Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō bhagandarāṇāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ , tēṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca; śēṣāḥ kr̥cchrasādhyāḥ ||3||
View original
अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः , तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च; शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ||३||
Show commentary
nidānē'pi bhagandarāṇāṁ sādhyāsādhyavibhāgē pūrvōktē punariha cikitsitavidhānāyānukathanaṁ prakaraṇāntaratvāditi na paunaruktyam||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra bhagandarapiḍakōpadrutamāturamapatarpaṇādivirēcanāntēnaikādaśavidhēnōpakramēṇōpakramētāpakvapiḍakaṁ, pakvēṣu cōpasnigdhamavagāhasvinnaṁ śayyāyāṁ sannivēśyārśasamiva yantrayitvā, bhagandaraṁ samīkṣya parācīnamavācīnaṁ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharēcchastrēṇa; antarmukhē caivaṁ samyagyantraṁ praṇidhāya pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṁ dattvā śastraṁ pātayēt; āsādya vā'gniṁ kṣāraṁ cēti; ētat sāmānyaṁ sarvēṣu ||4||
View original
तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं, पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवेश्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा, भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा, ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण; अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत्; आसाद्य वाऽग्निं क्षारं चेति; एतत् सामान्यं सर्वेषु ||४||
Show commentary
tatrētyādi| apatarpaṇādivirēcanānta upakramō dvivraṇīyacikitsitōktaḥ| pakvēṣu cēti cakārēṇa bhinnēṣu cēti draṣṭavyam| tatra bahirmukhaṁ parācīnam, antarmukhamavācīnam| ēṣaṇī lōhādiśalākā| tatrāntarmukhamavācīnamityuktaṁ, tatra viśēṣaṁ nirdiśannāha- antarmukhē ityādi| sarvēṣvagnikṣārāvāsādyaiva||4||
Adhikarana 9 (28-29) · Śloka 29
bahirantarmukhaścāpi śiśōryasya bhagandaraḥ ||28||
tasyāhitaṁ virēkāgniśastrakṣārāvacāraṇam |
yadyanmr̥du ca tīkṣṇaṁ ca tattattasyāvacārayēt ||29||
View original
बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः ||२८||
तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् |
यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ||२९||
Show commentary
śiśōḥ kriyāviśēṣōpadēśāt kriyāntaraniṣēdhaṁ darśayannāha- bahirityādi| tasyaiva kartavyaviśēṣamuddiśannāha- yadyadityādi| śastrakarmaṇi tu tvaksārādicaturvargaḥ, virēkē punaścaturaṅgulādi| mr̥du ca tīkṣṇaṁ cēti parasparavirōdhavacanēna nātitīkṣṇaṁ nātimr̥du cāvacāraṇīyaṁ; nātyuṣṇaśītā kākamācī yathā||28-29||
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 33
āgantujē bhiṣaṅnāḍīṁ śastrēṇōtkr̥tya yatnataḥ ||31||
jambvōṣṭhēnāgnivarṇēna taptayā vā śalākayā |
dahēdyathōktaṁ matimāṁstaṁ vraṇaṁ susamāhitaḥ ||32||
kr̥mighnaṁ ca vidhiṁ kuryācchalyānayanamēva ca |33|
View original
आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ||३१||
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया |
दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ||३२||
कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च |३३|
Show commentary
śalyanimittasya bhagandarasya cikitsāmuddiśannāha- āgantuja ityādi| jambvōṣṭhaṁ jambūphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ| śalyānayanamiti śalyē sati||31-32||-
Adhikarana 13 (34-36) · Śloka 36
ētat karma samākhyātaṁ sarvēṣāmanupūrvaśaḥ |
ēṣāṁ tu śastrapatanādvēdanā yatra jāyatē ||34||
tatrāṇutailēnōṣṇēna pariṣēkaḥ praśasyatē |
vātaghnauṣadhasampūrṇāṁ sthālīṁ chidraśarāvikām ||35||
snēhābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām |
nāḍyā vā'syāharēt svēdaṁ śayānasya rujāpaham |
uṣṇōdakē'vagāhyō vā tathā śāmyati vēdanā ||36||
View original
एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः |
एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ||३४||
तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते |
वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ||३५||
स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् |
नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् |
उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ||३६||
Show commentary
idānīṁ sarvabhagandarāṇāmēva śastrapātanavēdanāsu tacchamanāya snēhapariṣēkādīni nirdiśannāha- ētatkarmētyādi| tatrāṇutailaṁ kēvalaṁ vātavēdanāviṣayam| vātaghnauṣadhāni bhadradārvādīnyēraṇḍādīni ca| bāṣpasvēdastu kartavyō vāyau raktapittasamanvitē||34-36||
Adhikarana 16 (39) · Śloka 40
jyōtiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivr̥ttilāḥ |
kuṣṭhaṁ śatāhvā gōlōmī tilvakō girikarṇikā ||39||
kāsīsaṁ kāñcanakṣīryau vargaḥ śōdhana iṣyatē |40|
View original
ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः |
कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ||३९||
कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते |४०|
Show commentary
ataḥ paraṁ bhagandarakṣatānāṁ śōdhanīyōtsādanīyarōpaṇīyān vaiśēṣikānnirdiśannāha- jyōtiṣmatītyādi| jyōtiṣmatī kuṅkumardanikā, lāṅgalī kalihārikā, śyāmā trivr̥dviśēṣaḥ| gōlōmī dūrvā| tilvakaḥ paṭṭikārōdhraḥ| girikarṇikā śvētasyandā| kāñcanakṣīryau dvē ēkaṁ kaṅkuṣṭham, anyā pītadugdhā br̥hatpatrī yavatiktā| vargasya yathālābhēna prayōgaḥ| ēṣa vargō bhagandaraśōdhanaḥ kaṣāyādiṣu||39||-
Adhikarana 19 (43-46) · Śloka 46
māgadhyō madhukaṁ rōdhraṁ kuṣṭhamēlā harēṇavaḥ ||43||
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam |
priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram ||44||
sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam |
ētat sambhr̥tya sambhāraṁ tailaṁ dhīrō vipācayēt ||45||
ētadvai gaṇḍamālāsu maṇḍalēṣvatha mēhiṣu |
rōpaṇārthaṁ hitaṁ tailaṁ bhagandaravināśanam ||46||
View original
मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ||४३||
समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् |
प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ||४४||
सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् |
एतत् सम्भृत्य सम्भारं तैलं धीरो विपाचयेत् ||४५||
एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु |
रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ||४६||
Show commentary
māgadhī pippalī| samaṅgā añjalikārikā; varāhakrāntētyaparē| kalpanāmāha- snēhacaturthāṁśō bhēṣajakalkaḥ, snēhāccaturguṇō dravaḥ, dravō'tra pānīyam “anuktē dravakāryē tu sarvatra salilaṁ smr̥tam” (ca. ka. 12) ityuktatvāt||43-46||
Adhikarana 20 (47) · Śloka 47
nyagrōdhādigaṇaścaiva hitaḥ śōdhanarōpaṇē |
tailaṁ ghr̥taṁ vā tatpakvaṁ bhagandaravināśanam ||47||
View original
न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे |
तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ||४७||
Show commentary
śōdhanarōpaṇē ‘kaṣāyādibhiḥ’ iti śēṣaḥ||47||
Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49
trivr̥ddantīharidrārkamūlaṁ lōhāśvamārakau |
viḍaṅgasāraṁ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||48||
madhūcchiṣṭasamāyuktaistailamētairvipācayēt |
bhagandaravināśārthamētadyōjyaṁ viśēṣataḥ ||49||
View original
त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ |
विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ||४८||
मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् |
भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ||४९||
Show commentary
trivr̥dityādi| lōhamaguru| aśvamārakaḥ karavīraḥ| snuhī sēhuṇḍaḥ| idamapi tailaṁ sāmānyakalkaparibhāṣayā kartavyam ||48-49||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
chidrādūrdhvaṁ harēdōṣṭhamarśōyantrasya yantravit |
tatō bhagandarē dadyādētadardhēndusannibham ||53||
View original
छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् |
ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ||५३||
Show commentary
bhagandarayantramarśōyantrādavayavaviśēṣāpanayanē viśiṣṭaṁ nirdiśannāha- chidrādūrdhvamityādi||53||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
vyāyāmaṁ maithunaṁ kōpaṁ pr̥ṣṭhayānaṁ gurūṇi ca |
saṁvatsaraṁ pariharēduparūḍhavraṇō naraḥ ||54||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च |
संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ||५४||
Show commentary
rūḍhabhagandarasyāpi punaranubandhabhayāt parihāryamuddiśannāha- vyāyāmamityādi||54||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 8
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē bhagandaracikitsitaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
Show commentary
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē'ṣṭamō'dhyāyaḥ||8||