Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో భగందరాణాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| పంచ భగందరా వ్యాఖ్యాతాః , తేష్వసాధ్యః శంబూకావర్తః శల్యనిమిత్తశ్చ; శేషాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః ||3||
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర భగందరపిడకోపద్రుతమాతురమపతర్పణాదివిరేచనాంతేనైకాదశవిధేనోపక్రమేణోపక్రమేతాపక్వపిడకం, పక్వేషు చోపస్నిగ్ధమవగాహస్విన్నం శయ్యాయాం సన్నివేశ్యార్శసమివ యంత్రయిత్వా, భగందరం సమీక్ష్య పరాచీనమవాచీనం వా, తతః ప్రణిధాయైషణీమున్నమ్య సాశయముద్ధరేచ్ఛస్త్రేణ; అంతర్ముఖే చైవం సమ్యగ్యంత్రం ప్రణిధాయ ప్రవాహమాణస్య భగందరముఖమాసాద్యైషణీం దత్త్వా శస్త్రం పాతయేత్; ఆసాద్య వాఽగ్నిం క్షారం చేతి; ఏతత్ సామాన్యం సర్వేషు ||4||
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
విశేషతస్తు- నాడ్యంతరే వ్రణాన్ కుర్యాద్భిషక్ తు శతపోనకే | తతస్తేషూపరూఢేషు శేషా నాడీరుపాచరేత్ ||5||
विशेषतस्तु- नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके | ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 9
గతయోఽన్యోన్యసంబద్ధా బాహ్యాశ్ఛేద్యాస్త్వనేకధా | నాడీరనభిసంబద్ధా యశ్ఛినత్త్యేకధా భిషక్ ||6|| స కుర్యాద్వివృతం జంతోర్వ్రణం గుదవిదారణం | తస్య తద్వివృతం మార్గం విణ్మూత్రమనుగచ్ఛతి ||7|| ఆటోపం గుదశూలం చ కరోతి పవనో భృశం | తత్రాధిగతతంత్రోఽపి భిషఙ్ముహ్యేదసంశయం ||8|| తస్మాన్న వివృతః కార్యో వ్రణస్తు శతపోనకే |9|
गतयोऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा | नाडीरनभिसम्बद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ||६|| स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् | तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ||७|| आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् | तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम् ||८|| तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
వ్యాధౌ తత్ర బహుచ్ఛిద్రే భిషజా వై విజానతా ||9|| అర్ధలాంగలకశ్ఛేదః కార్యో లాంగలకోఽపి వా | సర్వతోభద్రకో వాఽపి కార్యో గోతీర్థకోఽపి వా ||10|| సర్వతః స్రావమార్గాంస్తు దహేద్వైద్యస్తథాఽగ్నినా | సుకుమారస్య భీరోర్హి దుష్కరః శతపోనకః ||11||
व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ||९|| अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा | सर्वतोभद्रको वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा ||१०|| सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना | सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12-19) · Śloka 20
రుజాస్రావాపహం తత్ర స్వేదమాశు ప్రయోజయేత్ | స్వేదద్రవ్యైర్యథోద్దిష్టైః కృశరాపాయసాదిభిః ||12|| గ్రామ్యానూపౌదకైర్మాంసైర్లావాద్యైర్వాఽపి విష్కిరైః | వృక్షాదనీమథైరండం బిల్వాదిం చ గణం తథా ||13|| కషాయం సుకృతం కృత్వా స్నేహకుంభే నిషేచయేత్ | నాడీస్వేదేన తేనాస్య తం వ్రణం స్వేదయేద్భిషక్ ||14|| తిలైరండాతసీమాషయవగోధూమసర్షపాన్ | లవణాన్యమ్లవర్గం చ స్థాల్యామేవోపసాధయేత్ ||15|| ఆతురం స్వేదయేత్తేన తథా సిధ్యతి కుర్వతః | స్విన్నం చ పాయయేదేనం కుష్ఠం చ లవణాని చ ||16|| వచాహింగ్వజమోదం చ సమభాగాని సర్పిషా | మార్ద్వీకేనాథవాఽమ్లేన సురాసౌవీరకేణ వా ||17|| తతో మధుకతైలేన తస్య సించేద్భిషగ్వ్రణం | పరిషించేద్గుదం చాస్య తైలైర్వాతరుజాపహైః ||18|| విధినాఽనేన విణ్మూత్రం స్వమార్గమధిగచ్ఛతి | అన్యే చోపద్రవాస్తీవ్రాః సిధ్యంత్యత్ర న సంశయః ||19|| శతపోనక ఆఖ్యాత... |20|
रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् | स्वेदद्रव्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ||१२|| ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः | वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ||१३|| कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् | नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ||१४|| तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् | लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ||१५|| आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः | स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ||१६|| वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा | मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा ||१७|| ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् | परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः ||१८|| विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति | अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ||१९|| शतपोनक आख्यात... |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 23
...ఉష్ట్రగ్రీవే క్రియాం శృణు | అథోష్ట్రగ్రీవమేషిత్వా ఛిత్త్వా క్షారం నిపాతయేత్ ||20|| పూతిమాంసవ్యపోహార్థమగ్నిరత్ర న పూజితః | అథైనం ఘృతసంసృష్టైస్తిలైః పిష్టైః ప్రలేపయేత్ ||21|| బంధం తతోఽనుకుర్వీత పరిషేకం తు సర్పిషా | తృతీయే దివసే ముక్త్వా యథాస్వం శోధయేద్భిషక్ ||22|| తతః శుద్ధం విదిత్వా చ రోపయేత్తు యథాక్రమం |23|
...उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु | अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ||२०|| पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः | अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ||२१|| बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा | तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ||२२|| ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (23-27) · Śloka 28
ఉత్కృత్యాస్రావమార్గంస్తు పరిస్రావిణి బుద్ధిమాన్ ||23|| క్షారేణ వా స్రావగతిం దహేద్ధుతవహేన వా | సుఖోష్ణేనాణుతైలేన సేచయేద్గుదమండలం ||24|| ఉపనాహాః ప్రదేహాశ్చ మూత్రక్షారసమన్వితాః | వామనీయౌషధైః కార్యాః పరిషేకాశ్చ మాత్రయా ||25|| మృదుభూతం విదిత్వైనమల్పస్రావరుగన్వితం | గతిమన్విష్య శస్త్రేణ ఛింద్యాత్ ఖర్జూరపత్రకం ||26|| చంద్రార్ధం చంద్రచక్రం చ సూచీముఖమవాఙ్ముఖం | ఛిత్త్వాఽగ్నినా దహేత్ సమ్యగేవం క్షారేణ వా పునః ||27|| తతః సంశోధనైరేవ మృదుపూర్వైర్విశోధయేత్ |28|
उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ||२३|| क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा | सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ||२४|| उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः | वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया ||२५|| मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् | गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ||२६|| चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् | छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ||२७|| ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
బహిరంతర్ముఖశ్చాపి శిశోర్యస్య భగందరః ||28|| తస్యాహితం విరేకాగ్నిశస్త్రక్షారావచారణం | యద్యన్మృదు చ తీక్ష్ణం చ తత్తత్తస్యావచారయేత్ ||29||
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८|| तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् | यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (30) · Śloka 31
ఆరగ్వధనిశాకాలాచూర్ణం మధుఘృతాప్లుతం | అగ్రవర్తిప్రణిహితం వ్రణానాం శోధనం హితం ||30|| యోగోఽయం నాశయత్యాశు గతిం మేఘమివానిలః |31|
आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् | अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ||३०|| योगोऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
ఆగంతుజే భిషఙ్నాడీం శస్త్రేణోత్కృత్య యత్నతః ||31|| జంబ్వోష్ఠేనాగ్నివర్ణేన తప్తయా వా శలాకయా | దహేద్యథోక్తం మతిమాంస్తం వ్రణం సుసమాహితః ||32|| కృమిఘ్నం చ విధిం కుర్యాచ్ఛల్యానయనమేవ చ |33|
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१|| जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया | दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२|| कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (33) · Śloka 33
ప్రత్యాఖ్యాయైష చారభ్యో వర్జ్యశ్చాపి త్రిదోషజః ||33||
प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ఏతత్ కర్మ సమాఖ్యాతం సర్వేషామనుపూర్వశః | ఏషాం తు శస్త్రపతనాద్వేదనా యత్ర జాయతే ||34|| తత్రాణుతైలేనోష్ణేన పరిషేకః ప్రశస్యతే | వాతఘ్నౌషధసంపూర్ణాం స్థాలీం ఛిద్రశరావికాం ||35|| స్నేహాభ్యక్తగుదస్తప్తామధ్యాసీత సబాష్పికాం | నాడ్యా వాఽస్యాహరేత్ స్వేదం శయానస్య రుజాపహం | ఉష్ణోదకేఽవగాహ్యో వా తథా శామ్యతి వేదనా ||36||
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः | एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४|| तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते | वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५|| स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् | नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् | उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (37) · Śloka 37
కదలీమృగలోపాకప్రియకాజినసంభృతాన్ | కారయేదుపనాహాంశ్చ సాల్వణాదీన్ విచక్షణః ||37||
कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसम्भृतान् | कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (38) · Śloka 38
కటుత్రికం వచాహింగులవణాన్యథ దీప్యకం | పాయయేచ్చామ్లకౌలత్థసురాసౌవీరకాదిభిః ||38||
कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् | पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
జ్యోతిష్మతీలాంగలకీశ్యామాదంతీత్రివృత్తిలాః | కుష్ఠం శతాహ్వా గోలోమీ తిల్వకో గిరికర్ణికా ||39|| కాసీసం కాంచనక్షీర్యౌ వర్గః శోధన ఇష్యతే |40|
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः | कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९|| कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (40) · Śloka 41
త్రివృత్తిలా నాగదంతీ మంజిష్ఠా పయసా సహ ||40|| ఉత్సాదనం భవేదేతత్ సైంధవక్షౌద్రసంయుతం |41|
त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ||४०|| उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
రసాంజనం హరిద్రే ద్వే మంజిష్ఠానింబపల్లవాః ||41|| త్రివృత్తేజోవతీదంతీకల్కో నాడీవ్రణాపహః | కుష్ఠం త్రివృత్తిలా దంతీ మాగధ్యః సైంధవం మధు ||42|| రజనీ త్రిఫలా తుత్థం హితం స్యాద్వ్రణశోధనం |43|
रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ||४१|| त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः | कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ||४२|| रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
మాగధ్యో మధుకం రోధ్రం కుష్ఠమేలా హరేణవః ||43|| సమంగా ధాతకీ చైవ సారివా రజనీద్వయం | ప్రియంగవః సర్జరసః పద్మకం పద్మకేసరం ||44|| సుధా వచా లాంగలకీ మధూచ్ఛిష్టం ససైంధవం | ఏతత్ సంభృత్య సంభారం తైలం ధీరో విపాచయేత్ ||45|| ఏతద్వై గండమాలాసు మండలేష్వథ మేహిషు | రోపణార్థం హితం తైలం భగందరవినాశనం ||46||
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३|| समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् | प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४|| सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् | एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५|| एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु | रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
న్యగ్రోధాదిగణశ్చైవ హితః శోధనరోపణే | తైలం ఘృతం వా తత్పక్వం భగందరవినాశనం ||47||
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे | तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
త్రివృద్దంతీహరిద్రార్కమూలం లోహాశ్వమారకౌ | విడంగసారం త్రిఫలా స్నుహ్యర్కపయసీ మధు ||48|| మధూచ్ఛిష్టసమాయుక్తైస్తైలమేతైర్విపాచయేత్ | భగందరవినాశార్థమేతద్యోజ్యం విశేషతః ||49||
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ | विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८|| मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् | भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (50-52) · Śloka 52
చిత్రకార్కౌ త్రివృత్పాఠే మలపూం హయమారకం | సుధాం వచాం లాంగలకీం సప్తపర్ణం సువర్చికాం ||50|| జ్యోతిష్మతీం చ సంభృత్య తైలం ధీరో విపాచయేత్ | ఏతద్ధి స్యందనం తైలం భృశం దద్యాద్భగందరే ||51|| శోధనం రోపణం చైవ సవర్ణకరణం తథా | ద్వివ్రణీయమవేక్షేత వ్రణావస్థాసు బుద్ధిమాన్ ||52||
चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् | सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ||५०|| ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् | एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ||५१|| शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा | द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
ఛిద్రాదూర్ధ్వం హరేదోష్ఠమర్శోయంత్రస్య యంత్రవిత్ | తతో భగందరే దద్యాదేతదర్ధేందుసన్నిభం ||53||
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् | ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
వ్యాయామం మైథునం కోపం పృష్ఠయానం గురూణి చ | సంవత్సరం పరిహరేదుపరూఢవ్రణో నరః ||54||
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च | संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే భగందరచికిత్సితం నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon