయేత్’ ఇతి పఠతి| బంధోఽత్ర చర్మణాఽంతశ్ఛిద్రేణ గోఫణకః| సర్పిషా ఘృతేన పరిషేకః| యథాస్వం శోధనం పిత్తాపహరద్రవ్యకృతం| యథాక్రమం క్రమానతిక్రమేణ రోపణావస్థాయామిత్యర్థః| రోపయేత్ పిత్తవ్రణరోపణైరేవ| అస్య చైకనాడీత్వాచ్ఛేదవిశేషానభిధానం||20-22||-
Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28
ఉత్కృత్యాస్రావమార్గంస్తు పరిస్రావిణి బుద్ధిమాన్ ||23||
క్షారేణ వా స్రావగతిం దహేద్ధుతవహేన వా |
సుఖోష్ణేనాణుతైలేన సేచయేద్గుదమండలం ||24||
ఉపనాహాః ప్రదేహాశ్చ మూత్రక్షారసమన్వితాః |
వామనీయౌషధైః కార్యాః పరిషేకాశ్చ మాత్రయా ||25||
మృదుభూతం విదిత్వైనమల్పస్రావరుగన్వితం |
గతిమన్విష్య శస్త్రేణ ఛింద్యాత్ ఖర్జూరపత్రకం ||26||
చంద్రార్ధం చంద్రచక్రం చ సూచీముఖమవాఙ్ముఖం |
ఛిత్త్వాఽగ్నినా దహేత్ సమ్యగేవం క్షారేణ వా పునః ||27||
తతః సంశోధనైరేవ మృదుపూర్వైర్విశోధయేత్ |28|
View original
उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ||२३||
क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा |
सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ||२४||
उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः |
वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया ||२५||
मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् |
गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ||२६||
चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् |
छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ||२७||
ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् |२८|
కఫజస్య పరిస్రావిణశ్చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- ఉత్కృత్యేత్యాది| పరితః సర్వతః స్రోతుం శీలం యస్య స పరిస్రావీ సర్వతః స్రావముఖః| అత ఏవ ‘స్రావమార్గాన్’ ఇతి బహువచనం| ఏతేన మధ్యస్థనాడ్యాః పరితః స్థితాన్యాస్రావముఖాని శస్త్రేణోత్కృత్య క్షారేణాగ్నినా వా దహేత్, నతు మధ్యస్థనాడీం ప్రాగేవోత్కృత్య క్షారేణాగ్నినా వా దహేత్, తథా చాస్రావముఖానాం తథైవావస్థానాత్; ముఖేషు పునః ప్రథమం దగ్ధేషు స్రావే చ బలీయసి మందతామాపన్నే నాడీం పునర్మధ్యమామన్విష్య ఛింద్యాదిత్యేతదర్థమేవాగ్రే ఛేదం వక్ష్యతి| అణుతైలేన సేచనం శస్త్రరుజాశాంత్యర్థం, అణుతైలం వాతవ్యాధ్యుత్పాదితం| ఉపనాహో బంధనం| ప్రదేహాః ప్రలేపాః| మూత్రం గోమూత్రం| వామనీయం మదనఫలాది| మాత్రయా అల్పశ ఇత్యర్థః, గతిమితి మధ్యస్థాం ప్రధానామాస్రావగతిం ఛింద్యాత్| ప్రాగుత్కృత్యేత్యనేనైవ ఛేదనమభిహితం, తస్య బహ్వాస్రావే ముఖ్యవిషయత్వాద్విశేషమాహ- ఖర్జూరపత్రకమిత్యాది| ఖర్జూరపత్రమివ ఖర్జూరపత్రకం, తచ్చ మధ్యనాడీచ్ఛేదస్య పార్శ్వద్వయస్థానాం ముఖానాం తిర్యక్చ్ఛేదేన పంక్తిద్వయేన భవతి| మధ్యవక్రనాడ్యనులోమచ్ఛేదస్యార్ధచంద్రతుల్యత్వాదర్ధచంద్రః| మధ్యరూఢవ్రణపదస్యైకమూలపార్శ్వద్వయగతనాడీద్వయేనైకముఖేన బహిర్ముఖేన చంద్రమండలతుల్యత్వాచ్ఛేదస్య చంద్రమధ్యతనీయస్యాభగ్నకూలయోర్విశాలాయాం వా నాడ్యనురోధిమధ్యైకచ్ఛేదేన మూలాగ్రయోస్త్రిశిష్యేఽవచ్ఛేదేన చక్రాకారసాదృశ్యాచ్చంద్రచక్రం| అంతర్మూలే స్థూలం ముఖేఽణు తేన సూచీముఖం, తదేవ అవాఙ్ముఖమధోముఖం| తతః సంశోధనైరిత్యాది|- తతః పూర్వం మృదు శోధయిత్వా విజ్ఞాతకోష్ఠస్య తీక్ష్ణం శోధనం||23-27||-
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
బహిరంతర్ముఖశ్చాపి శిశోర్యస్య భగందరః ||28||
తస్యాహితం విరేకాగ్నిశస్త్రక్షారావచారణం |
యద్యన్మృదు చ తీక్ష్ణం చ తత్తత్తస్యావచారయేత్ ||29||
View original
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८||
तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् |
यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
శిశోః క్రియావిశేషోపదేశాత్ క్రియాంతరనిషేధం దర్శయన్నాహ- బహిరిత్యాది| తస్యైవ కర్తవ్యవిశేషముద్దిశన్నాహ- యద్యదిత్యాది| శస్త్రకర్మణి తు త్వక్సారాదిచతుర్వర్గః, విరేకే పునశ్చతురంగులాది| మృదు చ తీక్ష్ణం చేతి పరస్పరవిరోధవచనేన నాతితీక్ష్ణం నాతిమృదు చావచారణీయం; నాత్యుష్ణశీతా కాకమాచీ యథా||28-29||
Adhikarana 10 (30) · Śloka 31
ఆరగ్వధనిశాకాలాచూర్ణం మధుఘృతాప్లుతం |
అగ్రవర్తిప్రణిహితం వ్రణానాం శోధనం హితం ||30||
యోగోఽయం నాశయత్యాశు గతిం మేఘమివానిలః |31|
View original
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् |
अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ||३०||
योगोऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः |३१|
ఆరగ్వధః కృతమాలకః, నిశా హరిద్రా, కాలా అహింస్రా| సూత్రమయీ ఘనవర్తితా వర్తిరగ్రవర్తిః||30||-
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
ఆగంతుజే భిషఙ్నాడీం శస్త్రేణోత్కృత్య యత్నతః ||31||
జంబ్వోష్ఠేనాగ్నివర్ణేన తప్తయా వా శలాకయా |
దహేద్యథోక్తం మతిమాంస్తం వ్రణం సుసమాహితః ||32||
కృమిఘ్నం చ విధిం కుర్యాచ్ఛల్యానయనమేవ చ |33|
View original
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१||
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया |
दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२||
कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
శల్యనిమిత్తస్య భగందరస్య చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- ఆగంతుజ ఇత్యాది| జంబ్వోష్ఠం జంబూఫలసదృశముఖాగ్రా కృష్ణపాషాణరచితా వర్తిః| శల్యానయనమితి శల్యే సతి||31-32||-
Adhikarana 12 (33) · Śloka 33
ప్రత్యాఖ్యాయైష చారభ్యో వర్జ్యశ్చాపి త్రిదోషజః ||33||
View original
प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः ||३३||
శేషయోర్ద్వయోరసాధ్యత్వే ఏకస్య పాక్షికీం సిద్ధిముపదిశన్నాహ- ప్రత్యాఖ్యాయేత్యాది||33||
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ఏతత్ కర్మ సమాఖ్యాతం సర్వేషామనుపూర్వశః |
ఏషాం తు శస్త్రపతనాద్వేదనా యత్ర జాయతే ||34||
తత్రాణుతైలేనోష్ణేన పరిషేకః ప్రశస్యతే |
వాతఘ్నౌషధసంపూర్ణాం స్థాలీం ఛిద్రశరావికాం ||35||
స్నేహాభ్యక్తగుదస్తప్తామధ్యాసీత సబాష్పికాం |
నాడ్యా వాఽస్యాహరేత్ స్వేదం శయానస్య రుజాపహం |
ఉష్ణోదకేఽవగాహ్యో వా తథా శామ్యతి వేదనా ||36||
View original
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः |
एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४||
तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते |
वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५||
स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् |
नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् |
उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
ఇదానీం సర్వభగందరాణామేవ శస్త్రపాతనవేదనాసు తచ్ఛమనాయ స్నేహపరిషేకాదీని నిర్దిశన్నాహ- ఏతత్కర్మేత్యాది| తత్రాణుతైలం కేవలం వాతవేదనావిషయం| వాతఘ్నౌషధాని భద్రదార్వాదీన్యేరండాదీని చ| బాష్పస్వేదస్తు కర్తవ్యో వాయౌ రక్తపిత్తసమన్వితే||34-36||
Adhikarana 14 (37) · Śloka 37
కదలీమృగలోపాకప్రియకాజినసంభృతాన్ |
కారయేదుపనాహాంశ్చ సాల్వణాదీన్ విచక్షణః ||37||
View original
कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसम्भृतान् |
कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः ||३७||
వాతకఫజే వేదనాయాముపనాహస్వేదముద్దిశన్నాహ- కదలీత్యాది| కదలీమృగః పూర్వదేశే ప్రాయశః శబలో దృష్టః, స తు బృహత్తమబిడాలసమో వ్యాఘ్రాకారో బిలేశయః; లోపాకో లాంగలకః శృగాలభేదః; ప్రియకః లలితకోఽజగరప్రాయః శ్లక్ష్ణో దీర్ఘః; అజినం చర్మ||37||
Adhikarana 15 (38) · Śloka 38
కటుత్రికం వచాహింగులవణాన్యథ దీప్యకం |
పాయయేచ్చామ్లకౌలత్థసురాసౌవీరకాదిభిః ||38||
View original
कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् |
पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ||३८||
కటుత్రికమిత్యాది| దీప్యకమజమోదా| అమ్లం కాంజికం, సురా మద్యభేదః, సౌవీరకం కాంజికభేదః| ఏతదపి గుదకోష్ఠగతవేదనోపశమార్థం||38||
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
జ్యోతిష్మతీలాంగలకీశ్యామాదంతీత్రివృత్తిలాః |
కుష్ఠం శతాహ్వా గోలోమీ తిల్వకో గిరికర్ణికా ||39||
కాసీసం కాంచనక్షీర్యౌ వర్గః శోధన ఇష్యతే |40|
View original
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः |
कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९||
कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
అతః పరం భగందరక్షతానాం శోధనీయోత్సాదనీయరోపణీయాన్ వైశేషికాన్నిర్దిశన్నాహ- జ్యోతిష్మతీత్యాది| జ్యోతిష్మతీ కుంకుమర్దనికా, లాంగలీ కలిహారికా, శ్యామా త్రివృద్విశేషః| గోలోమీ దూర్వా| తిల్వకః పట్టికారోధ్రః| గిరికర్ణికా శ్వేతస్యందా| కాంచనక్షీర్యౌ ద్వే ఏకం కంకుష్ఠం, అన్యా పీతదుగ్ధా బృహత్పత్రీ యవతిక్తా| వర్గస్య యథాలాభేన ప్రయోగః| ఏష వర్గో భగందరశోధనః కషాయాదిషు||39||-
Adhikarana 17 (40) · Śloka 41
త్రివృత్తిలా నాగదంతీ మంజిష్ఠా పయసా సహ ||40||
ఉత్సాదనం భవేదేతత్ సైంధవక్షౌద్రసంయుతం |41|
View original
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ||४०||
उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् |४१|
త్రివృదిత్యాది| నాగదంతీ దంతినీ| ఉత్సాదనం నిమ్నవ్రణవస్తునః పూరణం లేపనయోగేన| ‘పయసా సహ’ ఇత్యత్ర ‘సర్పిషా సహ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||40||-
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
రసాంజనం హరిద్రే ద్వే మంజిష్ఠానింబపల్లవాః ||41||
త్రివృత్తేజోవతీదంతీకల్కో నాడీవ్రణాపహః |
కుష్ఠం త్రివృత్తిలా దంతీ మాగధ్యః సైంధవం మధు ||42||
రజనీ త్రిఫలా తుత్థం హితం స్యాద్వ్రణశోధనం |43|
View original
रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ||४१||
त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः |
कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ||४२||
रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् |४३|
రసాంజనాదికుష్ఠాదియోగౌ రోపణశోధనౌ||41-42||-
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
మాగధ్యో మధుకం రోధ్రం కుష్ఠమేలా హరేణవః ||43||
సమంగా ధాతకీ చైవ సారివా రజనీద్వయం |
ప్రియంగవః సర్జరసః పద్మకం పద్మకేసరం ||44||
సుధా వచా లాంగలకీ మధూచ్ఛిష్టం ససైంధవం |
ఏతత్ సంభృత్య సంభారం తైలం ధీరో విపాచయేత్ ||45||
ఏతద్వై గండమాలాసు మండలేష్వథ మేహిషు |
రోపణార్థం హితం తైలం భగందరవినాశనం ||46||
View original
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३||
समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् |
प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४||
सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् |
एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५||
एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु |
रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
మాగధీ పిప్పలీ| సమంగా అంజలికారికా; వరాహక్రాంతేత్యపరే| కల్పనామాహ- స్నేహచతుర్థాంశో భేషజకల్కః, స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవః, ద్రవోఽత్ర పానీయం “అనుక్తే ద్రవకార్యే తు సర్వత్ర సలిలం స్మృతం” (చ. క. 12) ఇత్యుక్తత్వాత్||43-46||
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
న్యగ్రోధాదిగణశ్చైవ హితః శోధనరోపణే |
తైలం ఘృతం వా తత్పక్వం భగందరవినాశనం ||47||
View original
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे |
तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
శోధనరోపణే ‘కషాయాదిభిః’ ఇతి శేషః||47||
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
త్రివృద్దంతీహరిద్రార్కమూలం లోహాశ్వమారకౌ |
విడంగసారం త్రిఫలా స్నుహ్యర్కపయసీ మధు ||48||
మధూచ్ఛిష్టసమాయుక్తైస్తైలమేతైర్విపాచయేత్ |
భగందరవినాశార్థమేతద్యోజ్యం విశేషతః ||49||
View original
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ |
विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८||
मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् |
भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
త్రివృదిత్యాది| లోహమగురు| అశ్వమారకః కరవీరః| స్నుహీ సేహుండః| ఇదమపి తైలం సామాన్యకల్కపరిభాషయా కర్తవ్యం ||48-49||
Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52
చిత్రకార్కౌ త్రివృత్పాఠే మలపూం హయమారకం |
సుధాం వచాం లాంగలకీం సప్తపర్ణం సువర్చికాం ||50||
జ్యోతిష్మతీం చ సంభృత్య తైలం ధీరో విపాచయేత్ |
ఏతద్ధి స్యందనం తైలం భృశం దద్యాద్భగందరే ||51||
శోధనం రోపణం చైవ సవర్ణకరణం తథా |
ద్వివ్రణీయమవేక్షేత వ్రణావస్థాసు బుద్ధిమాన్ ||52||
View original
चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् |
सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ||५०||
ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् |
एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ||५१||
शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा |
द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ||५२||
చిత్రకేత్యాది| మలపూః కాకోదుంబరికా| హయమారకః కరవీరః| సుధా స్నుహీ| సువర్చికా స్వర్జిక్షారః| ‘ఏతద్ధి స్యందనం’ ఇత్యత్ర ‘ఏతద్విస్యందనం’ ఇతి పాఠే విశేషేణ స్యందయతి దోషాంశ్చ్యావయతీతి యథార్థం నామ విస్యందనం||50-52||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
ఛిద్రాదూర్ధ్వం హరేదోష్ఠమర్శోయంత్రస్య యంత్రవిత్ |
తతో భగందరే దద్యాదేతదర్ధేందుసన్నిభం ||53||
View original
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् |
ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
భగందరయంత్రమర్శోయంత్రాదవయవవిశేషాపనయనే విశిష్టం నిర్దిశన్నాహ- ఛిద్రాదూర్ధ్వమిత్యాది||53||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
వ్యాయామం మైథునం కోపం పృష్ఠయానం గురూణి చ |
సంవత్సరం పరిహరేదుపరూఢవ్రణో నరః ||54||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च |
संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
రూఢభగందరస్యాపి పునరనుబంధభయాత్ పరిహార్యముద్దిశన్నాహ- వ్యాయామమిత్యాది||54||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే భగందరచికిత్సితం నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానేఽష్టమోఽధ్యాయః||8||