Skip to content

9. kuṣṭhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| viruddhādhyaśanāsātmyavēgavighātaiḥ snēhādīnāṁ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākr̥takarmayōgācca tvagdōṣā bhavanti ||3||

View original

अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| विरुद्धाध्यशनासात्म्यवेगविघातैः स्नेहादीनां चायथारम्भैः पापक्रियया पुराकृतकर्मयोगाच्च त्वग्दोषा भवन्ति ||३||

Meaning of the śloka

The chapter on the treatment of kushtha is introduced according to the teaching of Dhanvantari. The text states that disorders of the skin arise from incompatible eating, eating again before the previous meal is digested, unsuitable habits, suppression of natural urges, improper commencement of oleation and related measures, wrongful conduct, and the conjunction of deeds performed previously.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

viruddhādhyaśanādīni kuṣṭhakarāṇi viśēṣēṇa kuṣṭhasya janakānīti prāguktānyapi punaruktāni||1-3||

Meaning of the commentary

The commentary explains that incompatible eating and the other listed factors are specifically causes of kushtha. Although they were taught earlier, they are repeated here because of their particular relevance to this disorder.

Key terms

kuShTha (kushtha)
The classical disease category treated in this chapter; it is not assigned a single modern diagnosis here.
viruddhAdhyashana (viruddha-adhyashana)
Incompatible eating and eating again before the previous food is digested.
vegavighAta (vega-vighata)
Suppression or obstruction of natural urges.
tvagdoSha (tvag-dosha)
A disorder affecting the skin in the language of the passage.

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

tatra tvagdōṣī māṁsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvēkṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṁ vyavāyaṁ ca pariharēt ||4||

View original

तत्र त्वग्दोषी मांसवसादुग्धदधितैलकुलत्थमाषनिष्पावेक्षुपिष्टविकाराम्लविरुद्धाध्यशनाजीर्णविदाह्यभिष्यन्दीनि दिवास्वप्नं व्यवायं च परिहरेत् ||४||

Meaning of the śloka

A person with a disorder of the skin is instructed to avoid meat, animal fat, milk, curd, oil, kulattha, masha, nishpava, sugarcane products, preparations made from flour, sour substances, incompatible food combinations, eating before digestion is complete, foods described as causing burning or obstruction, daytime sleep, and sexual intercourse.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

niṣpāvō rājaśimbī| dōṣadhātumalasrōtasāṁ klēdajananamabhiṣyandi||4||

Meaning of the commentary

The commentary identifies nishpava as rajashimbi. It defines abhishyandi as something that produces excess moistness or clogging in the doshas, tissues, wastes, and bodily channels.

Key terms

tvagdoShI (tvag-doshi)
A person affected by a disorder of the skin.
niShpAva (nishpava)
A pulse identified by the commentary as rajashimbi.
abhiShyandi (abhishyandi)
Described here as producing moistness or clogging in doshas, tissues, wastes, and channels.
ajIrNa (ajirna)
A state in which food has not been digested.

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagōdhūmakōradūṣaśyāmākōddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyōranyatarasya yūṣēṇa sūpēna vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśrēṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūṣakarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhairvā, tiktavargēṇa vā'bhihitēna; māṁsasātmyāya vā jāṅgalamāṁsamamēdaskaṁ vitarēt; tailaṁ vajrakamabhyaṅgārthē; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthē; pānapariṣēkāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ityēṣa āhārācāravibhāgaḥ ||5||

View original

ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोरदूषश्यामाकोद्दालकादीननवान् भुञ्जीत मुद्गाढक्योरन्यतरस्य यूषेण सूपेन वा निम्बपत्रारुष्करव्यामिश्रेण, मण्डूकपर्ण्यवल्गुजाटरूषकरूपिकापुष्पैः सर्पिःसिद्धैः सर्षपतैलसिद्धैर्वा, तिक्तवर्गेण वाऽभिहितेन; मांससात्म्याय वा जाङ्गलमांसममेदस्कं वितरेत्; तैलं वज्रकमभ्यङ्गार्थे; आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे; पानपरिषेकावगाहादिषु च खदिरकषायम्; इत्येष आहाराचारविभागः ||५||

Meaning of the śloka

The text prescribes old shali and shashtika rice, barley, wheat, koradusha, shyamaka, uddalaka, and similar grains. These may be eaten with soup made from either mudga or adhaki and mixed with neem leaves and arushkara, or with specified leafy materials cooked in ghee or mustard oil, or with substances of the previously described bitter group. For one accustomed to meat, lean meat of jangala animals may be given. Vajraka oil is assigned for external oiling, aragvadhadi preparations for rubbing the body, and a khadira decoction for drinking, pouring, immersion, and related uses. This is presented as the division of diet and conduct.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tatrētyādi| uddālakaḥ araṇyakōdravaḥ| upakaraṇabhūtaṁ sūpyadravyadvayaṁ mudgāḍhakīlakṣaṇamabhidhāyāparamapyupakaraṇabhūtaṁ śākadravyamāha- nimbapatrētyādi| śākarūpābhyāṁ nimbapatrāruṣkarābhyāṁ vyāmiśrēṇa sūpēna saha śālyādikamannaṁ bhuñjīta, tathā maṇḍūkaparṇyādibhirapi śākaiḥ| maṇḍūkaparṇī brāhmībhēdaḥ| rūpikāpuṣpaiḥ arkapuṣpaiḥ| sārṣapatailaṁ kēcinnēcchanti, raktapittapradūṣaṇatvāt, vātakaphakuṣṭhēṣu vadantyanyē| tiktavargēṇa prapunnāḍāvalgujapaṭōlavārtākādinā| yadyapi “yōṣinmāṁsasurāvarjī” ityatra māṁsapratiṣēdhaḥ, tathā'pi māṁsasātmyāya jāṅgalamāṁsamamēdaskaṁ mēdōrahitaṁ svabhāvatō vitarēddadyāt| tatra vajrakaṁ saptaparṇakarañjētyādikaṁ vakṣyatē| āragvadhādikaṣāyamutsādanārthē iti kaṣāyō'tra kalkaścūrṇaṁ vā yōgyatayā; kaṣāyaśabdō hi carakē svarasādiṣu pañcasu paribhāṣitaḥ; utsādanārthē uddharṣaṇārthē, athavā udvartanārthē; anyē tu nimnavraṇasya unnatikaraṇārthē| ityēṣa āhārācāravibhāga iti āhārasya kriyamāṇasya dravyarasavibhājanam| tatra, vajratailasya pānīyatvād, āragvadhādērapyatra saṁskārādau prāyōgikatvāt, āhāravargasyaivōpadēśaḥ||5||

Meaning of the commentary

The commentary identifies uddalaka as wild kodrava and explains that mudga and adhaki are the two soup ingredients, with neem leaf, arushkara, mandukaparni and the other plants serving as vegetables. It identifies mandukaparni as a variety of brahmi and rupika flowers as arka flowers. Some authorities reject mustard oil because they consider it harmful to rakta and pitta, while others allow it in vata- and kapha-associated kushtha; the disagreement is preserved. The bitter group includes prapunnada, avalguja, patola, vartaka and others. Although meat was prohibited elsewhere, lean jangala meat is allowed for a person habituated to meat. Aragvadhadi kashaya may mean a paste or powder appropriate for rubbing, or possibly a means of raising a depressed wound. The final statement is understood as instruction concerning the substances and tastes used in the diet.

Key terms

purANa dhAnya (purana dhanya)
Older, rather than newly harvested, grain as specified in the regimen.
jA~ggalamAMsa (jangala-mamsa)
Meat of animals associated with dry-land habitat, here specified without fat.
vajraka taila
A named medicated oil assigned here for external application.
utsAdana (utsadana)
Rubbing or upward-promoting application; the commentary preserves more than one contextual explanation.

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

tatra pūrvarūpēṣūbhayataḥ saṁśōdhanamāsēvēta | tatra tvaksamprāptē śōdhanālēpanāni, śōṇitaprāptē saṁśōdhanālēpanakaṣāyapānaśōṇitāvasēcanāni, māṁsaprāptē śōdhanālēpanakaṣāyapānaśōṇitāvasēcanāriṣṭamanthaprāśāḥ, caturthakarmaguṇaprāptaṁ yāpyamātmavataḥ saṁvidhānavataśca, tatra saṁśōdhanācchōṇitāvasēcanāccōrdhvaṁ bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskr̥tividhānamāsēvēta; pañcamaṁ naivōpakramēt ||6||

View original

तत्र पूर्वरूपेषूभयतः संशोधनमासेवेत | तत्र त्वक्सम्प्राप्ते शोधनालेपनानि, शोणितप्राप्ते संशोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनानि, मांसप्राप्ते शोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनारिष्टमन्थप्राशाः, चतुर्थकर्मगुणप्राप्तं याप्यमात्मवतः संविधानवतश्च, तत्र संशोधनाच्छोणितावसेचनाच्चोर्ध्वं भल्लातशिलाजतुधातुमाक्षीकगुग्गुल्वगुरुतुवरकखदिरासनायस्कृतिविधानमासेवेत; पञ्चमं नैवोपक्रमेत् ||६||

Meaning of the śloka

At the premonitory stage, purification through both routes is prescribed. When the condition is located in tvak, purification and external applications are advised; when it reaches blood, these are joined by drinking decoctions and bloodletting; and when it reaches muscle, arishta and mantha preparations are added. A condition associated with the fourth tissue level is described as manageable, rather than curable, in a disciplined person who has the required arrangements. After purification and bloodletting, the text directs the regimens of bhallataka, shilajatu, dhatumakshika, guggulu, aguru, tuvaraka, khadira, asana, and ayaskriti. The fifth level is not to be treated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tatrētyādi| ubhayataḥ saṁśōdhanaṁ vamanaṁ virēcanaṁ ca| tvaksamprāptē rasaprāptē, rasasya tatsthānatvāt | atrāriṣṭagrahaṇamupalakṣaṇaṁ, tēnāsavasurayōrapyavarōdhaḥ| mēdaḥprāptē cikitsitamupadiśannāha- caturthakarmētyādi| caturthakarmaguṇaprāptaṁ yāpyamiti tvagdhātōścaturthaṁ mēdaḥ, tasya karmāṇi śōdhanādīni, tēṣāṁ tu guṇāḥ phalam; ētēnaitaduktaṁ- mēdōgataṁ kuṣṭhaṁ saṁśōdhanādiguṇaviśiṣṭaṁ yāpyaṁ bhavatīti| kathambhūtasya puruṣasya? ātmavataḥ ātmaguṇōpapannasya; ātmaguṇāśca sarvabhūtēṣu kṣāntiranasūyā śaucamanāyāsō maṅgalakāryāṇyaspr̥hā cēti; athavā ātmavatō'pathyaparihāraparāyaṇasya samyagāhārācārasyētyarthaḥ| saṁvidhānavataḥ paricchadavataḥ karmānuṣṭhānaparasya yāpyaṁ nānyathā| ‘samyagvidhānavata’ iti kēcit paṭhanti, prabhūtōpakaraṇayuktasyētyarthaḥ| athavā caturthē mēdasi sthitaṁ kuṣṭhaṁ caturthaṁ, tasya kuṣṭhasya karmāṇi guṇāśca daurgandhyōpadēhapūyādayastaiḥ prāptaṁ yuktaṁ yāpyam| anyē tu ‘caturthākhyaprāptaṁ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| atra yāpanē saṁśōdhanācchōṇitāvasēkāccōrdhvaṁ bhallātakādividhānam| tatra bhallātakavidhānamarśōnirdiṣṭaṁ, śilājatumākṣikadhātutuvarakavidhānaṁ pramēhapiḍakācikitsitanirdiṣṭaṁ, khadirāsanāyaskr̥tividhānaṁ mahākuṣṭhavidhāvuddiṣṭam| pañcamaṁ naivēti asādhyatvādasthyādigatakuṣṭhānām||6||

Meaning of the commentary

The commentary takes purification through both routes as emesis and purgation, and explains tvak here through rasa because rasa occupies that location. Mention of arishta also includes asava and sura. One reading understands the fourth level as medas: kushtha established there is yapya when the effects of purification and related treatment can be maintained. Atmavat may describe a person with virtues such as patience and cleanliness, or one committed to correct diet, conduct, and avoidance of unsuitable habits. Samvidhanavat may mean equipped and diligent in carrying out treatment; some read samyagvidhanavat, meaning furnished with abundant resources. Another interpretation takes the phrase as kushtha possessing features such as foul smell, coating, and pus; still others read caturthakhyaprapta. The named regimens are referenced from other treatment contexts. The fifth level is left untreated because kushtha reaching bone and subsequent tissues is considered incurable in this account.

Key terms

saMshodhana (samshodhana)
Purificatory treatment, explained here as emesis and purgation.
shoNitAvasecana (shonitavasecana)
Removal or letting of blood.
yApya (yapya)
A condition considered manageable through continued measures rather than fully curable.
caturthakarmaguNaprApta (caturtha-karma-guna-prapta)
A disputed expression for which the commentary preserves tissue-level, treatment-effect, and feature-based readings.

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

tatra prathamamēva kuṣṭhinaṁ snēhapānavidhānēnōpapādayēt | mēṣaśr̥ṅgīśvadaṁṣṭrāśārṅgēṣṭāguḍūcīdvipañcamūlīsiddhaṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā vātakuṣṭhināṁ pānābhyaṅgayōrvidadhyāt, dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarōdhrasamaṅgāsiddhaṁ sarpiḥ pittakuṣṭhināṁ, priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṁ ślēṣmakuṣṭhināṁ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṁ vā, sarvēṣāṁ tuvarakatailaṁ bhallātakatailaṁ vēti ||7||

View original

तत्र प्रथममेव कुष्ठिनं स्नेहपानविधानेनोपपादयेत् | मेषशृङ्गीश्वदंष्ट्राशार्ङ्गेष्टागुडूचीद्विपञ्चमूलीसिद्धं तैलं घृतं वा वातकुष्ठिनां पानाभ्यङ्गयोर्विदध्यात्, धवाश्वकर्णककुभपलाशपिचुमर्दपर्पटकमधुकरोध्रसमङ्गासिद्धं सर्पिः पित्तकुष्ठिनां, प्रियालशालारग्वधनिम्बसप्तपर्णचित्रकमरिचवचाकुष्ठसिद्धं श्लेष्मकुष्ठिनां भल्लातकाभयाविडङ्गसिद्धं वा, सर्वेषां तुवरकतैलं भल्लातकतैलं वेति ||७||

Meaning of the śloka

The person with kushtha is first to be prepared by the prescribed method of drinking an unctuous substance. The text assigns oil or ghee processed with meshashringi, shvadamshtra, sharngeshta, guduchi, and the two groups of five roots for drinking and external oiling in vata-associated kushtha. It gives a different medicated ghee for pitta-associated kushtha, and another for kapha-associated kushtha, with an alternative preparation containing bhallataka, abhaya, and vidanga. Tuvaraka oil or bhallataka oil is mentioned for all forms.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tatrētyādi| snēhapānavidhānēnēti vamanādiśōdhanāṅgasyaiva snēhasya pānavidhānēna; na punaḥ svatantrasya, kuṣṭhānāṁ rūkṣaṇīyatvāt| snigdhasya punaḥ kramādanuktānyapi vamanavirēcanaśōṇitamōkṣaṇāni kramēṇaiva pūrvarūpādau, anēnaiva kramēṇa karmaṇaḥ sarvatrōktatvāt| upapādayēt upakramētētyarthaḥ| tānēva śōdhanāṅgasnēhānutpādayannāha- mēṣaśr̥ṅgītyādi| mēṣaśr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgī; gayī tu putrañjīvakabhēdamāha| śvadaṁṣṭrā gōkṣurakaḥ| śārṅgēṣṭā kākatiktā, ‘bhumbhuraṭā’ iti lōkē; ‘gūthakarañja’ ityaparē| śēṣaṁ prasiddham| ētaiḥ kaṣāyakalkarūpaiḥ siddhaṁ sāmānyaparibhāṣayā tailaṁ ghr̥taṁ vā vātakuṣṭhē ēva, kaphānubandhē tailaṁ, pittānubandhē ghr̥tam; anyē tu pānāya ghr̥taṁ, abhyaṅgāya tailamiti| aśvakarṇētyādi aśvakarṇaḥ pūrvadēśē gandhamuṇḍō'śvatthasadr̥śaḥ| kakubhaḥ sugandhimūlō viṭapaḥ| palāśaḥ kiṁśukaḥ| picumardō nimbaḥ| samaṅgā sparśarōdanikā, lajjāluriti lōkē| priyālētyādi| priyālaścāraḥ| sarpiriti pūrvayōgādanuvartatē, ēvamagrē'pi| bhallātakētyādi| tuvarakaḥ paścimasamudrabhūmiṣu prasiddha ēva||7||

Meaning of the commentary

The commentary limits this drinking of unctuous substances to preparation for emesis and other purification, rather than independent oleation, because kushtha is considered to require drying measures. Once oleated, the person proceeds in sequence to emesis, purgation, and bloodletting, although those steps are not repeated in the verse. It records variant plant identifications, including meshashringi as karkatashringi while Gayi calls it a putranjivaka variety, and several names for sharngeshta. For vata-associated kushtha with kapha, oil is preferred; with pitta, ghee. Others instead assign ghee for drinking and oil for massage. The remaining plant identifications are then supplied.

Key terms

snehapAna (snehapana)
Drinking an unctuous preparation, here specifically as preparation for purification.
vAtakuShTha (vata-kushtha)
Kushtha classified here by association with vata.
bhallAtaka (bhallataka)
A potent botanical used in named historical preparations.
tuvaraka taila
A named medicinal oil mentioned for all forms in this passage.

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

saptaparṇāragvadhātiviṣēkṣurapāṭhākaṭurōhiṇyamr̥tātriphalāpaṭōlapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmaka- haridrōpakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivēndrayavāṭarūṣakaṣaḍgranthāmadhukabhūnimbagr̥ṣṭikā iti samabhāgāḥ kalkaḥsyāt, kalkāccaturguṇaṁ sarpiḥ prakṣipya taddviguṇō dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpastadaikadhyaṁ samālōḍya vipacēt, ētanmahātiktakaṁ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahr̥drōgōnmādāpasmāragulmapiḍakāsr̥gdaragalagaṇḍagaṇḍamālā- ślīpadapāṇḍurōgavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayēditi ||8|| triphalāpaṭōlapicumandāṭarūṣakakaṭurōhiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaitēṣāṁ dvipalikān bhāgāñjaladrōṇē prakṣipya pādāvaśēṣaṁ kaṣāyamādāya kalkapēṣyāṇīmāni bhēṣajānyardhapalikāni trāyamāṇāmustēndrayavacandanakirātatiktāni pippalyaścaitāni ghr̥taprasthē samāvāpya vipacēt, ētattiktakaṁ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvaragulmārśōgrahaṇīdōṣaśōphapāṇḍurōgavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarōgaghnaṁ cēti ||9||

View original

सप्तपर्णारग्वधातिविषेक्षुरपाठाकटुरोहिण्यमृतात्रिफलापटोलपिचुमर्दपर्पटकदुरालभात्रायमाणामुस्ताचन्दनपद्मक- हरिद्रोपकुल्याविशालामूर्वाशतावरीसारिवेन्द्रयवाटरूषकषड्ग्रन्थामधुकभूनिम्बगृष्टिका इति समभागाः कल्कःस्यात्, कल्काच्चतुर्गुणं सर्पिः प्रक्षिप्य तद्द्विगुणो धात्रीफलरसस्तच्चतुर्गुणा आपस्तदैकध्यं समालोड्य विपचेत्, एतन्महातिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविषमज्वररक्तपित्तहृद्रोगोन्मादापस्मारगुल्मपिडकासृग्दरगलगण्डगण्डमाला- श्लीपदपाण्डुरोगविसर्पार्शःषाण्ढ्यकण्डूपामादीञ्छमयेदिति ||८|| त्रिफलापटोलपिचुमन्दाटरूषककटुरोहिणीदुरालभात्रायमाणाः पर्पटकश्चैतेषां द्विपलिकान् भागाञ्जलद्रोणे प्रक्षिप्य पादावशेषं कषायमादाय कल्कपेष्याणीमानि भेषजान्यर्धपलिकानि त्रायमाणामुस्तेन्द्रयवचन्दनकिराततिक्तानि पिप्पल्यश्चैतानि घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, एतत्तिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविषमज्वरगुल्मार्शोग्रहणीदोषशोफपाण्डुरोगविसर्पषाण्ढ्यशमनमूर्ध्वजत्रुगतरोगघ्नं चेति ||९||

Meaning of the śloka

The text gives two compound medicated ghees. Mahatiktaka ghee combines a long list of predominantly bitter and related substances with ghee, amalaki juice, and water, and is claimed in the source to pacify kushtha together with many other named disorders. Tiktaka ghee is prepared from a decoction of triphala, patola, neem, atarushaka, katurohini, duralabha, trayamana, and parpataka, with a paste of trayamana, musta, indrayava, candana, kiratatiktaka, and pippali in ghee. The source likewise attributes effects against kushtha and a broad range of other conditions to it.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

haridrōpakulyāviśālētyatra tantrāntaradarśanāddharidrādvayaṁ, pippalī gajapippalī cētyupakulyādvayaṁ ca bōddhavyaṁ, viśālā indravāruṇī, mūrvā cōrasnāyuḥ, ṣaḍgranthā vacā| paribhāṣāvyāpārō nāstyēvātra mahātiktakē, sāmānyakalkakaṣāyaparimāṇadravyaparimāṇayōścōktatvāt| ṣāṇḍhyaṁ ṣaṇḍhabhāvaḥ||8-9||

Meaning of the commentary

The commentary says that the wording indicates two haridras and two upakulyas, namely pippali and gajapippali. It identifies vishala as indravaruni, murva as corasnayuh, and shadgrantha as vaca. For mahatiktaka, the usual general formula rules do not need to be applied because the quantities of paste, decoction, and other substances are stated explicitly. Shandhya is glossed as the state of being shandha. The commentary treats verses 8 and 9 together.

Key terms

mahAtiktaka sarpis (mahatiktaka sarpis)
The first named compound bitter medicated ghee.
tiktaka sarpis
The second named compound medicated ghee.
dhAtrIphalarasa (dhatri-phala-rasa)
Juice of dhatri or amalaki fruit used in the first formulation.
ShaDgranthA (shadgrantha)
A plant identified by the commentary as vaca.

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

atō'nyatamēna ghr̥tēna snigdhasvinnasyaikāṁ dvē tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyēt; maṇḍalāni cōtsannānyavalikhēdabhīkṣṇaṁ, pracchayēdvā, samudraphēnaśākagōjīkākōdumbarikāpatrairvā'vaghr̥ṣyālēpayēllākṣāsarjarasarasāñjana- prapunnaḍāvalgujatējōvatyaśvamārakārkakuṭajārēvatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā, svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkairvā, ētānyēvāvāpya kṣārakalpēna niḥsrutē pālāśē kṣārē tatō vipācya phāṇītamiva sañjātamavatārya lēpayēt, jyōtiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanaḥpatrairvā, haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvā, svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarōdhramanaḥśilākalkairvā, harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarōcanāvalgujaharidrākalkairvā ||10|| sarvē kuṣṭhāpahāḥ siddhā lēpāḥ sapta prakīrtitāḥ |11|

View original

अतोऽन्यतमेन घृतेन स्निग्धस्विन्नस्यैकां द्वे तिस्रश्चतस्रः पञ्च वा सिरा विध्येत्; मण्डलानि चोत्सन्नान्यवलिखेदभीक्ष्णं, प्रच्छयेद्वा, समुद्रफेनशाकगोजीकाकोदुम्बरिकापत्रैर्वाऽवघृष्यालेपयेल्लाक्षासर्जरसरसाञ्जन- प्रपुन्नडावल्गुजतेजोवत्यश्वमारकार्ककुटजारेवतमूलकल्कैर्मूत्रपिष्टैः पित्तपिष्टैर्वा, स्वर्जिकातुत्थकासीसविडङ्गागारधूमचित्रककटुकसुधाहरिद्रासैन्धवकल्कैर्वा, एतान्येवावाप्य क्षारकल्पेन निःस्रुते पालाशे क्षारे ततो विपाच्य फाणीतमिव सञ्जातमवतार्य लेपयेत्, ज्योतिष्कफललाक्षामरिचपिप्पलीसुमनःपत्रैर्वा, हरितालमनःशिलार्कक्षीरतिलशिग्रुमरिचकल्कैर्वा, स्वर्जिकाकुष्ठतुत्थकुटजचित्रकविडङ्गमरिचरोध्रमनःशिलाकल्कैर्वा, हरीतकीकरञ्जिकाविडङ्गसिद्धार्थकलवणरोचनावल्गुजहरिद्राकल्कैर्वा ||१०|| सर्वे कुष्ठापहाः सिद्धा लेपाः सप्त प्रकीर्तिताः |११|

Meaning of the śloka

After oleation and fomentation with one of the preceding ghees, the text directs puncturing one to five veins. Raised patches are to be repeatedly scraped or punctured, or rubbed with specified rough leaves, and then treated with one of seven groups of topical pastes. These groups contain resins, seeds, pungent plants, salts, mineral substances, alkaline materials, animal bile in one stated option, and other ingredients, sometimes ground with urine. One group is incorporated into filtered palasha alkali and cooked to a molasses-like consistency. The passage concludes that these seven established pastes remove kushtha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śākō mahākharapatraḥ, ‘śākhōṭa’ ityanyē; gōjī gōjihvā; kākōdumbarikā kāṣṭhōdumbarikā| tamēva pralēpaṁ nirdiśannāha- lākṣāsarjarasētyādi| ārēvataḥ kiramālakaḥ| pittapiṣṭairiti gōpittapiṣṭaiḥ| ētānyēvētyādi| niḥsrutē gālitē| kṣārakalpātidēśēna tilanālādibhirādīpanaṁ ṣaṅguṇōdakasrāvaṇaṁ ca| suvarcikātutthakāsīsādicūrṇaṁ parivāpya kṣārād dvātriṁśattamabhāgapramāṇam| svarjikētyādi| jyōtiṣkaḥ kākamardanikā, tasyāḥ phalam| sumanā jātī| haritālētyādi| śigrurviṭapaśākaḥ, śōbhāñjanamanyē| harītakītyādi| karañjikā vr̥kṣakarañjaḥ| sarvētyādi| siddhā iti viśēṣaṇaṁ niścitaphalasiddhibōdhanārtham||10||-

Meaning of the commentary

The commentary identifies several plants and explains that pittapishta means ground with cow bile. For the alkaline preparation, nihsruta means filtered; the method includes burning plant stalks, extracting with six parts water, and adding a specified fraction of powders containing substances such as tuttha and kasisa. Further botanical identifications are supplied. The word siddha is explained as asserting certainty of the claimed result in the source.

Key terms

sirAviddha (sira-viddha)
Puncturing a vein for blood removal in the historical procedure.
avalikh
To scrape a raised lesion.
kShAra (kshara)
A caustic alkaline preparation used in a topical paste.
tuttha
A mineral substance included in some of the historical topical mixtures.

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

vaiśēṣikānatastūrdhvaṁ dadrūśvitrēṣu mē śr̥ṇu ||11|| lākṣā kuṣṭhaṁ sarṣapāḥ śrīnikētaṁ rātrirvyōṣaṁ cakramardasya bījam | kr̥tvaikasthaṁ takrapiṣṭaḥ pralēpō dadrūṣūktō mūlakādbījayuktaḥ ||12||

View original

वैशेषिकानतस्तूर्ध्वं दद्रूश्वित्रेषु मे शृणु ||११|| लाक्षा कुष्ठं सर्षपाः श्रीनिकेतं रात्रिर्व्योषं चक्रमर्दस्य बीजम् | कृत्वैकस्थं तक्रपिष्टः प्रलेपो दद्रूषूक्तो मूलकाद्बीजयुक्तः ||१२||

Meaning of the śloka

The text now introduces specific preparations for dadru and shvitra. For dadru, it prescribes a topical paste made by combining laksha, kushtha, mustard, shriniketa, haridra, the three pungent substances, and cakramarda seed, grinding them with buttermilk, and adding mulaka seed.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

vaiśēṣikānityādi| śrīnikētaṁ navanītadhūpaḥ saralaniryāsa iti| rātrirharidrā||11-12||

Meaning of the commentary

The commentary identifies shriniketa as the fumigated product of fresh butter or as the resin of sarala, and identifies ratri as haridra. These identifications accompany the transition to condition-specific formulations.

Key terms

dadrU (dadru)
A named classical skin-disorder category for which this paste is prescribed.
shvitra
Another classical skin-disorder category introduced here; it is not automatically equated with a modern diagnosis.
shrIniketa (shriniketa)
Identified alternatively as a product from fresh butter or as sarala resin.
cakramarda bIja (cakramarda bija)
Seed of cakramarda included in the topical paste.

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

sindhūdbhūtaṁ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṁ kēśaraṁ tārkṣyaśailam | piṣṭō lēpō'yaṁ kapitthādrasēna dadrūstūrṇaṁ nāśayatyēṣa yōgaḥ ||13||

View original

सिन्धूद्भूतं चक्रमर्दस्य बीजमिक्षूद्भूतं केशरं तार्क्ष्यशैलम् | पिष्टो लेपोऽयं कपित्थाद्रसेन दद्रूस्तूर्णं नाशयत्येष योगः ||१३||

Meaning of the śloka

The passage describes a paste of saindhava, cakramarda seed, guda, bakula kesara, and rasanjana, ground with kapittha juice. The source claims that this formulation quickly removes dadru.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sindhūdbhūtamityādi| sindhūdbhūtaṁ saindhavam| ikṣūdbhūtō guḍaḥ| kēśaraṁ bakulam| tārkṣyaśailaṁ rasāñjanam||13||

Meaning of the commentary

The commentary resolves the coded ingredient names: sindhudbhuta is saindhava, ikshudbhuta is guda, kesara is bakula, and tarkshyashaila is rasanjana.

Key terms

sindhUdbhUta (sindhudbhuta)
A coded name identified as saindhava.
ikShUdbhUta (ikshudbhuta)
A sugarcane-derived substance identified as guda.
tArkShyashaila (tarkshyashaila)
Identified by the commentary as rasanjana.
kapittha rasa
Kapittha fruit juice used as the grinding liquid.

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

hēmakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣō nimbaḥ sarjō vatsakaḥ sājakarṇaḥ | śīghraṁ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālēpōddharṣaṇēṣūpayuktāḥ ||14||

View original

हेमक्षीरी व्याधिघातः शिरीषो निम्बः सर्जो वत्सकः साजकर्णः | शीघ्रं तीव्रा नाशयन्तीह दद्रूः स्नानालेपोद्धर्षणेषूपयुक्ताः ||१४||

Meaning of the śloka

Hemakshiri, vyadhighata, shirisha, neem, sarja, vatsaka, and ajakarna are said to act strongly and quickly against dadru when used for bathing, topical application, or rubbing.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

hēmakṣīrī kaṅkuṣṭham| vyādhighātaḥ kiramālakaḥ| sarjō laghusarjaḥ| ajakarṇō mahāsarjaḥ, ‘gandhamuṇḍa’ ityēkē| snānētyādi| ‘pānālēpōddharṣaṇēṣu’ ityanyē paṭhanti| lēpanōddharṣaṇayōḥ pēṣaṇē takramamlaṁ, kapittharasamanyē'nuvartayanti||14||

Meaning of the commentary

The commentary identifies hemakshiri as kankushtha, vyadhighata as kiramalaka, sarja as laghusarja, and ajakarna as mahasarja, while noting that some call the latter gandhamunda. Some authorities read drinking rather than bathing in the list of uses. For grinding materials used in topical application and rubbing, one view carries forward sour buttermilk, while another carries forward kapittha juice.

Key terms

hemakShIrI (hemakshiri)
A substance identified by the commentary as kankushtha.
ajakarNa (ajakarna)
Identified as mahasarja, with gandhamunda preserved as another name.
snAna (snana)
Bathing; some recensions instead read pana, drinking.
uddharShaNa (uddharshana)
Rubbing or frictional external application.

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

bhadrāsañjñōdumbarīmūlatulyaṁ dattvā mūlaṁ kṣōdayitvā malapvāḥ | siddhaṁ tōyaṁ pītamuṣṇē sukhōṣṇaṁ sphōṭāñchvitrē puṇḍarīkē ca kuryāt ||15||

View original

भद्रासञ्ज्ञोदुम्बरीमूलतुल्यं दत्त्वा मूलं क्षोदयित्वा मलप्वाः | सिद्धं तोयं पीतमुष्णे सुखोष्णं स्फोटाञ्छ्वित्रे पुण्डरीके च कुर्यात् ||१५||

Meaning of the śloka

Equal quantities of the roots of bhadra udumbari and malapu are crushed and cooked in water. The resulting liquid is drunk lukewarm while the person remains in the heat; the text states that this produces blisters in shvitra and pundarika.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

dadruṣu yōgatrayamabhidhāya śvitrē vinirdiśannāha- bhadrētyādi| udumbarī bhadranāmā kāṣṭhōdumbarikā mahatī, malapūḥ saivālpaviṭapā, tayōrmūlaṁ palaṁ ṣōḍaśabhiḥ salilapalaiḥ pakvaṁ caturbhāgāvaśiṣṭamuṣṇakālē kōṣṇaṁ pītamātapasaṁsthasya kaṭutailābhyaktasya ca śvitrē sphōṭajananam| jīrṇē gavyamathitēna dāḍimayūṣēṇa vā bhōktavyam||15||

Meaning of the commentary

After three formulations for dadru, the commentary introduces this one for shvitra. It identifies udumbari called bhadra as the larger woody udumbara and malapu as the same type with smaller branches. It supplies detailed historical preparation conditions and says the person is placed in sunlight after anointing with pungent oil. After digestion, food is taken with churned cow's-milk preparation or pomegranate soup.

Key terms

shvitra
A classical skin-disorder category treated in this passage without assigning a modern equivalent.
puNDarIka (pundarika)
A named skin-disorder form mentioned alongside shvitra.
sphoTa (sphota)
A blister intentionally produced by the described historical measure.
AtapasaMstha (atapa-samstha)
Remaining exposed to heat or sunlight during the described procedure.

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

dvaipaṁ dagdhaṁ carma mātaṅgajaṁ vā bhinnē sphōṭē tailayuktaṁ pralēpaḥ |16|

View original

द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वा भिन्ने स्फोटे तैलयुक्तं प्रलेपः |१६|

Meaning of the śloka

After the blister has opened, the text prescribes applying burnt hide of a dvipin or of an elephant, mixed with oil, as a paste.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sañjātabhinnasphōṭasya śvitriṇa uttarakarma nirdiśannāha- dvaipamityādi| dvīpī citrakāyō vyāghraḥ, tasyēdaṁ carma dvaipam| mātaṅgō hastī, tasmājjātaṁ mātaṅgajaṁ carma| tailamatra viṣāṇikāsiddham| taduktam- “āvartakīmūlasiddhēna tailēnābhyajyāvacūrṇayēd gajadvīpicarmamasīcūrṇēna, triphalālōhacūrṇēna vā” iti|16|-

Meaning of the commentary

The commentary presents this as subsequent care for a person with shvitra once the induced blister has formed and broken. It identifies dvipin here as a spotted tiger and matanga as an elephant. The oil is said to be processed with vishanika. A cited formulation describes oil prepared with avartaki root and dusting with ash of elephant or tiger hide, or alternatively with powders of triphala and iron.

Key terms

bhinna sphoTa (bhinna sphota)
A blister that has ruptured or opened.
dvaipa carma
Hide attributed by the commentary to a spotted tiger.
mAta~ggaja carma (matangaja carma)
Elephant hide.
masI (masi)
Ash or charred powder used in the cited topical application.

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

pūtiḥ kīṭō rājavr̥kṣōdbhavēna kṣārēṇāktaḥ śvitramēkō nihanti ||16||

View original

पूतिः कीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेको निहन्ति ||१६||

Meaning of the śloka

The text says that a certain puti insect mixed or applied with alkali derived from rajavriksha is an especially effective single measure against shvitra.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pūtiḥ kīṭaḥ śasyādō varṣākālē karburakaḥ ‘tēlinī’ iti prasiddhaḥ, pūrvadēśē ‘puṇḍālikā’ iti| sa cāragvadhakṣārēṇa sahāktō miśritaḥ| rājavr̥kṣa āragvadhaḥ| ēkaḥ śrēṣṭhaḥ| uddālanatvāt kṣārōdakēnātra dravakāryam| ‘uktaḥ’ ityanyē vadanti||16||

Meaning of the commentary

The commentary identifies the puti insect as a crop-eating, mottled insect appearing in the rainy season, locally called telini and, in the eastern region, pundalika. It is mixed with aragvadha alkali, rajavriksha being aragvadha. Eka is glossed as 'best.' Because of the intended scraping or peeling action, alkaline water is taken as the liquid. Some authorities read ukta rather than akta.

Key terms

pUti kITa (puti kita)
A rain-season crop-eating insect identified by several regional names.
rAjavRukSha (rajavriksha)
Identified here as aragvadha.
kShAra (kshara)
A caustic alkaline preparation derived here from aragvadha.
uddAlana (uddalana)
A scraping, peeling, or disruptive action attributed to the preparation.

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

kr̥ṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṁ tailamatha dvitīyam | ētat samastaṁ mr̥ditaṁ pralēpācchvitrāṇi arvāṇyapahanti śīghram ||17||

View original

कृष्णस्य सर्पस्य मसी सुदग्धा बैभीतकं तैलमथ द्वितीयम् | एतत् समस्तं मृदितं प्रलेपाच्छ्वित्राणि अर्वाण्यपहन्ति शीघ्रम् ||१७||

Meaning of the śloka

The thoroughly burnt ash of a black snake is mixed and rubbed together with vibhitaka oil. Applied as a paste, the text claims that this quickly removes recent shvitra lesions.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kr̥ṣṇasyētyādi| kr̥ṣṇasarpō yadā dahyamānō'tikr̥ṣṇatvaṁ gacchati tadā taccūrṇaṁ masītyucyatē, sa ēvāgnidahyamānō yadā śuklatvaṁ yāti tadā kṣāra ityucyatē||17||

Meaning of the commentary

The commentary explains that when a black snake being burned becomes intensely black, its powder is called masi. If continued burning makes it white, the resulting material is called kshara.

Key terms

kRuShNasarpasya masI (krishna-sarpasya masi)
Black charred powder made from a black snake in the historical account.
baibhItaka taila (baibhitaka taila)
Oil associated with vibhitaka, mixed with the ash.
kShAra (kshara)
The white alkaline residue said to result from further burning.
arvANi shvitrANi (arvani shvitrani)
Recent or comparatively new shvitra lesions.

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

adhyardhatōyē subhatisrutasya kṣārasya kalpēna tu saptakr̥tvaḥ | tailaṁ śr̥taṁ tēna caturguṇēna śvitrāpahaṁ mrakṣaṇamētadagryam ||18||

View original

अध्यर्धतोये सुभतिस्रुतस्य क्षारस्य कल्पेन तु सप्तकृत्वः | तैलं शृतं तेन चतुर्गुणेन श्वित्रापहं म्रक्षणमेतदग्र्यम् ||१८||

Meaning of the śloka

Oil is cooked seven times, by the method of preparing kshara, with four times its quantity of well-filtered kshara liquid made using one-and-a-half parts water. This is praised as a foremost external application for shvitra.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

adhyardhētyādi| kr̥ṣṇasya sarpasyētyanuvartamānāttasya kṣārādadhyardhaṁ tōyamadhikārdhamityarthaḥ| kṣārasya kalpēna kṣārapākavidhinā| saptakr̥tvaḥ saptavārān| mrakṣaṇam ālēpanam| agryaṁ pradhānamityarthaḥ||18||

Meaning of the commentary

The commentary carries forward the reference to the kshara of the black snake from the preceding context. It explains adhyardha as one and a half, ksharasya kalpena as the kshara-processing method, saptakritvah as seven times, mrakshana as external application, and agrya as foremost.

Key terms

kShAra (kshara)
An alkaline preparation used in the described historical formulation.
shvitra
The classical disorder category addressed here; it should not automatically be equated with a modern diagnosis.
mrakShaNa (mrakshana)
External application or smearing.

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ghr̥tēna yuktaṁ prapunāḍabījaṁ kuṣṭhaṁ ca yaṣṭīmadhukaṁ ca piṣṭvā | śvētāya dadyādgr̥hakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya ||19|| tasyōpasaṅgr̥hya ca tat purīṣamutpācitaṁ sarvata ēva limpēt | abhyantaraṁ māsamimaṁ prayōgaṁ prayōjayēcchvitramathō nihanti ||20||

View original

घृतेन युक्तं प्रपुनाडबीजं कुष्ठं च यष्टीमधुकं च पिष्ट्वा | श्वेताय दद्याद्गृहकुक्कुटाय चतुर्थभक्ताय बुभुक्षिताय ||१९|| तस्योपसङ्गृह्य च तत् पुरीषमुत्पाचितं सर्वत एव लिम्पेत् | अभ्यन्तरं मासमिमं प्रयोगं प्रयोजयेच्छ्वित्रमथो निहन्ति ||२०||

Meaning of the śloka

Prapunada seed, kushtha, and yashtimadhuka are ground with ghee and fed to a hungry white domestic cock at its fourth meal. Its feces are then collected and applied for a month over shvitra that has first been brought to a ripened state; the passage claims that this removes shvitra situated internally.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ghr̥tēnētyādi| caturthabhaktāyēti ēkāhamupōṣitāya dvitīyē'hani sāyaṁ dhavalāya grāmyakukkuṭāyātyantabubhukṣitāya prapunnāḍabījādikaṁ ghr̥tayuktaṁ bhakṣayituṁ dadyāt| tasya purīṣamupasaṅgr̥hya gr̥hītvā tēna purīṣēṇa māsamēkaṁ śvitramabhyantaraṁ dhātvantargataṁ malapvādibhiḥ prayōgaiḥ sphōṭakādibhirutpācitaṁ pākaṁ nītaṁ limpēt; sa lēpastacchvitraṁ nihantītyarthaḥ||19-20||

Meaning of the commentary

The commentary explains the fourth meal as the evening of the second day after the bird has fasted for one day. It specifies an extremely hungry white domestic cock and says its feces are collected. The application is made for one month to shvitra understood as extending within the dhatus and previously brought to paka by measures such as malapu and blister-producing applications.

Key terms

shvitra
A classical disorder category addressed by the regimen.
abhyantara
Internal or situated within the bodily tissues in the commentary's explanation.
utpAcita (utpacita)
Brought to a ripened or suppurated state by prior measures.

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

kṣārē sudagdhē jalagaṇḍajē tu gajasya mūtrēṇa bahusrutē ca | drōṇapramāṇē daśabhāgayuktaṁ dattvā pacēdbījamavalgujasya ||21|| ētadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṁ guṭikā vidadhyāt | śvitraṁ pralimpēdatha sampraghr̥ṣya tayā vrajēdāśu savarṇabhāvam ||22||

View original

क्षारे सुदग्धे जलगण्डजे तु गजस्य मूत्रेण बहुस्रुते च | द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजस्य ||२१|| एतद्यदा चिक्कणतामुपैति तदा समस्तं गुटिका विदध्यात् | श्वित्रं प्रलिम्पेदथ सम्प्रघृष्य तया व्रजेदाशु सवर्णभावम् ||२२||

Meaning of the śloka

A thoroughly calcined alkaline substance derived from jalaganda is repeatedly filtered with elephant urine. Avalguja seed is added in a stated proportion and cooked; once the mass becomes smooth, pills are formed. The passage says that, after rubbing shvitra, applying one of these restores similarity of color quickly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kṣāra ityādi| jalagaṇḍō jalagaṇḍīrakaḥ, nadīpippalikētyanyē| ‘gajalēṇḍajē kṣārē’ ityanyē paṭhanti; tacca na paṭhanīyaṁ tantrāntaravirōdhāt| daśabhāgayuktaṁ daśabhāgayōjitamavalgujacūrṇaṁ prakṣipēditi||21-22||

Meaning of the commentary

The commentary identifies jalaganda as jalagandiraka, while others identify it as nadipippalika. It records another reading, 'kshara made from elephant dung,' but rejects it because it conflicts with another authoritative text. It explains that avalguja powder is added as one tenth of the preparation.

Key terms

jalagaNDa (jalaganda)
A disputed source substance identified as jalagandiraka or, by others, nadipippalika.
avalguja
A seed drug added to the alkaline preparation.
savarNabhAva (savarnabhava)
Attaining similarity or evenness of color.

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

kaṣāyakalpēna subhāvitāṁ tu jalaṁ tvacā cūtaharītakīnām | tāṁ tāmradīpē praṇidhāya dhīmān vartiṁ vaṭakṣīrasubhāvitāṁ tu ||23|| ādīpya tajjātamasīṁ gr̥hītvā tāṁ cāpi pathyāmbhasi bhāvayitvā | sampracchitaṁ tadbahuśaḥ kilāsaṁ tailēna siktaṁ kaṭunā prayāti ||24||

View original

कषायकल्पेन सुभावितां तु जलं त्वचा चूतहरीतकीनाम् | तां ताम्रदीपे प्रणिधाय धीमान् वर्तिं वटक्षीरसुभावितां तु ||२३|| आदीप्य तज्जातमसीं गृहीत्वा तां चापि पथ्याम्भसि भावयित्वा | सम्प्रच्छितं तद्बहुशः किलासं तैलेन सिक्तं कटुना प्रयाति ||२४||

Meaning of the śloka

A wick is repeatedly treated with a decoction made from mango and haritaki bark and with banyan latex, then placed in a copper lamp and ignited. The resulting soot is further processed with a pathya decoction. Applied with pungent oil to repeatedly scarified kilasa, it is said to make the condition recede.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kaṣāyētyādi| cūtaharītakīnāṁ tvacā kr̥tvā kaṣāyakalpēna kvāthakalpanayā yajjalaṁ kvāthaḥ, tēna subhāvitāṁ picuvartiṁ kaṭutailēna siktvā, tāṁ tāmradīpē praṇidhāya sthāpayitvā, ādīpya prajvālya, tajjātamasīṁ gr̥hītvā, tatō vaṭakṣīrasubhāvitāṁ kr̥tvā, tatastāmēva pathyākvāthēna bhāvayitvā, kaṭunā tailēna siktaṁ kilāśaṁ bahuśaḥ sampracchitaṁ tayā lēpitamapayāti| “bhāvyadravyasamaṁ kvāthyaṁ kvāthaścāṣṭāṁśaśēṣitaḥ” iti| ayaṁ yōgō'nyatrāpyuktaḥ- “pathyāmratvakkaṣāyēṇa picuvartiḥ subhāvitā| kaṭutailayutē tāmrapātrē prajvālayēttataḥ|| masīṁ tajjāṁ vaṭakṣīrapathyākvāthēna bhāvayēt| mrakṣitaṁ kaṭutailāktaṁ tēna śvitraṁ praṇaśyati”- iti| gayadāsasta- ‘vārtiṁ paṭavārtiṁ pūrvaṁ vaṭakṣīrēṇa bhāvayēttataḥ kaṭutailēna’ iti vyākhyānayati| “tailēna siktaṁ kaṭunā samastamālēpayēdēvamupaiti śāntim”- iti kēcit paṭhanti||23-24||

Meaning of the commentary

The commentary explains the liquid as a decoction of mango and haritaki bark and describes a cotton wick moistened with pungent oil, burned in a copper lamp, and its soot treated with banyan latex and then pathya decoction. It quotes a standard decoction ratio and a parallel formulation. Gayadasa instead explains that the cloth wick is first treated with banyan latex and then with pungent oil. Another reading says to apply the preparation over the whole area for relief.

Key terms

kilAsa (kilasa)
The classical discoloration category treated in the passage.
masI (masi)
Soot produced from the prepared burning wick.
sampracchita
Repeatedly scarified or superficially incised in this context.

Adhikarana 19 (25-26) · Śloka 26

āvalgujaṁ bījamagryaṁ nadījaṁ kākāhvānōdumbarī yā ca lākṣā | lauhaṁ cūrṇaṁ māgadhī tārkṣyaśailaṁ tulyāḥ kāryāḥ kr̥ṣṇavarṇāstilāśca ||25|| vartiṁ kr̥tvā tāṁ gavāṁ pittapiṣṭāṁ lēpaḥ kāryaḥ śvitriṇāṁ śvitrahārī | lēpāt pittaṁ śaikhinaṁ śvitrahāri hrībēraṁ vā dagdhamētēna yuktam ||26||

View original

आवल्गुजं बीजमग्र्यं नदीजं काकाह्वानोदुम्बरी या च लाक्षा | लौहं चूर्णं मागधी तार्क्ष्यशैलं तुल्याः कार्याः कृष्णवर्णास्तिलाश्च ||२५|| वर्तिं कृत्वा तां गवां पित्तपिष्टां लेपः कार्यः श्वित्रिणां श्वित्रहारी | लेपात् पित्तं शैखिनं श्वित्रहारि ह्रीबेरं वा दग्धमेतेन युक्तम् ||२६||

Meaning of the śloka

Equal parts of superior avalguja seed, nadija, the fig called by the crow-name together with its lac, iron powder, magadhi, tarkshyashaila, and black sesame are formed into a wick after grinding with cow bile. Its application is said to remove shvitra. Peacock bile, or burnt hribera combined with it, is also stated to have this effect when applied.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

āvalgujamityādi| agryaṁ śrēṣṭhaṁ, nadījaṁ tāpīnadīsamutthō mākṣikadhātuḥ, kākāhvānōdumbarī kākasañjñōdumbarikā, yā ca lākṣā sā'pi tajjā sānnidhyāt, tārkṣyaśailaṁ rasāñjanaṁ, tēstulyāḥ kr̥ṣṇavarṇāstilāḥ kāryāḥ, tairvartiṁ kr̥tvā tayā lēpaḥ kāryaḥ| anyē ‘tāpyudbhūtō'valgujaṁ bījamagryaṁ’ iti paṭhanti; tatrāpi tāpyudbhūtō mākṣikadhātuḥ| śikhina idaṁ śaikhinaṁ pittaṁ mayūrapittamityarthaḥ||25-26||

Meaning of the commentary

The commentary glosses agrya as best, nadija as makshika mineral arising from the Tapi river, the crow-named fig as a particular udumbarika, and includes its associated lac. Tarkshyashaila is identified as rasanjana. It says black sesame is used in an equal amount. It preserves another reading that begins 'tapyudbhuta avalguja seed'; there too tapyudbhuta denotes makshika mineral. Shaikhina pitta means peacock bile.

Key terms

nadIja (nadija)
Explained as makshika mineral originating from the Tapi river.
tArkShyashaila (tarkshyashaila)
Identified by the commentary as rasanjana.
shaikhina pitta
Peacock bile.

Adhikarana 20 (27-28) · Śloka 29

tutthālakaṭukāvyōṣasiṁhārkahayamārakāḥ | kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ snuhī ||27|| tilvakāriṣṭapīlūnāṁ patrāṇyāragvadhasya ca | bījaṁ viḍaṅgāśvahantrōrharidrē br̥hatīdvayam ||28|| ābhyāṁ śvitrāṇi yōgābhyāṁ lēpānnaśyantyaśēṣataḥ |29|

View original

तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमारकाः | कुष्ठावल्गुजभल्लातक्षीरिणीसर्षपाः स्नुही ||२७|| तिल्वकारिष्टपीलूनां पत्राण्यारग्वधस्य च | बीजं विडङ्गाश्वहन्त्रोर्हरिद्रे बृहतीद्वयम् ||२८|| आभ्यां श्वित्राणि योगाभ्यां लेपान्नश्यन्त्यशेषतः |२९|

Meaning of the śloka

The passage lists ingredients for two topical combinations: the first includes tuttha, ala, katuka, vyosha, simha, arka, hayamaraka, kushtha, avalguja, bhallataka, kshirini, mustard, and snuhi; the second includes leaves of tilvaka, arishta, pilu, and aragvadha, with seeds of vidanga and ashvahantṛ, the two haridras, and the two brihatis. It claims that applying these two preparations completely removes shvitra.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tutthētyādi| ālaṁ haritālam| siṁhō raktaśōbhāñjanaḥ | kṣīriṇī arkapuṣpī| tutthālakaṭukētyādiślōkadvayēna yōgadvayaṁ bōddhavyam||27-28||-

Meaning of the commentary

The commentary identifies ala as haritala, simha as red shobhanjana, and kshirini as arkapushpi. It clarifies that the two verses are to be understood as describing two separate formulations.

Key terms

tuttha
A mineral ingredient in the first topical group.
haritAla (haritala)
The mineral substance identified by the commentary as ala.
yogadvaya
Two distinct formulations described across the verses.

Adhikarana 21 (29-33) · Śloka 33

vāyasīphalgutiktānāṁ śataṁ dattvā pr̥thak pr̥thak ||29|| dvē lōharajasaḥ prasthē triphalātryāḍhakaṁ tathā | tridrōṇē'pāṁ pacēdyāvadbhāgau dvāvasanādapi ||30|| śiṣṭau ca vipacēdbhūya ētaiḥ ślakṣṇaprapēṣitaiḥ | kalkairindrayavavyōṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ ||31|| pārāvatapadīdantībākucīkēśarāhvayaiḥ | kaṇṭakāryā ca tatpakvaṁ ghr̥taṁ kuṣṭhiṣu yōjayēt ||32|| dōṣadhātvāśritaṁ pānādabhyaṅgāttvaggataṁ tathā | apyasādhyaṁ nr̥ṇāṁ kuṣṭhaṁ nāmnā nīlaṁ niyacchati ||33||

View original

वायसीफल्गुतिक्तानां शतं दत्त्वा पृथक् पृथक् ||२९|| द्वे लोहरजसः प्रस्थे त्रिफलात्र्याढकं तथा | त्रिद्रोणेऽपां पचेद्यावद्भागौ द्वावसनादपि ||३०|| शिष्टौ च विपचेद्भूय एतैः श्लक्ष्णप्रपेषितैः | कल्कैरिन्द्रयवव्योषत्वग्दारुचतुरङ्गुलैः ||३१|| पारावतपदीदन्तीबाकुचीकेशराह्वयैः | कण्टकार्या च तत्पक्वं घृतं कुष्ठिषु योजयेत् ||३२|| दोषधात्वाश्रितं पानादभ्यङ्गात्त्वग्गतं तथा | अप्यसाध्यं नृणां कुष्ठं नाम्ना नीलं नियच्छति ||३३||

Meaning of the śloka

A decoction is prepared from stated quantities of vayasi, phalgu, tikta, iron powder, triphala, and asana, then processed further with ghee and fine pastes including indrayava, vyosha, tvak, daru, caturangula, paravatapadi, danti, bakuci, kesharahvaya, and kantakari. The medicated ghee is prescribed historically for kushtha. Taken internally it is said to address the condition lodged in dosha and dhatu, and by external application one situated in the skin; it is also claimed to restrain the otherwise incurable variety called nila.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

vāyasī kākatiktā ‘cirapōṭikā’ iti lōkē, ‘kākamācī’ ityanyē; phalguḥ kākōdumbarikā, ‘avalguḥ’ ityaparē paṭhanti, avalguḥ bākucī; tiktā kaṭukā| pārāvatapadī īṣallōhitō haṁsapadībhēdaḥ| kēśarāhvayō bakulaḥ| tridrōṇē'pāmityatra apāṁ dviguṇamātrā, dravatvāt; tēna jalaṣaḍdrōṇāḥ prakṣipyantē| asanāt bījakasārāddvau prasthau| śiṣṭau urvaritau dvau, caturthabhāgaṁ sarpiḥ, sarpiṣaścaturthāṁśamindrayavādikalkaṁ prakṣipya vipacēditi||29-33||

Meaning of the commentary

The commentary identifies vayasi as kakatikta, popularly cirapotika, while others call it kakamaci. Phalgu is kakodumbarika, though another reading has avalgu, meaning bakuci; tikta means katuka. Paravatapadi is a slightly reddish variety of hamsapadi, and kesharahvaya is bakula. It explains that because water is fluid, twice the stated three dronas is used; two prasthas of asana heartwood are included. From the two parts remaining, one quarter is ghee, and paste beginning with indrayava is one quarter of the ghee.

Key terms

kuShTha (kushtha)
A broad classical disease category, not automatically a single modern skin disease.
nIla (nila)
A named variety of kushtha described as difficult or incurable.
vAyasI (vayasi)
Identified as kakatikta/cirapotika, with kakamaci as another opinion.
phalgu
Identified as kakodumbarika; an alternative reading gives avalgu or bakuci.

Adhikarana 22 (34-38) · Śloka 38

triphalātvak trikaṭukaṁ surasā madayantikā | vāyasyāragvadhaścaiṣāṁ tulāṁ kuryāt pr̥thak pr̥thak ||34|| kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt | dārvīnidigdhikābhyāṁ tu pr̥thagdaśapalaṁ tathā ||35|| tridrōṇē'pāṁ pacēdyāvat ṣaṭprasthaṁ pariśēṣitam | śakr̥drasadadhikṣīramūtrāṇāṁ pr̥thagāḍhakam ||36|| tadvaddhr̥tasya tatsādhyaṁ bhūnimbavyōṣacitrakaiḥ | karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ ||37|| nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṁ kuṣṭhāpahaṁ ghr̥tam | mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṁ śvitriṇāṁ janayēnnr̥ṇām | bhagandaraṁ kr̥mīnarśō mahānīlaṁ niyacchati ||38||

View original

त्रिफलात्वक् त्रिकटुकं सुरसा मदयन्तिका | वायस्यारग्वधश्चैषां तुलां कुर्यात् पृथक् पृथक् ||३४|| काकमाच्यर्कवरुणदन्तीकुटजचित्रकात् | दार्वीनिदिग्धिकाभ्यां तु पृथग्दशपलं तथा ||३५|| त्रिद्रोणेऽपां पचेद्यावत् षट्प्रस्थं परिशेषितम् | शकृद्रसदधिक्षीरमूत्राणां पृथगाढकम् ||३६|| तद्वद्धृतस्य तत्साध्यं भूनिम्बव्योषचित्रकैः | करञ्जफलनीलिकाश्यामावल्गुजपीलुभिः ||३७|| नीलिनीनिम्बकुसुमैः सिद्धं कुष्ठापहं घृतम् | म्रक्षणादङ्गसावर्ण्यं श्वित्रिणां जनयेन्नृणाम् | भगन्दरं कृमीनर्शो महानीलं नियच्छति ||३८||

Meaning of the śloka

A large compound ghee called Mahanila is prepared from extensive groups of plant substances, liquids including cow-derived products, and further medicinal pastes. The text claims that it removes kushtha, restores similarity of body color in persons with shvitra when rubbed on externally, and restrains bhagandara, worms, arshas, and Mahanila.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

triphalētyādi| madayantikā nakhādirāgajananī ‘mēṁhadī’ iti prasiddhā| vāyasī kākamācī| śakr̥dādīni gavāṁ grāhyāṇi| nīlikā nīlāñjanikā śāradaphalā| nīlinī nīlikā| mrakṣaṇādabhyaṅgāt| anārṣē nīlamahānīlaghr̥tē, ētē cēdr̥śē jējjaṭagayadāsābhyāṁ vyākhyātē, atastanmatānusāriṇā mayā'pi paṭhitē vyākhyātē ca| jalāpēkṣayā kvāthyadravyasyātibāhulyamatra yōgē, tasmādvr̥ddhavāgbhaṭīyaṁ mahānīlaghr̥taṁ likhyatē; yathā- “madayantyāḥ savāyasyāḥ surabhyāḥ pragrahasya ca| śataṁ palānāṁ pratyēkaṁ varāyāstvāḍhakatrayam|| vyāghrīvahnikapōtāvatsakakhadirārkamūladantyēndrayaḥ| saniśādvayā daśapalāḥ kvāthē'mīṣāṁ kṣipēt piṣṭvā|| bījaṁ karañjēṅgudaśigrunimbānnīlīṁ sanīlōtpalacandrarēkhām| śyāmāṁ kirātaṁ kaṭukatrayaṁ ca pañcāḍhakaṁ tatra ca pañcagavyāt|| śamayatyacirēṇa ghr̥taṁ mr̥duhutavahasādhitaṁ mahānīlam| na kilāsamēva kēvalamapi ca vraṇaguhyarōgavalmīkān ” (a. saṁ. ci. 32) ityādi||34-38||

Meaning of the commentary

The commentary identifies madayantika as henna, vayasi as kakamaci, and says the feces, expressed liquid, curd, milk, and urine are from cows. Nilika is identified as nilanjanika with autumn fruit, and nilini as nilika; mrakshana means rubbing or anointing. It notes that the Nila and Mahanila ghee passages are considered non-authorial, but Jejjata and Gayadasa explained such readings, so the commentator retains and explains them. Because the amount of decoction material seems excessive relative to water, it quotes a different Mahanila-ghrita formulation from Vriddha Vagbhata rather than collapsing the two accounts.

Key terms

mahAnIlaghRuta (Mahanila-ghrita)
The named compound medicated ghee described here.
anArSha (anarsha)
Regarded by the commentator as not belonging to the authoritative original text.
mrakShaNa (mrakshana)
Rubbing or external anointing.
pa~jcagavya (panchagavya)
A group of five cow-derived substances in the cited alternative formulation.

Adhikarana 23 (39) · Śloka 39

mūtraṁ gavyaṁ citrakavyōṣayuktaṁ sarpiḥkumbhē kṣaudrayuktaṁ sthitaṁ hi | pakṣādūrdhvaṁ śvitribhiḥ pēyamētat | kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṁ vidhānam ||39||

View original

मूत्रं गव्यं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे क्षौद्रयुक्तं स्थितं हि | पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिभिः पेयमेतत् | कुर्याच्चास्मिन् कुष्ठदिष्टं विधानम् ||३९||

Meaning of the śloka

Cow urine combined with citraka and vyosha is kept with honey in a ghee-coated vessel. After a fortnight, the passage prescribes it historically as a drink for persons with shvitra and directs that the regimen stated for kushtha also be followed in this condition.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtramityādi| mūtramadhunī tulyē| citrakasya vyōṣasya ca tāvatī mātrā yāvatyā kiñcit kaṭukatvamariṣṭasya, kumbhalēpārthamēva tadityanyē| kilāsē kuṣṭhacikitsitamēva saṅkṣēpārthamatidēśēna nirdiśannāha- kuryāccāsminnityādi||39||

Meaning of the commentary

The commentary says cow urine and honey are equal in amount, while citraka and vyosha are added only to impart slight pungency to the fermented preparation. Others understand those substances as intended only for coating the vessel. The final instruction extends the kushtha treatment regimen to kilasa in a concise manner.

Key terms

shvitra
The classical condition for which the fermented drink is stated.
ariShTa (arishta)
The fermented preparation referenced by the commentary.
atidesha
Extension of a previously stated regimen to the present condition.

Adhikarana 24 (40) · Śloka 40

pūtīkārkasnuṅnarēndradrumāṇāṁ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca | lēpaḥ śvitraṁ hanti dadrūrvraṇāṁśca duṣṭānyarśāṁsyēṣa nāḍīvraṇāṁśca ||40||

View original

पूतीकार्कस्नुङ्नरेन्द्रद्रुमाणां मूत्रैः पिष्टाः पल्लवाः सौमनाश्च | लेपः श्वित्रं हन्ति दद्रूर्व्रणांश्च दुष्टान्यर्शांस्येष नाडीव्रणांश्च ||४०||

Meaning of the śloka

Tender shoots of putika, arka, snuh, narendradruma, and sumana are ground with their respective urines and made into a topical application. The text claims that it removes shvitra, dadru, wounds, diseased arshas, and nadi-vrana.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pūtīkaḥ cirabilvaḥ| narēndradruma āragvadhaḥ| sumanā jātī||40||

Meaning of the commentary

The commentary identifies putika as cirabilva, narendradruma as aragvadha, and sumana as jati.

Key terms

pUtIka (putika)
Identified by the commentary as cirabilva.
narendradruma
Identified as aragvadha.
nADIvraNa (nadi-vrana)
A channel-like or sinus-type wound category.

Adhikarana 25 (41) · Śloka 41

asmādūrdhvaṁ niḥsrutē duṣṭaraktē jātaprāṇaṁ sarpiṣā snēhayitvā | tīkṣṇairyōgaiśchardayitvā pragāḍhaṁ paścāddōṣaṁ nirharēccāpramattaḥ ||41||

View original

अस्मादूर्ध्वं निःस्रुते दुष्टरक्ते जातप्राणं सर्पिषा स्नेहयित्वा | तीक्ष्णैर्योगैश्छर्दयित्वा प्रगाढं पश्चाद्दोषं निर्हरेच्चाप्रमत्तः ||४१||

Meaning of the śloka

After the vitiated blood has been let out and the person's strength has returned, the person is to be oleated with ghee. Strong formulations are then used for forceful emesis, after which the remaining dosha is to be expelled with great vigilance.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīmādāvapi kr̥tavamanasya kr̥tavirēcanasyāpi kuṣṭhinaḥ punaḥ punarēva śōdhanaśōṇitāvasēkayōḥ kartavyatāmupadiśannāha- asmādūrdhvamityādi||41||

Meaning of the commentary

The commentary says that even a person with kushtha who has already undergone emesis and purgation at the outset should repeatedly undergo shodhana and bloodletting. This verse introduces that repeated requirement.

Key terms

duShTaraktaniHsaraNa (dushta-rakta-nihsarana)
Removal or letting of blood considered vitiated in the classical framework.
chardana
Therapeutically induced emesis.
shodhana
Classical evacuative treatment, including emesis or purgation here.

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

durvāntō vā durviriktō'pi vā syāt kuṣṭhī dōṣairuddhatairvyāptadēhaḥ | niḥsandigdhaṁ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kr̥tsnānnirharēttasya dōṣān ||42||

View original

दुर्वान्तो वा दुर्विरिक्तोऽपि वा स्यात् कुष्ठी दोषैरुद्धतैर्व्याप्तदेहः | निःसन्दिग्धं यात्यसाध्यत्वमाशु तस्मात् कृत्स्नान्निर्हरेत्तस्य दोषान् ||४२||

Meaning of the śloka

The passage states that if a person with kushtha, whose body is pervaded by aggravated doshas, has been inadequately treated by emesis or purgation, the condition rapidly becomes incurable. It therefore directs complete removal of the doshas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kutaḥ punaraśēṣēṇa śōṇitaṁ dōṣāśca haraṇīyā ityāha- durvānta ityādi| apiśabdādduṣṭaśōṇitamanirhriyamāṇamapi||42||

Meaning of the commentary

Asked why the blood and doshas should be removed without remainder, the commentary explains this verse as the reason. It adds that the word api also includes the case in which vitiated blood has not been removed.

Key terms

durvAnta (durvanta)
Inadequately or unsuccessfully treated by emesis.
durvirikta
Inadequately or unsuccessfully treated by purgation.
asAdhyatva (asadhyatva)
The state of being considered incurable in the classical prognosis.

Adhikarana 27 (43) · Śloka 43

pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupēyānmāsānmāsāt sraṁsanaṁ cāpi dēyam | srāvyaṁ raktaṁ vatsarē hi dviralpaṁ nasyaṁ dadyācca trirātrāttrirātrāt ||43||

View original

पक्षात् पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेयान्मासान्मासात् स्रंसनं चापि देयम् | स्राव्यं रक्तं वत्सरे हि द्विरल्पं नस्यं दद्याच्च त्रिरात्रात्त्रिरात्रात् ||४३||

Meaning of the śloka

The passage gives a recurring schedule: emesis every fortnight, a purgative measure every month, a small bloodletting twice yearly, and nasya every third night.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kēna kramēṇa śōdhanaṁ śōṇitāvasēcanaṁ ca kartavyamityāha- pakṣādityādi| vatsarē hi dviralpamiti varṣē dvau vārau ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhirmāsairityarthaḥ||43||

Meaning of the commentary

In response to the question of the sequence for shodhana and bloodletting, the commentary explains that 'a small amount twice in a year' means bloodletting on two occasions, at intervals of six months.

Key terms

chardana
Therapeutically induced emesis.
sraMsana (sramsana)
An evacuative or purgative measure.
raktasrAvaNa (rakta-sravana)
Bloodletting.
nasya
Administration through the nasal route.

Adhikarana 28 (44-49) · Śloka 49

pathyā vyōṣaṁ sēkṣujātaṁ satailaṁ līḍhvā śīghraṁ mucyatē kuṣṭharōgāt | dhātrīpathyākṣōpakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyāmēkatō vā'valihyāt ||44|| pītvā māsaṁ vā palāṁśāṁ haridrāṁ mūtrēṇāntaṁ pāparōgasya gacchēt | ēvaṁ pēyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyō vā pūrvavanmūtrayuktāḥ ||45|| tadvattārkṣyaṁ māsamātraṁ ca pēyaṁ, tēnājasraṁ dēhamālēpayēcca | āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṁ pañcamūlyau haridrē ||46|| mañjiṣṭhākṣau vāsakō dēvadāru pathyāvahnī vyōṣadhātrīviḍaṅgāḥ | sāmānyāṁśaṁ yōjayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṁ kr̥tvā tatpalōnmānamaśnan ||47|| kuṣṭhājjanturmucyatē traiphalaṁ vā sarpirdrōṇaṁ vyōṣayuktaṁ ca yuñjan | gōmūtrāmbudrōṇasiddhē'kṣapīḍē siddhaṁ sarpirnāśayēccāpi kuṣṭham ||48|| āragvadhē saptaparṇē paṭōlē savr̥kṣakē naktamālē sanimbē jīrṇaṁ pakvaṁ taddharidrādvayēna hanyāt kuṣṭhaṁ muṣkakē cāpi sarpiḥ ||49||

View original

पथ्या व्योषं सेक्षुजातं सतैलं लीढ्वा शीघ्रं मुच्यते कुष्ठरोगात् | धात्रीपथ्याक्षोपकुल्याविडङ्गान् क्षौद्राज्याभ्यामेकतो वाऽवलिह्यात् ||४४|| पीत्वा मासं वा पलांशां हरिद्रां मूत्रेणान्तं पापरोगस्य गच्छेत् | एवं पेयश्चित्रकः श्लक्ष्णपिष्टः पिप्पल्यो वा पूर्ववन्मूत्रयुक्ताः ||४५|| तद्वत्तार्क्ष्यं मासमात्रं च पेयं, तेनाजस्रं देहमालेपयेच्च | आरिष्टीत्वक् साप्तपर्णी च तुल्या लाक्षा मुस्तं पञ्चमूल्यौ हरिद्रे ||४६|| मञ्जिष्ठाक्षौ वासको देवदारु पथ्यावह्नी व्योषधात्रीविडङ्गाः | सामान्यांशं योजयित्वा विडङ्गैश्चूर्णं कृत्वा तत्पलोन्मानमश्नन् ||४७|| कुष्ठाज्जन्तुर्मुच्यते त्रैफलं वा सर्पिर्द्रोणं व्योषयुक्तं च युञ्जन् | गोमूत्राम्बुद्रोणसिद्धेऽक्षपीडे सिद्धं सर्पिर्नाशयेच्चापि कुष्ठम् ||४८|| आरग्वधे सप्तपर्णे पटोले सवृक्षके नक्तमाले सनिम्बे जीर्णं पक्वं तद्धरिद्राद्वयेन हन्यात् कुष्ठं मुष्कके चापि सर्पिः ||४९||

Meaning of the śloka

Several internal preparations are described for kuṣṭha: combinations centered on pathyā and vyoṣa, dhātrī and related drugs, or single substances such as haridrā, citraka, pippalī, and tārkṣya taken according to the stated regimen. Rasāñjana is also prescribed for repeated external application. A large compound powder and several medicated ghee preparations are then said to remove kuṣṭha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

prāyōgikānēva yōgānnirdiśannāha- pathyētyādi| sēkṣujātaṁ saguḍam| tailaguḍayōḥ kuṣṭhakāritvē'pi harītakītrikaṭusaṁyuktayōḥ kuṣṭhahāritvaṁ, saṁyōgaśaktēracintyatvāt| anyē tvēvaṁ paṭhanti- “pathyāvyōṣaṁ tailayuktaṁ guḍaṁ ca nityaṁ khādanmucyatē kuṣṭharōgāt”- iti| dhātrītyādi| akṣō bibhītakaḥ| pītvētyādi| palāṁśāṁ palamēva aṁśō yasyāḥ sā tathā tāṁ palaparimāṇāmityarthaḥ| ēvamityādi ēvaṁ pūrvōktaprakārēṇa| pippalya ityādi| pūrvavat haridrāvat kramēṇa palamātrāṁ māsamēva| tadvadityādi|- tadvat tārkṣyaṁ tathā rasāñjanamapyabhyāsēna palamātraṁ māsaṁ pēyam| trīṇyapyētāni kuṣṭhaharāṇi rasāyanānyapi| tēnājasramityādi| tēna anantarōktēna rasāñjanēna| āriṣṭītvagityādi| atrāpi kramābhyāsēna palaṁ palaṁ māsamēva| traiphalaṁ vētyādi| ‘kuṣṭhājjanturmucyatē’ ityadhyāhāraḥ| anyē tvanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ| gōmūtrētyādi| gōmūtramēvāmbu gōmūtrāmbu, gōmūtrēṇaiva kvāthō nirvartya ityarthaḥ; gōmūtrāmbunōstulyayōrdrōṇa ityēkē| akṣapīḍō yavatiktā| sāmānyaparibhāṣākalpēna sarpiḥ sādhanīyam| āragvadhē ityādi| vyādhighātādibhirmuṣkakāntaiḥ sāmānyaparibhāṣākalpanayā| vyādhighātādyaṁ ghr̥taṁ dahyamānasya pittakuṣṭhinaḥ| “vāsādārvītiktavallīkarañjavyādhighnāgnikṣāravr̥kṣādibhiśca| vatsākhyānāriṣṭasaptacchadaiśca siddhaṁ sarpiḥ sarvakuṣṭhaṁ nihanti”- iti tantrāntarapaṭhitō yōgō na sauśrutaḥ, jējjaṭācāryēṇānuktatvānna paṭhanīyaḥ||44-49||

Meaning of the commentary

The commentator presents these as practical formulations. Although oil and jaggery can themselves contribute to kuṣṭha, their combination with harītakī and trikaṭu is explained as beneficial through the inconceivable power of combination; an alternative reading is preserved. Akṣa is identified as bibhītaka, and the quantities and month-long repetitions are clarified. Haridrā, citraka, pippalī, and tārkṣya or rasāñjana are described as both kuṣṭha-removing and rasāyana. Several variant readings and interpretations are acknowledged but omitted for brevity. The ghee formulas are to be understood by the general preparation rule; one is specified for a person with burning and pitta-predominant kuṣṭha. A formulation found in another tantra is rejected as non-Suśruta because Jejjaṭa did not cite it.

Key terms

kuShTha (kuṣṭha)
The classical disease category treated by the listed preparations.
saMyogashakti (saṃyoga-śakti)
The distinctive effect attributed to a combination of substances.
rasAyana (rasāyana)
A restorative quality attributed here to three of the preparations.
pittakuShThin (pitta-kuṣṭhin)
A person whose kuṣṭha is characterized by pitta and burning.

Adhikarana 29 (50) · Śloka 50

rōdhrāriṣṭaṁ padmakaṁ raktasāraḥ saptāhvākṣau vr̥kṣakō bījakaśca | yōjyāḥ snānē dahyamānasya jantōḥ pēyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī ||50||

View original

रोध्रारिष्टं पद्मकं रक्तसारः सप्ताह्वाक्षौ वृक्षको बीजकश्च | योज्याः स्नाने दह्यमानस्य जन्तोः पेया वा स्यात् क्षौद्रयुक्ता त्रिभण्डी ||५०||

Meaning of the śloka

For a person with burning, rodhra, ariṣṭa, padmaka, raktasāra, saptāhva, akṣa, vṛkṣaka, and bījaka are prescribed for bathing. Alternatively, tribhaṇḍī mixed with honey is to be taken as a drink.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tasyaiva bahupittasyābalavatō dāhapraśamanahētuṁ nirdiśannāha- rōdhrētyādi| saptāhvaḥ saptaparṇaḥ| rōdhrādibhiḥ ṣaḍaṅgōdakakalpanayā na tu kaṣāyakalpanayā, nāpi kaṣāyēṇa snānam| tasyaiva bahupittasya balavatō dāhapraśamanahētuṁ nirdiśannāha- pēyā vētyādi| tribhaṇḍī trivr̥t; kōṣṭhabalāpēkṣayā trivr̥tō mātrā||50||

Meaning of the commentary

The bathing preparation is given to relieve burning in a weak person with abundant pitta. Saptāhva is identified as saptaparṇa, and the water is to be prepared by the ṣaḍaṅgodaka method rather than as a decoction or a decoction bath. Honey-mixed tribhaṇḍī, identified as trivṛt, is instead explained for a strong person with abundant pitta; its quantity depends on the strength of the bowel.

Key terms

dahyamAna (dahyamāna)
A person experiencing burning in the context described.
ShaDa~ggodaka (ṣaḍaṅgodaka)
The particular medicated-water preparation method specified by the commentary.
tribhaNDI (tribhaṇḍī)
Identified by the commentary as trivṛt.
koShThabala (koṣṭha-bala)
The functional strength of the bowel used to judge quantity.

Adhikarana 30 (51) · Śloka 51

khādēt kuṣṭhī māṁsaśā(pā)tē purāṇān mudgān siddhānnimbatōyē satailān |51|

View original

खादेत् कुष्ठी मांसशा(पा)ते पुराणान् मुद्गान् सिद्धान्निम्बतोये सतैलान् |५१|

Meaning of the śloka

A person with kuṣṭha and loss or destruction of flesh should eat old mudga cooked in neem water with oil.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pittakuṣṭhināṁ māṁsakṣaraṇē kr̥misambhavē'pi pānaṁ nirdiśannāha- khādēdityādi| ṣaḍaṅgakalpēna nimbatōyaṁ parikalpya mudgānāṁ sādhanam|51|-

Meaning of the commentary

The commentator says this drink or dietary preparation is prescribed when flesh is being lost in pitta-associated kuṣṭha, even when organisms are present. Neem water is prepared by the ṣaḍaṅga method and used to cook the mudga.

Key terms

mAMsashAta (māṃsa-śāta)
Loss or destruction of bodily flesh in the passage's clinical description.
mudga
Green gram, specified here as old and cooked in medicated water.
nimbatoya (nimba-toya)
Neem medicated water used for cooking.
kRumi (kṛmi)
Organisms or infestation mentioned by the commentary in the affected tissue.

Adhikarana 31 (51-53) · Śloka 53

nimbakvāthaṁ jātasattvaḥ pibēdvā kvāthaṁ vā'rkālarkasaptacchadānām ||51|| jagdhēṣvaṅgēṣvaśvamārasya mūlaṁ lēpō yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ | mūtraiścainaṁ sēcayēdbhōjayēcca sarvāhārān samprayuktān viḍaṅgaiḥ ||52|| kārañjaṁ vā sārṣapaṁ vā kṣatēṣu kṣēpyaṁ tailaṁ śigrukōśāmrayōrvā | pakvaṁ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satiktaiḥ śēṣaṁ ca syādduṣṭavat saṁvidhānam ||53||

View original

निम्बक्वाथं जातसत्त्वः पिबेद्वा क्वाथं वाऽर्कालर्कसप्तच्छदानाम् ||५१|| जग्धेष्वङ्गेष्वश्वमारस्य मूलं लेपो युक्तः स्याद्विडङ्गैः समूत्रैः | मूत्रैश्चैनं सेचयेद्भोजयेच्च सर्वाहारान् सम्प्रयुक्तान् विडङ्गैः ||५२|| कारञ्जं वा सार्षपं वा क्षतेषु क्षेप्यं तैलं शिग्रुकोशाम्रयोर्वा | पक्वं सर्वैर्वा कटूष्णैः सतिक्तैः शेषं च स्याद्दुष्टवत् संविधानम् ||५३||

Meaning of the śloka

When organisms have arisen, the person is told to drink a decoction of neem or of arka, alarka, and saptacchada. On body parts eaten by organisms, a paste of aśvamāra root and viḍaṅga mixed with urine is applied; the area is sprinkled with urine, and foods are combined with viḍaṅga. Oils of karañja, mustard, śigru, or kośāmra are placed on wounds, or these oils are cooked with pungent and bitter substances. The remaining management follows that prescribed for a duṣṭa-vraṇa.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

nimbētyādi| jātasattvō jātakr̥miḥ| kvāthaṁ vētyādi| jātakr̥mirēva pibēt| jagdhēṣvityādi| kr̥mijagdhēṣvaṅgēṣu hayamārasya mūlaṁ sakr̥miharaṁ gōmūtrēṇa piṣṭvā lēpayēt| mūtrairityādi| tatraiva gōmūtrapariṣēcanam| bhōjayēdityādi| karañjasarṣapaśōbhāñjanakōśāmrabījatailāni svabhāvatō duṣṭavraṇayōgīni, tāni cāpakvānyēva| pakvamityādi|- tānyēva sarvaiḥ kaṭukairmaricādibhiḥ, tiktaistu nimbādibhiḥ, sāmānyakaṣāyaparibhāṣayā kaṣāyīkr̥taiḥ pakvānīti | atra pāṭhāntaramapyasti, tadvistarabhayānna likhitam| śēṣamityādi| duṣṭavad duṣṭavraṇavat, tulyacikitsitatvāt| anyē tvatra “śēṣaṁ ca syāt pūrvavat saṁvidhānam” iti paṭhanti| tatrāpi pūrvaśabdēna duṣṭavraṇavidhirucyatē| anyē tu paṭhanti ‘kuṣṭhavat saṁvidhānam’ iti, tannēcchati gayī||51-53||

Meaning of the commentary

Jātasattva is glossed as the presence of kṛmi. The commentator specifies cow urine for grinding and sprinkling. Karañja, mustard, śobhāñjana, and kośāmra seed oils are said to belong naturally to the management of duṣṭa-vraṇa and may be used uncooked; alternatively they are cooked with pungent substances such as marica and bitter substances such as neem, using the general decoction rule. Another reading exists but is not reproduced. The final direction is interpreted as applying the management of duṣṭa-vraṇa because the treatment is similar. Variant readings say 'as before' or 'as for kuṣṭha'; Gayī rejects the latter.

Key terms

jAtasattva (jāta-sattva)
Glossed here as a condition in which kṛmi have arisen.
kRumi (kṛmi)
Organisms described as affecting the bodily parts.
duShTavraNa (duṣṭa-vraṇa)
A corrupted or difficult wound whose management is applied here.
viDa~gga (viḍaṅga)
A substance repeatedly included in the external and dietary regimen.

Adhikarana 32 (54-63) · Śloka 64

saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam | snuhīśirīṣāyōrmūlaṁ citrakāsphōtayōrapi ||54|| viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ | karañjabījaṁ trikaṭu triphalāṁ rajanīdvayam ||55|| siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṁ ca saṁharēt | mūtrapiṣṭaiḥ pacēdētaistailaṁ kuṣṭhavināśanam ||56|| ētadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham | siddhārthakaḥ karañjau dvau dvē haridrē rasāñjanam ||57|| kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mr̥gādanī | lākṣā sarjarasō'rkaśca sāsphōtāragvadhau snuhī ||58|| śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā | kuṣṭhaṁ kr̥mighnaṁ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṁ tathā ||59|| mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṁ tathā | saindhavaṁ karavīraśca gr̥hadhūmaṁ viṣaṁ tathā ||60|| kampillakaṁ sasindūraṁ tējōhvātutthakāhvayē | samabhāgāni sarvāṇi kalkapēṣyāṇi kārayēt ||61|| gōmūtraṁ dviguṇaṁ dadyāttilatailāccaturguṇam | kārañjaṁ yā mahāvīryaṁ sārṣapaṁ vā mahāguṇam ||62|| abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān | nāḍīduṣṭavraṇān ghōrān nāśayēnnātra saṁśayaḥ ||63|| mahāvajrakamityētannāmnā tailaṁ mahāguṇam |64|

View original

सप्तपर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् | स्नुहीशिरीषायोर्मूलं चित्रकास्फोतयोरपि ||५४|| विषलाङ्गलवज्राख्यकासीसालमनःशिलाः | करञ्जबीजं त्रिकटु त्रिफलां रजनीद्वयम् ||५५|| सिद्धार्थकान् विडङ्गानि प्रपुन्नाडं च संहरेत् | मूत्रपिष्टैः पचेदेतैस्तैलं कुष्ठविनाशनम् ||५६|| एतद्वज्रकमभ्यङ्गान्नाडीदुष्टव्रणापहम् | सिद्धार्थकः करञ्जौ द्वौ द्वे हरिद्रे रसाञ्जनम् ||५७|| कुटजश्च प्रपुन्नाडसप्तपर्णौ मृगादनी | लाक्षा सर्जरसोऽर्कश्च सास्फोतारग्वधौ स्नुही ||५८|| शिरीषस्तुवराख्यस्तु कुटजारुष्करौ वचा | कुष्ठं कृमिघ्नं मञ्जिष्ठा लाङ्गली चित्रकं तथा ||५९|| मालती कटुतुम्बी च गन्धाह्वा मूलकं तथा | सैन्धवं करवीरश्च गृहधूमं विषं तथा ||६०|| कम्पिल्लकं ससिन्दूरं तेजोह्वातुत्थकाह्वये | समभागानि सर्वाणि कल्कपेष्याणि कारयेत् ||६१|| गोमूत्रं द्विगुणं दद्यात्तिलतैलाच्चतुर्गुणम् | कारञ्जं या महावीर्यं सार्षपं वा महागुणम् ||६२|| अभ्यङ्गात् सर्वकुष्ठानि गण्डमालाभगन्दरान् | नाडीदुष्टव्रणान् घोरान् नाशयेन्नात्र संशयः ||६३|| महावज्रकमित्येतन्नाम्ना तैलं महागुणम् |६४|

Meaning of the śloka

A long list of plant and mineral substances is ground with urine and cooked with oil to make vajraka oil, said to remove kuṣṭha, nāḍī-vraṇa, and duṣṭa-vraṇa when applied externally. A still larger combination, prepared with cow urine and sesame, karañja, or mustard oil, is called mahāvajraka oil and is claimed to remove all kuṣṭha, gaṇḍamālā, bhagandara, nāḍī-vraṇa, and severe duṣṭa-vraṇa.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

saptaparṇētyādi| mālatī jātī| snuhī sēhuṇḍaḥ| āsphōtā sārivā| viṣaṁ prasiddham| lāṅgalaśabdēna kalihārikōcyatē| vajrākhyaḥ dvitīyasēhuṇḍaḥ| ālaṁ haritālam| śēṣaṁ prasiddham| snēhacaturthāṁśō bhēṣajakalkaḥ, snēhāccaturguṇō dravaḥ, iti nyāyēna paktavyam| vajratailē gōmūtrēṇaiva dravakāryam| tailaṁ tilatailam| gayī tu vajrakatailē duṣṭavraṇādhikārāt prāgapi sarṣapatailasya vidhānāt sarṣapatailaṁ vipācyamāha| asyāgrē kēcinmahāvajrakaṁ paṭhanti, tacca nibandhakārairna paṭhitam||54-63||-

Meaning of the commentary

The commentary identifies several ingredients, including mālatī as jātī, snuhī as sehuṇḍa, āsphoṭā as sārivā, and lāṅgala as kalihārikā. It explains the general ratio as herb paste equal to one fourth of the fat and liquid equal to four times the fat, with cow urine serving as the liquid for vajraka oil. The base oil is read as sesame oil, while Gayī argues for mustard oil from the preceding duṣṭa-vraṇa context. Some sources place mahāvajraka next, but the nibandha authors did not read it there.

Key terms

vajrakataila (vajraka-taila)
The medicated oil described in the first formulation.
mahAvajraka (mahāvajraka)
The name given to the larger medicated-oil formulation.
nADIduShTavraNa (nāḍī-duṣṭa-vraṇa)
A channel-like and corrupted wound category named among the indications.
bhagandara
A classical disease category included in the claimed scope of the oil.

Adhikarana 33 (64-65) · Śloka 66

pittāvāpairmūtrapiṣṭaistailaṁ lākṣādikaiḥ kr̥tam ||64|| saptāhaṁ kaṭukālābvāṁ nidadhīta cikitsakaḥ | pītavantaṁ tatō mātrāṁ tēnābhyaktaṁ ca mānavam ||65|| śāyayēdātapē tasya dōṣā gacchanti sarvaśaḥ |66|

View original

पित्तावापैर्मूत्रपिष्टैस्तैलं लाक्षादिकैः कृतम् ||६४|| सप्ताहं कटुकालाब्वां निदधीत चिकित्सकः | पीतवन्तं ततो मात्रां तेनाभ्यक्तं च मानवम् ||६५|| शाययेदातपे तस्य दोषा गच्छन्ति सर्वशः |६६|

Meaning of the śloka

Oil is prepared with substances beginning with lākṣā, ground in urine and supplemented with bile. The physician keeps it in a bitter gourd for seven days. After a person has drunk the prescribed quantity and has also been anointed with it, the person is made to lie in the sun; the doṣas are then said to leave in every direction.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kuṣṭhaduṣṭavraṇē bahiḥśōdhanaṁ tailaṁ nirdiśyāntaḥśōdhanārthaṁ tailamuddiśannāha- pittētyādi| pittāvāpaiḥ gōpittāvāpaiḥ| mūtraṁ gōmūtraṁ, tacca tailāccaturguṇam| tailaṁ tilatailam| lākṣādikō ‘lākṣārēvatakuṭajāśvamārakaṭphala’ (sū. 38) ityādikō dravyasaṅgrahaṇīyōktaḥ; athavā'traiva paṭhitō lākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍadhānyāśvamārakārkakuṭajārēvātādikaḥ, dvayōrapyalpāntaratvāt| kr̥taṁ saṁskr̥tamityarthaḥ| dōṣā gacchanti sarvaśaḥ ūrdhvamadhastiryagityarthaḥ; gayī tu sarvaśa iti bahvarthē śas, vaiphalyagamanāpēkṣayā kr̥tsnaśa ityarthaḥ||64-65||-

Meaning of the commentary

After describing an oil for external cleansing in kuṣṭha and duṣṭa-vraṇa, the text now introduces an oil for internal cleansing. The commentary identifies the added bile as cow bile, the urine as cow urine, the oil as sesame oil, and offers two closely related readings of the lākṣā-based drug group. Kṛta means duly processed. 'The doṣas go in every direction' is explained as upward, downward, and across the body; Gayī instead understands sarvaśas as complete removal in the sense of their becoming ineffective.

Key terms

antaHshodhana (antaḥ-śodhana)
Internal cleansing, the stated purpose of drinking the oil.
pittAvApa (pittāvāpa)
An addition of bile, identified here as cow bile.
kaTukAlAbu (kaṭukālābu)
A bitter gourd used as the vessel in which the oil is kept.
doSha (doṣa)
The bodily factors said to be expelled or rendered ineffective.

Adhikarana 34 (66) · Śloka 67

srutadōṣaṁ samutthāpya snātaṁ khadiravāriṇā ||66|| yavāgūṁ pāyayēdēnaṁ sādhitāṁ khadirāmbunā |67|

View original

स्रुतदोषं समुत्थाप्य स्नातं खदिरवारिणा ||६६|| यवागूं पाययेदेनं साधितां खदिराम्बुना |६७|

Meaning of the śloka

After the doṣas have discharged, the person is raised and bathed with khadira water, then given yavāgū prepared with khadira water to drink.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

srutadōṣamityādi| khadiravāriṇā khadirōdakēna ṣaḍaṅgōdakakalpanayā kalpitēna| uṣṇābhitaptasya śītakhadirāmbunā snānaṁ kathaṁ kriyatē? ātapasantaptasya śītōdakasnānaṁ kuṣṭhākṣirōgakr̥diti cēt; tanna, tatra tōyāvagāhō niṣiddhaḥ, na punastōyapariṣēkaḥ| “srutadōṣaṁ tataḥ snātaṁ śītēna khadirāmbunā” iti kvacit pāṭhaḥ||66||

Meaning of the commentary

The khadira water is prepared by the ṣaḍaṅgodaka method. The commentator addresses the objection that cold-water bathing after heating in the sun is said to cause kuṣṭha and eye disease: the prohibition concerns immersion in water, not pouring water over the body. A variant reading explicitly says the person is bathed with cold khadira water.

Key terms

srutadoSha (sruta-doṣa)
A person from whom the doṣas have flowed or been discharged.
khadiravAri (khadira-vāri)
Water medicated with khadira.
yavAgU (yavāgū)
A thin gruel prepared here with khadira water.
toyapariSheka (toya-pariṣeka)
Pouring water over the body, distinguished from immersion.

Adhikarana 35 (67) · Śloka 68

ēvaṁ saṁśōdhanē vargē kuṣṭhaghnēṣvauṣadhēṣu ca ||67|| kuryāttailāni sarpīṁṣi pradēhōddharṣaṇāni ca |68|

View original

एवं संशोधने वर्गे कुष्ठघ्नेष्वौषधेषु च ||६७|| कुर्यात्तैलानि सर्पींषि प्रदेहोद्धर्षणानि च |६८|

Meaning of the śloka

In this way, oils, ghees, external pastes, and rubbing preparations should be made from substances belonging to the cleansing group and from medicines regarded as kuṣṭha-removing.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ēvamityādi| saṁśōdhanē vargē iti saṁśōdhanasaṁśamanīyādhyāyōktāni trivr̥dādīni| kuṣṭhaghnēṣvauṣadhēṣu cēti khadirādiṣvapi||67||-

Meaning of the commentary

The cleansing group refers to trivṛt and other substances taught in the chapter on śodhana and śamana drugs. The kuṣṭha-removing medicines include khadira and related substances.

Key terms

saMshodhana (saṃśodhana)
The cleansing drug group referenced from an earlier chapter.
kuShThaghna (kuṣṭhaghna)
Substances classically described as countering kuṣṭha.
pradeha
An external paste or coating.
uddharShaNa (uddharṣaṇa)
An external rubbing preparation or procedure.

Adhikarana 36 (68) · Śloka 68

prātaḥ prātaśca sēvēta yōgān vairēcanāñ śubhān | pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṁ na gacchati ||68||

View original

प्रातः प्रातश्च सेवेत योगान् वैरेचनाञ् शुभान् | पञ्च षट् सप्त चाष्टौ वा यैरुत्थानं न गच्छति ||६८||

Meaning of the śloka

Each morning, the person is to use suitable purgative preparations—five, six, seven, or eight—of a kind that does not cause debilitating collapse.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ bahudōṣāṇāmābhyāsikamanulōmanamāha- prātarityādi||68||

Meaning of the commentary

The commentator says this teaches repeated anulomana for people with a large accumulation of doṣas.

Key terms

vairecana
Purgative preparations prescribed repeatedly in the passage.
anulomana
Promoting the regular downward movement or evacuation of bodily contents.
bahudoSha (bahu-doṣa)
A state described as involving a large accumulation of doṣas.
utthAnaM na gacchati (utthānaṃ na gacchati)
Interpreted here as avoiding a degree of action that causes debilitating collapse; the exact nuance needs review.

Adhikarana 37 (69) · Śloka 69

kārabhaṁ vā pibēnmūtraṁ jīrṇē tatkṣīrabhōjanam | jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapōhati ||69||

View original

कारभं वा पिबेन्मूत्रं जीर्णे तत्क्षीरभोजनम् | जातसत्त्वानि कुष्ठानि मासैः षड्भिरपोहति ||६९||

Meaning of the śloka

Alternatively, the person drinks camel urine and, after it has digested, takes camel milk as food. The regimen is said to remove kuṣṭha in which organisms have arisen within six months.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kārabhamityādi| karabhā uṣṭrī| ayaṁ prayōgō na sauśruta iti jējjaṭaḥ, gayadāsēna vyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ||69||

Meaning of the commentary

Kārabha is explained as a female camel. Jejjaṭa states that this regimen is not part of Suśruta. The present commentator nevertheless explains it because Gayadāsa commented on it.

Key terms

kArabha (kārabha)
Identified in the commentary as a female camel.
jAtasattva kuShTha (jāta-sattva kuṣṭha)
Kuṣṭha described as having developed organisms or infestation.
jIrNa (jīrṇa)
The point at which the previously consumed substance is considered digested.
na saushruta (na sauśruta)
Jejjaṭa's judgment that the regimen does not belong to Suśruta's text.

Adhikarana 38 (70-71) · Śloka 71

didr̥kṣurantaṁ kuṣṭhasya khadiraṁ kuṣṭhapīḍitaḥ | sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||70|| yathā hanti pravr̥ddhatvāt kuṣṭhamāturamōjasā | tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamōjasā ||71||

View original

दिदृक्षुरन्तं कुष्ठस्य खदिरं कुष्ठपीडितः | सर्वथैव प्रयुञ्जीत स्नानपानाशनादिषु ||७०|| यथा हन्ति प्रवृद्धत्वात् कुष्ठमातुरमोजसा | तथा हन्त्युपयुक्तस्तु खदिरः कुष्ठमोजसा ||७१||

Meaning of the śloka

A person afflicted with kuṣṭha who wishes to see its end should use khadira in every possible way, including bathing, drinking, and food. Just as advanced kuṣṭha destroys the afflicted person by its force, khadira when used is said to destroy kuṣṭha by its own force.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kuṣṭhēṣu khadirasya sarvathōpayōgitvaṁ darśayannāha- didr̥kṣurityādi| didr̥kṣurdraṣṭumicchuḥ| antaṁ vināśam| khadiraḥ kuṣṭhamōjasā ityatra ōjaḥśabdēna prabhāvō vīryaṁ śaktirucyatē||70-71||

Meaning of the commentary

The passage is presented to show the comprehensive usefulness of khadira in kuṣṭha. Didṛkṣu means one who wishes to see, and anta means destruction or ending. In the phrase describing khadira's force, ojas signifies its special efficacy, potency, or power.

Key terms

khadira
The substance recommended throughout bathing, drinking, and food in this passage.
anta
The ending or destruction of kuṣṭha sought by the afflicted person.
ojas
In this context, the force, efficacy, potency, or power of kuṣṭha or khadira.
sarvathaiva
In every way, emphasizing comprehensive use in the historical regimen.

Adhikarana 39 (72) · Śloka 72

nīcarōmanakhaḥ śrāntō hitāśyauṣadhatatparaḥ | yōṣinmāṁsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapōhati ||72||

View original

नीचरोमनखः श्रान्तो हिताश्यौषधतत्परः | योषिन्मांससुरावर्जी कुष्ठी कुष्ठमपोहति ||७२||

Meaning of the śloka

A person with kuṣṭha who keeps the hair and nails short, avoids exhaustion, eats what is beneficial, remains attentive to medicines, and abstains from sexual activity, meat, and alcoholic drink is said to overcome kuṣṭha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ pratiṣēdhavidhimāha- nīcarōmētyādi||72||

Meaning of the commentary

The commentator introduces this verse as a statement of prohibitions and disciplined conduct.

Key terms

nIcaromanakha (nīca-roma-nakha)
Keeping the body hair and nails short or trimmed.
hitAshin (hitāśin)
One who eats foods regarded as beneficial in the regimen.
auShadhatatpara (auṣadha-tatpara)
One who remains attentive or devoted to the prescribed medicines.
pratiShedhavidhi (pratiṣedha-vidhi)
The set of restrictions or prohibitions identified by the commentary.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 9

iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē kuṣṭhacikitsitaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ ||9||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने कुष्ठचिकित्सितं नाम नवमोऽध्यायः ||९||

Meaning of the śloka

Thus ends the ninth chapter of the Cikitsāsthāna in the Suśruta Saṃhitā, entitled Kuṣṭhacikitsita, the treatment of kuṣṭha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē navamō'dhyāyaḥ||9||

Meaning of the commentary

Thus ends the ninth chapter of the Cikitsāsthāna in Śrī Dalhaṇa's Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha.

Key terms

cikitsAsthAna (Cikitsāsthāna)
The section of the Suśruta Saṃhitā concerned with treatment.
kuShThacikitsita (Kuṣṭhacikitsita)
The chapter title, concerning the treatment of the classical category kuṣṭha.
nibandhasa~ggraha (Nibandhasaṅgraha)
The title of Dalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.
navamo~adhyAyaH (navamo 'dhyāyaḥ)
The ninth chapter.