3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ભગ્નાનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અલ્પાશિનોઽનાત્મવતો જન્તોર્વાતાત્મકસ્ય ચ | ઉપદ્રવૈર્વા જુષ્ટસ્ય ભગ્નં કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ||૩||

તત્ર પ્રથમં ભગ્નસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ- અલ્પાશિન ઇત્યાદિ| અનાત્મવતઃ અજિતેન્દ્રિયસ્ય અપથ્યરતસ્યેત્યર્થઃ| વાતાત્મકસ્ય વાતપ્રકૃતેઃ| ઉપદ્રવૈરિતિ ઉપદ્રવા જ્વરાધ્માનમૂત્રપુરીષસઙ્ગાદયઃ| અમું પાઠં જેજ્જટો ન મન્યતે; ગયી તુ મન્યત ઇત્યસ્માભિરઙ્ગીકૃતઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્ | વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષાન્નમેવ ચ ||૪||

ઇદાનીમસેવ્યાનાહ- લવણમિત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શાલિર્માંસરસઃ ક્ષીરં સર્પિર્યૂષઃ સતીનજઃ | બૃંહણં ચાન્નપાનં સ્યાદ્દેયં ભગ્નાય જાનતા ||૫||

ઇદાનીં સેવ્યાનાહ- શાલિરિત્યાદિ| ક્ષીરં વ્રણે સામાન્યોક્ત્યા નિષિદ્ધમપિ ભગ્નેઽપવાદત્વાત્ પ્રયુજ્યતે; અન્યે પુનરવ્રણે એવ ભગ્ને ક્ષીરં દાતવ્યમિત્યાહુઃ; કેચિત્તુ ભગ્ને ક્ષીરદાનં વિરુદ્ધં, નવધાન્યાદિવર્ગપઠિતત્વેન પાકપૂયજનકત્વાદિત્યાહુઃ; કેચિત્ ક્ષીરસર્પિરિતિ ચ સમસ્તમેકપદં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ક્ષીરાદુત્થિતં સર્પિઃ ક્ષીરસર્પિરિતિ| સતીનો વર્તુલકલાયઃ, સતીનાનાં વાતકરાણામપિ સર્પિરાદિસંસ્કૃતત્વાદ્યૂષો ભગ્ને યુજ્યત એવ| બૃંહણં દેહવૃદ્ધિકરમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

મધૂકોદુમ્બરાશ્વત્થપલાશકકુભત્વચઃ | વંશસર્જવટાનાં ચ કુશાર્થમુપસંહરેત્ ||૬||

ભગ્નવ્રણબન્ધનદ્રવ્યં કુશા, તદર્થં દ્રવ્યં નિર્દિશન્નાહ- મધૂકોદુમ્બરાશ્વત્થેત્યાદિ| ઉપસંહરેત્ એકત્ર કુર્યાત્| વંશસર્જવટાનાં ચેતિ ‘ત્વચ’ ઇતિ શેષઃ| કુશાશબ્દેન ભગ્નબન્ધનાર્થં વંશવેત્રાદિકં પ્રોચ્યતે; અન્યે કુશ્યમિતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આલેપનાર્થં મઞ્જિષ્ઠાં મધુકં રક્તચન્દનમ્ | શતધૌતઘૃતોન્મિશ્રં શાલિપિષ્ટં ચ સંહરેત્ ||૭||

ભગ્ને લેપનદ્રવ્યાણિ નિર્દિશન્નાહ- આલેપનાર્થમિત્યાદિ| સંહરેત્ એકત્ર કુર્યાત્| શાલિપિષ્ટમિત્યસ્ય સ્થાને ‘અમ્લપેષિતમાહરેત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, અમ્લપેષિતં કાઞ્જિકપિષ્ટમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

સપ્તાહાદથ સપ્તાહાત્ સૌમ્યેષ્વૃતુષુ બન્ધનમ્ | સાધારણેષુ કર્તવ્યં પઞ્ચમે પઞ્ચમેઽહનિ ||૮|| આગ્નેયેષુ ત્ર્યહાત્ કુર્યાદ્ભગ્નદોષવશેન વા |૯|

ભગ્નવ્રણવિશેષે બન્ધનકાલાવધિં નિર્દિશન્નાહ- સપ્તાહાદિત્યાદિ||૮||-

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

તત્રાતિશિથિલં બદ્ધે સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે ||૯|| ગાઢેનાપિ ત્વગાદીનાં શોફો રુક્ પાક એવ ચ | તસ્માત્ સાધારણં બન્ધં ભગ્ને શંસન્તિ તદ્વિદઃ ||૧૦||

ઇદાનીં ત્રિવિધો બન્ધો વ્રણે નિર્દિષ્ટો ગાઢઃ, સમઃ, શિથિલ ઇતિ; તત્ર ભગ્નેષુ ગાઢશિથિલયોર્બન્ધયોર્દોષાવહત્વાત્ સમમેવ બન્ધં નિર્દિશન્નાહ- તત્રાતિશિથિલમિત્યાદિ| સન્ધિસ્થૈર્યં સન્ધીનાં દૃઢતા ||૯-૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ન્યગ્રોધાદિકષાયં તુ સુશીતં પરિષેચને | પઞ્ચમૂલીવિપક્વં તુ ક્ષીરં કુર્યાત્ સવેદને ||૧૧||

તસ્ય પિત્તપ્રકૃતૌ કાલે ચોષ્ણે પરિષેકં નિર્દિશન્નાહ- ન્યગ્રોધેત્યાદિ| સન્ધાનાર્થં પાકાદિપરિહારાર્થં ચ| વાતોત્તરે સપિત્તે સશૂલે ચ પરિષેકાન્તરમાહ- પઞ્ચમૂલીત્યાદિ| પઞ્ચમૂલી સ્વલ્પા, તસ્યાઃ શીતવીર્યત્વાત્||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સુખોષ્ણમવચાર્યં વા ચક્રતૈલં વિજાનતા |૧૨|

વાતકફપ્રકૃતૌ સશૂલે સશીતે ચ કાલે ચક્રતૈલમાહ- સુખોષ્ણમિત્યાદિ| અવચાર્યં ‘પરિષેકે’ ઇતિ શેષઃ| ચક્રતૈલં સદ્યઃપીડિતોદ્ધૃતમેકે વદન્તિ, અન્યે પુનરણુતૈલકલ્પેન ગૃહીતમપક્વં તૈલં ચક્રતૈલમાહુઃ|૧૨|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

વિભજ્ય કાલં દોષં ચ દોષઘ્નૌષધસંયુતમ્ ||૧૨|| પરિષેકં પ્રદેહં ચ વિદધ્યાચ્છીતમેવ ચ |૧૩|

વિભજ્ય કાલમિત્યાદિ| શીતમેવ ચેતિ ચકારાદ્દોષાદ્યપેક્ષયોષ્ણમપિ||૧૨||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્ ||૧૩|| શીતલં લાક્ષયા યુક્તં પ્રાતર્ભગ્નઃ પિબેન્નરઃ |૧૪|

ભગ્ને આભ્યન્તરમૌષધં નિર્દિશન્નાહ- ગૃષ્ટિક્ષીરમિત્યાદિ| ગૃષ્ટિઃ પ્રથમપ્રસૂતા ગૌઃ| મધુરૌષધાનિ કાકોલ્યાદીનિ| પ્રાતઃ પિબેન્ન તુ ભુક્તે| કલ્પના ચેયં- કાકોલ્યાદીનાં મધુરાણાં કર્ષમાત્રં દ્રવ્યમષ્ટગુણં ક્ષીરં ચતુર્ગુણોદકસિદ્ધં ક્ષીરશેષં સર્પિર્લાક્ષાકર્ષમાત્રપ્રક્ષેપાન્વિતં; તચ્ચ લઘૌ કોષ્ઠે દેયમ્, ઇયં ચ દિનં પ્રતિ માત્રા||૧૩||-

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણં સર્પિર્મધૂત્તરૈઃ ||૧૪|| પ્રતિસાર્ય કષાયૈસ્તુ શેષં ભગ્નવદાચરેત્ |૧૫|

ઇદાનીં સવ્રણસ્ય ભગ્નસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- સવ્રણસ્યેત્યાદિ| વ્રણં પ્રતિસાર્ય લેપયિત્વેત્યર્થઃ| કૈઃ પ્રતિસાર્ય? કષાયૈઃ; કિંવિશિષ્ટૈઃ? સર્પિર્મધૂત્તરૈઃ ઘૃતમધુપ્રધાનૈઃ; કષાયોઽત્ર ન્યગ્રોધાદિકલ્કઃ| શેષમ્ આહારવિહારાદિકમિત્યર્થઃ||૧૪||-

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

પ્રથમે વયસિ ત્વેવં ભગ્નં સુકરમાદિશેત્ ||૧૫|| અલ્પદોષસ્ય જન્તોસ્તુ કાલે ચ શિશિરાત્મકે |૧૬|

ઇદાનીં કાલદોષાશ્રયં સાધ્યત્વં ભગ્ને નિર્દિશન્નાહ- પ્રથમે ઇત્યાદિ| એવમિતિ ઉક્તાહારાચારેણેત્યર્થઃ| સુકરં સુખસાધ્યમ્||૧૫||-

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

પ્રથમે વયસિ ત્વેવં માસાત્ સન્ધિઃ સ્થિરો ભવેત્ ||૧૬|| મધ્યમે દ્વિગુણાત્ કાલાદુત્તરે ત્રિગુણાત્ સ્મૃતઃ |૧૭|

તસ્યૈવ સુકરત્વે કાલાવધિં દર્શયન્નાહ- પ્રથમે ઇત્યાદિ| સ્થિરો દૃઢ ઇત્યર્થઃ| દ્વિગુણાત્ કાલાદ્ દ્વાભ્યાં માસાભ્યામિત્યર્થઃ| ત્રિગુણાદિતિ ત્રિભિર્માસૈરિત્યર્થઃ||૧૬||-

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

અવનામિતમુન્નહ્યેદુન્નતં ચાવપીડયેત્ ||૧૭|| આઞ્છેદતિક્ષિપ્તમધો ગતં ચોપરિ વર્તયેત્ |૧૮|

ઇદાનીં દ્વિવિધાનામપિ સન્ધિમુક્તકાણ્ડભગ્નાનાં પ્રતીકારોપાયાનાહ- અવનામિતમિત્યાદિ| અવનામિતમ્ અધોગતમ્| ઉન્નહ્યેત્ ઊર્ધ્વં કુર્યાદિત્યર્થઃ| અતિક્ષિપ્તમ્ અતિપ્રેરિતમ્, ઉપરિ વર્તયેદુપરિ નયેદિત્યર્થઃ| ગયી તુ અવનામિતમિત્યાદિ પઠિત્વા પઞ્ચ સ્થાપનોપાયાનાહ, સ ચ પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ||૧૭||-

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

આઞ્છ્નૈઃ પીડનૈશ્ચૈવ સઙ્ક્ષેપૈર્બન્ધનૈસ્તથા ||૧૮|| સન્ધીઞ્છરીરે સર્વાંસ્તુ ચલાનપ્યચલાનપિ | એતૈસ્તુ સ્થાપનોપાયૈઃ સ્થાપયેન્મતિમાન્ ભિષક્ ||૧૯||

ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપતઃ સ્થાપનોપાયાનાહ- આઞ્છ્નૈરિત્યાદિ| પીડનગ્રહણેન નમનોન્નમનપરિવર્તનાનિ ગૃહ્યન્તે| સઙ્ક્ષેપઃ સમ્યક્ ક્ષેપઃ પ્રેરણમિત્યર્થઃ, તસ્ય ચ પિચ્ચિતં વિષયઃ; એતેન, આઞ્છ્નાદિભિરુપાયૈઃ પ્રાક્ સન્ધાય બન્ધનૈરુપાચરેદિત્યર્થઃ| સન્ધીનિતિ બાહુલ્યેન નિર્દેશઃ, તેન કાણ્ડભગ્નાનપ્યેતૈરુપાયૈઃ સ્થાપયેત્| ચલાનપ્યચલાનપીતિ હસ્તપાદકટીહનુગતાઃ સન્ધયશ્ચલાઃ, તદ્વિપરીતા અચલાઃ| ગયી તુ સઙ્ક્ષેપશબ્દેન આકુઞ્ચનમાહ, પીડનગ્રહણેન ચ નમનોન્નમનાકુઞ્ચનાનિ ગૃહ્યન્તે ઇતિ સઙ્ક્ષેપગ્રહણમનર્થકમિતિ કૃત્વા જેજ્જટસ્ય પાઠં દૂષયિત્વાઽઽપાતનિકાપૂર્વકં પાઠાન્તરં પઠતિ| તથાહિ- “તત્ર સ્થાપનમુક્તમેવોપસંહરન્નનુક્તં ચ સન્ધિસ્થાનેષુ નિર્દિશન્નાહ- આઞ્છ્નોત્પીડનોન્નામસઙ્ક્ષોભૈર્બન્ધનૈસ્તથા” ઇત્યાદિ; શેષં પૂર્વવત્||૧૮-૧૯||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ઉત્પિષ્ટમથ વિશ્લિષ્ટં સન્ધિં વૈદ્યો ન ઘટ્ટયેત્ | તસ્ય શીતાન્ પરીષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચાવચારયેત્ ||૨૦|| અભિઘાતે હૃતે સન્ધિઃ સ્વાં યાતિ પ્રકૃતિં પુનઃ | ઘૃતદિગ્ધેન પટ્ટેન વેષ્ટયિત્વા યથાવિધિ ||૨૧|| પટ્ટોપરિ કુશાન્ દત્ત્વા યથાવદ્બન્ધમાચરેત્ |૨૨|

ઇદાનીમુત્પિષ્ટવિશ્લિષ્ટયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- ઉત્પિષ્ટમિત્યાદિ| ઉત્પિષ્ટં વિશ્લિષ્ટં ચ સન્ધિં ન ઘટ્ટયેન્ન ચાલયેત્; ઉત્પિષ્ટઃ ચૂર્ણિતઃ, વિશ્લિષ્ટઃ વિઘટિતઃ સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુત ઇત્યર્થઃ| પ્રદેહો લેપઃ||૨૦-૨૧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

પ્રત્યઙ્ગભગ્નસ્ય વિધિરત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે ||૨૨||

પ્રત્યઙ્ગભગ્નચિકિત્સિતમાહ- પ્રત્યઙ્ગભગ્નસ્યેત્યાદિ| અઙ્ગમઙ્ગં પ્રતિ પ્રત્યઙ્ગં, નખાદારભ્ય યાવચ્છિર ઇતિ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

નખસન્ધિં સમુત્પિષ્ટં રક્તાનુગતમારયા | અવમથ્ય સ્રુતે રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્ ||૨૩||

નખસન્ધિમિત્યાદિ| સમુત્પિષ્ટં ચૂર્ણિતમ્| રક્તાનુગતં દુષ્ટરક્તસમ્બદ્ધમ્| આરયા ચર્મકારાસ્ત્રેણાવમથ્ય રક્તં સ્રાવયેદિત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ભગ્નાં વા સન્ધિમુક્તાં વા સ્થાપયિત્વાઽઙ્ગુલીં સમામ્ | અણુનાઽઽવેષ્ટ્ય પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ||૨૪||

અઙ્ગુલિભગ્નચિકિત્સિતમાહ- ભગ્નામિત્યાદિ| સ્થાપયિત્વા સંસ્થાપનૈર્નમનોન્નમનાદિભિઃ| અણુના સૂક્ષ્મેણેત્યર્થઃ, સ્થૂલપટ્ટેન ત્વાબાધા સ્યાત્||૨૪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

અભ્યજ્ય સર્પિષા પાદં તલભગ્નં કુશોત્તરમ્ | વસ્ત્રપટ્ટેન બધ્નીયાન્ન ચ વ્યાયામમાચરેત્ ||૨૫||

તલભગ્નચિકિત્સિતમાહ- અભ્યજ્યેત્યાદિ||૨૫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

અભ્યજ્યાયામયેજ્જઙ્ઘામૂરું ચ સુસમાહિતઃ | દત્ત્વા વૃક્ષત્વચઃ શીતા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ ||૨૬||

જઙ્ઘાભગ્નોરુભગ્નયોશ્ચિકિત્સામાહ- અભ્યજ્યેત્યાદિ| જઙ્ઘાપાદસ્યોપરિ નલકાશ્રયા| (આયામયેત્ બધ્નીયાત્|) સુસમાહિતઃ સાવધાનઃ| દત્ત્વા વૃક્ષત્વચઃ શીતા ઇતિ ન્યગ્રોધાદિશીતવૃક્ષાણાં કુશાં દત્ત્વેત્યર્થઃ||૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

મતિમાંશ્ચક્રયોગેન હ્યાઞ્છેદૂર્વસ્થિ નિર્ગતમ્ | સ્ફુટિતં પિચ્ચિતં ચાપિ બધ્નીયાત્ પૂર્વવદ્ભિષક્ ||૨૭||

ચક્રયોગેનાઞ્છેદિતિ વર્તુલાં કુશાં દત્ત્વા નામયિત્વા ચક્રવદાઞ્છેદ્બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| ગયી તુ સમ્ભ્રમભ્રમદ્બલવત્તરપુરુષો હસ્તદ્વયોપરિ ગૃહીતપાર્ષ્ણિપાદદ્વયત્વાત્ તદ્ભ્રમણજવેન નિરન્તરભ્રાન્તસ્ય ભગ્નવતઃ પુરુષકાયસ્ય ચક્રાકારોપલમ્ભાદ્યુક્તશ્ચક્રયોગ ઇત્યાહ| સ્ફુટિતં પિચ્ચિતં ચાપીતિ ઊર્વસ્થીતિ સમ્બન્ધનીયમ્| અપિશબ્દાત્ સ્ફુટિતપિચ્ચિતસદૃશેષ્વન્યેષુ ભગ્નેષુ યદસ્થિનિર્મુક્તં ત્વગાદિભિરસંશ્લિષ્ટં તદપનીય બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| પૂર્વવત્ સમમિત્યર્થઃ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

આઞ્છેદૂર્ધ્વમધો વાઽપિ કટિભગ્નં તુ માનવમ્ | તતઃ સ્થાનસ્થિતે સન્ધૌ બસ્તિભિઃ સમુપાચરેત્ ||૨૮||

કટિભગ્નચિકિત્સામાહ- આઞ્છેદૂર્ધ્વમિત્યાદિ| આઞ્છેદૂર્ધ્વમધો વાઽપીતિ ઊર્ધ્વગતમસ્થિ અધઃ કૃત્વા બધ્નીયાત્, અધોગતં તૂર્ધ્વં કૃત્વા બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| બસ્તિભિઃ સ્નેહબસ્તિભિઃ| નનુ કટિભગ્નમસાધ્યમુક્તં; તદ્યથા- “ભિન્નં કપાલં કટ્યાં તુ સન્ધિમુક્તં તથા ચ્યુતમ્| જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ચ વર્જયેત્તુ વિચક્ષણઃ” (નિ. ૧૫) ઇતિ વ્યર્થમેવ ચિકિત્સિતં? નૈવં, પ્રતિ પિષ્ટં ચેતિ ચકારો વર્જયેદિત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ, તેનાનેન યાપ્યત્વં સમુચ્ચીયતે; એતદુક્તં ભવતિ- કપાલભેદો વર્જ્યઃ, સન્ધિમુક્તસન્ધિચ્યુતે તુ યાપ્યે, તેન તદ્વિષયચિકિત્સિતમિદં સાર્થકમિતિ ગયી; જેજ્જટસ્તુ વર્જયેદિત્યત્ર વર્જનશબ્દઃ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વપ્રતિપાદનાર્થો ન તુ નિષેધાર્થ ઇત્યાહ||૨૮||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

પર્શુકાસ્વથ ભગ્નાસુ ઘૃતાભ્યક્તસ્ય તિષ્ઠતઃ | દક્ષિણાસ્વથવા વામાસ્વનુમૃજ્ય નિબન્ધનીઃ ||૨૯|| તતઃ કવલિકાં દત્ત્વા વેષ્ટયેત્ સુસમાહિતઃ | તૈલપૂર્ણે કટાહે વા દ્રોણ્યાં વા શાયયેન્નરમ્ ||૩૦||

પર્શુકાભગ્નચિકિત્સિતમાહ- પર્શુકાસ્વથેત્યાદિ| પર્શુક્રાઃ પૃષ્ઠભાગનિબન્ધનાન્યસ્થીનિ, તેષાં નમનમેવ ભગ્નત્વમ્| તિષ્ઠત ઇતિ ઊર્ધ્વસ્થિતશરીરસ્ય, નોપવિષ્ટસ્યેત્યર્થઃ| દક્ષિણાસ્વથવા વામાસુ પર્શુકાસ્વિતિ સમ્બન્ધઃ| અનુમૃજ્ય ઘૃતાક્તહસ્તેન સમીકરણાર્થમવમૃજ્ય| નિબન્ધનીઃ માંસરજ્જવ ઇત્યર્થઃ | કવલિકા વંશાદિવિદલશકલા, વસ્ત્રમયીત્યન્યે| વેષ્ટયેદિતિ ‘વેલ્લિતકબન્ધેન’ ઇતિ શેષઃ| સુસમાહિતઃ સાવધાનો વૈદ્યઃ| દ્રોણી કાષ્ઠવિરચિતા નૌરિવ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

મુસલેનોત્ક્ષિપેત્ કક્ષામંસસન્ધૌ વિસંહતે | સ્થાનસ્થિતં ચ બધ્નીયાત્ સ્વસ્તિકેન વિચક્ષણઃ ||૩૧||

સ્કન્ધભગ્નચિકિત્સિતમાહ- મુસલેનેત્યાદિ| ઉત્ક્ષિપેત્ ઊર્ધ્વં નયેત્| અંસસન્ધૌ બાહુશિરઃસન્ધૌ| વિસંહતે વિશ્લિષ્ટે| સ્વસ્તિકેન બન્ધવિશેષેણેત્યર્થઃ||૩૧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

કૌર્પરં તુ તથા સન્ધિમઙ્ગુષ્ઠેનાનુમાર્જયેત્ | અનુમૃજ્ય તતઃ સન્ધિં પીડયેત્ કૂર્પરાચ્ચ્યુતમ્ ||૩૨|| પ્રસાર્યાકુઞ્ચયેચ્ચૈનં સ્નેહસેકં ચ દાપયેત્ |૩૩|

કૂર્પરસન્ધિભગ્નચિકિત્સિતમાહ- કૌર્પરમિત્યાદિ| બાહુમધ્યે કૂર્પરસન્ધિઃ| અનુમાર્જયેત્ અનુમર્દયેત્; પ્રચ્યુતસ્ય સન્ધ્યસ્થ્નો માર્ગોપલમ્ભાર્થં માર્જનં વિધેયમ્||૩૨||-

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

એવં જાનુનિ ગુલ્ફે ચ મણિબન્ધે ચ કારયેત્ ||૩૩||

કૂર્પરસન્ધિચિકિત્સિતં સઙ્ક્ષેપાર્થમન્યત્રાતિદિશન્નાહ- એવમિત્યાદિ| એવં કૂર્પરસન્ધિચિકિત્સિતપ્રકારેણેત્યર્થઃ| ગુલ્ફઃ પાર્ષ્ણ્યુપરિગ્રન્થિઃ| મણિબન્ધો હસ્તતલસ્યોપરિતનઃ સન્ધિઃ||૩૩||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ઉભે તલે સમે કૃત્વા તલભગ્નસ્ય દેહિનઃ | બધ્નીયાદામતૈલેન પરિષેકં ચ કારયેત્ ||૩૪|| મૃત્પિણ્ડં ધારયેત્ પૂર્વં લવણં ચ તતઃ પરમ્ | હસ્તે જાતબલે ચાપિ કુર્યાત્ પાષાણધારણમ્ ||૩૫||

પ્રાક્ પાદતલચિકિત્સિતમુક્તમ્, અથ હસ્તતલચિકિત્સિતમાહ- ઉભે તલે ઇત્યાદિ| ઉભે તલે ઇતિ એકં પાણિતલં, દ્વિતીયં પાદતલમ્, ઇત્યુભે તલે ઇતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ ઉમે અપિ હસ્તતલે; તત્રૈકસ્ય ભઙ્ગે વામં દક્ષિણેન, દક્ષિણં વામેન, ઉભયોસ્તુ ભઙ્ગે તત્સમેન કાષ્ઠમયેન ઉભે અપિ બધ્નીયાદિત્યાહ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- હસ્તતલં પાદતલં વા તત્સમેન કાષ્ઠમયેન મિત્વા દ્વે અપિ સહ બધ્નીયાદેવં દાર્ઢ્યં ભવતીતિ| મૃત્પિણ્ડાદિધારણમાત્મકર્મપ્રાપ્ત્યર્થમ્| જેજ્જટસ્તુ ‘મૃત્પિણ્ડં ધારયેત્ પૂર્વં’ ઇત્યાદિ પાઠં ન મન્યતે, કિન્તુ ‘પ્રાગ્ગોમયમયં પિણ્ડં ધારયેન્મૃન્મયં તતઃ| હસ્તે જાતબલે પશ્ચાત્ કુર્યાત્ પાષાણધારણમ્’ ઇતિ પઠતિ||૩૪-૩૫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

સન્નમુન્નમયેત્ સ્વિન્નમક્ષકં મુસલેન તુ | તથોન્નતં પીડયેચ્ચ બધ્નીયાદ્ગાઢમેવ ચ ||૩૬||

નતોન્નતયોરક્ષકયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- સન્નમિત્યાદિ| સન્નમ્ અધઃપ્રવિષ્ટમ્, ઉન્નમયેત્ મુસલેનેતિ સમ્બન્ધઃ; સ્વિન્નમુન્નતં મુસલેનાધઃ પીડયેત્| અક્ષકોંઽસસન્ધેરુપરિષ્ટાદ્ભવતિ||૩૬||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ઊરુવચ્ચાપિ કર્તવ્યં બાહુભગ્નચિકિત્સિતમ્ |૩૭|

બાહુભગ્નચિકિત્સિતમૂરુભગ્નચિકિત્સિતેનાતિદિશન્નાહ- ઊરુવદિત્યાદિ| કૂર્પરાંશયોર્મધ્યે બાહુઃ|૩૭|-

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

ગ્રીવાયાં તુ વિવૃત્તાયાં પ્રવિષ્ટાયામધોઽપિ વા ||૩૭|| અવટાવથ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેન્નરમ્ | તતઃ કુશાં સમં દત્ત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ ||૩૮|| ઉત્તાનં શાયયેચ્ચૈનં સપ્તરાત્રમતન્દ્રિતઃ |૩૯|

ગ્રીવાયામિત્યાદિ| વિવૃત્તાયાં વક્રાયામ્| કૃકાટિકાભાગસન્ધૌ ગર્તોઽવટુઃ, હનૂ મુખસન્ધી, અવટૌ હન્વોશ્ચ ગૃહીત્વા ઉન્નમયેદિતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ, અધઃ પ્રવિષ્ટાયામવટૌ ગૃહીત્વા, વિવૃત્તાયાં હન્વોરિતિ ક્રમમાહ| કુશાં સમં દત્ત્વેતિ સમમિતિ દત્ત્વેત્યસ્ય વિશેષણં, વેષ્ટયેદિત્યસ્ય વિશેષણમિદમિત્યન્યે; એતેન નાતિગાઢં નાતિશિથિલમિત્યર્થઃ| અતન્દ્રિતોઽનલસઃ, ‘વૈદ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૩૭-૩૮||-

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

હન્વસ્થિની સમાનીય હનુસન્ધૌ વિસંહતે ||૩૯|| સ્વેદયિત્વા સ્થિતે સમ્યક્ પઞ્ચાઙ્ગીં વિતરેદ્ભિષક્ | વાતઘ્નમધુરૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં નસ્યે ચ પૂજિતમ્ ||૪૦||

હનુભગ્નચિકિત્સિતમાહ- હન્વસ્થિનીત્યાદિ| સમાનીયેતિ દક્ષિણં વામેન, વામં દક્ષિણેન સમમાનીયેત્યર્થઃ| વિસંહતે વિશ્લિષ્ટે સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતે ઇત્યર્થઃ| પઞ્ચાઙ્ગી બન્ધવિશેષઃ પઞ્ચપદચીરાઙ્ગી| વાતઘ્નમધુરૈરિતિ વાતઘ્નાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, વિદારિગન્ધાદીનીત્યન્યે, મધુરાણિ કાકોલ્યાદીનિ, તૈઃ સિદ્ધં સર્પિર્ઘૃતં, કલ્કકષાયાભ્યામિત્યર્થઃ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

અભગ્નાંશ્ચલિતાન્ દન્તાન્ સરક્તાનવપીડયેત્ | તરુણસ્ય મનુષ્યસ્ય શીતૈરાલેપયેદ્બહિઃ ||૪૧|| સિક્ત્વાઽમ્બુભિસ્તતઃ શીતૈઃ સન્ધાનીયૈરુપાચરેત્ | ઉત્પલસ્ય ચ નાલેન ક્ષીરપાનં વિધીયતે ||૪૨|| જીર્ણસ્ય તુ મનુષ્યસ્ય વર્જયેચ્ચલિતાન્ દ્વિજાન્ |૪૩|

દન્તભગ્નચિકિત્સિતમાહ- અભગ્નાનિત્યાદિ| સન્ધાનીયૈરિતિ મધુઘૃતાદિભિઃ, ન્યગ્રોધાદીનાં કષાયાણાં કલ્કૈશ્ચેત્યર્થઃ||૪૧-૪૨||-

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

નાસાં સન્નાં વિવૃત્તાં વા ઋજ્વીં કૃત્વા શલાકયા ||૪૩|| પૃથઙ્ગાસિકયોર્નાડ્યૌ દ્વિમુખ્યૌ સમ્પ્રવેશયેત્ | તતઃ પટ્ટેન સંવેષ્ટ્ય ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ||૪૪||

નાસાભગ્નચિકિત્સિતમાહ- નાસામિત્યાદિ| સન્નામ્ અભિઘાતેનાન્તઃપ્રવિષ્ટામ્| વિવૃત્તાં વક્રામ્| તત્ર સન્નાં શલાકયોન્નમ્ય, વક્રાં પુનઃ ઋજૂકૃત્વેત્યર્થઃ| દ્વિમુખ્યૌ નાડ્યૌ અન્તર્બહિર્મુખ્યૌ, નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસિંહાણકાદિનિર્ગમાર્થમ્| ઘૃતસેકં ઘૃતપરિષેકમ્||૪૩-૪૪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ભગ્નં કર્ણં તુ બધ્નીયાત્ સમં કૃત્વા ઘૃતપ્લુતમ્ | સદ્યઃક્ષતવિધાનં ચ તતઃ પશ્ચાત્ સમાચરેત્ ||૪૫||

કર્ણભગ્નચિકિત્સિતમાહ- ભગ્નમિત્યાદિ| ભગ્નં કુટિલમ્, અન્તઃપ્રવિષ્ટં વા| સદ્યઃક્ષતવિધાનમિતિ મધુઘૃતાભ્યઙ્ગશીતપરિષેકાદિ| અત્ર ‘સદ્યઃક્ષતવિધિશ્ચાપિ નયને નિર્ગતે બહિઃ’- ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તન્ન પઠનીયં, ભિન્નં નેત્રમકર્મણ્યમિત્યાદિનૈવ સિદ્ધત્વાત્; અન્યે તુ ચક્ષુર્ભગ્નદ્વયપ્રતિપાદનાર્થં પઠનીયમિતિ મન્યન્તે||૪૫||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

મસ્તુલુઙ્ગાદ્વિના ભિન્ને કપાલે મધુસર્પિષી | દત્ત્વા તતો નિબધ્નીયાત્ સપ્તાહં ચ પિબેદ્ધૃતમ્ ||૪૬||

કપાલભગ્નચિકિત્સિતમાહ- મસ્તુલુઙ્ગાદ્વિનેત્યાદિ| મસ્તુલુઙ્ગસ્રાવે તુ પ્રાગભિહિતૈવ બાલવર્તિરિત્યભિપ્રાયઃ||૪૬||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

પતનાદભિઘાતાદ્વા શૂનમઙ્ગં યદક્ષતમ્ | શીતાન્ પ્રદેહાન્ સેકાંશ્ચ ભિષક્ તસ્યાવચારયેત્ ||૪૭||

શીતાન્ પ્રદેહાન્ સેકાંશ્ચ શીતાન્; નોષ્ણાન્ કથમપિ, અતિસ્રુતરક્તત્વેન પાકભયાત્||૪૭||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

અથ જઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કપાટશયનં હિતમ્ | કીલકા બન્ધનાર્થં ચ પઞ્ચ કાર્યા વિજાનતા ||૪૮|| યથા ન ચલનં તસ્ય ભગ્નસ્ય ક્રિયતે તથા | સન્ધેરુભયતો દ્વૌ દ્વૌ તલે ચૈકશ્ચ કીલકઃ ||૪૯||

જઙ્ઘોરુભઙ્ગેષુ પશ્ચાત્કર્મવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- અથ જઙ્ઘેત્યાદિ| ભગ્નાનાં કાણ્ડભગ્નાનાં, દ્વિવિધાનામપીત્યપરે| કપાટશયનમવશ્યં કાર્યમ્| કપાટશયનેનૈવ સહ દેશાદ્દેશાન્તરનયનાર્થમ્, આધારભૂતશયનચાલનાર્થમિત્યન્યે| આધેયભૂતશરીરાવયવચલનપરિહારાર્થં કીલાઃ| કીલાનાં પઞ્ચસઙ્ખ્યાત્વં જઙ્ઘોર્વોર્દ્વયોરેકતરસ્ય ભગ્નમપેક્ષ્ય; તત્ર જઙ્ઘાભગ્ને તુ ગુલ્ફસન્ધેરુભયતો દ્વૌ, જાનુસન્ધેરપ્યુભયતો દ્વૌ, એકશ્ચ તલે, એવં પઞ્ચ; ઊરુભગ્ને જાનુસન્ધેરુભયતો દ્વૌ, દ્વૌ વઙ્ક્ષણસન્ધેરુભયતઃ, તલે ચૈક ઇત્યત્રાપિ પઞ્ચ; ઉભયભઙ્ગાપેક્ષયા તુ સપ્તભિરેવ કીલૈર્યન્ત્રણમ્| તથાહિ- ઉભયતો બહિર્દ્વૌ ગુલ્ફયોઃ, દ્વૌ ચ જાનુનોઃ, દ્વૌ ચ વઙ્ક્ષણયોઃ, તલે ચૈક એવં સપ્ત| અત્ર “જઙ્ઘોર્વોઃ પાર્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વૌ તલે ચૈકશ્ચ કીલક” ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તચ્ચ નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતં, તસ્માન્ન પઠનીયમ્| ગયદાસશ્ચાત્ર પાઠાન્તરં કિમપિ પઠતિ; તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૪૮-૪૯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા | ભગ્નસન્ધિવિમોક્ષેષુ વિધિમેનં સમાચરેત્ ||૫૦||

અમુમેવ જઙ્ઘોરુભગ્નકપાટશયનાદિવિધિમન્યત્રાપિ દર્શયન્નાહ- શ્રોણ્યામિત્યાદિ| શ્રોણિઃ કટિઃ| વક્ષ ઉરઃ| અક્ષકૌ અંસસન્ધેરુપરિ| ભગ્નસન્ધિવિમોક્ષેષ્વિતિ કાણ્ડભગ્નેષુ તથા સન્ધિવિમોક્ષેષ્વપિ દ્વિવિધેષુ ભગ્નેષુ સમાચરેદિત્યર્થઃ| વિધિમેનમિતિ કપાટશયનકીલકનિયમનાદિકમ્||૫૦||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

સન્ધીંશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધાન્ સ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્ ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ સમ્યક્ પ્રકૃતિમાનયેત્ ||૫૧||

સદ્યોભગ્નવિધાનં નિર્દિશ્ય ચિરભગ્નવિધાનમાહ- સન્ધીનિત્યાદિ| બુદ્ધ્યા ચેતિ ‘સ્વયમપ્યૂહ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૫૧||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

કાણ્ડભગ્ને પ્રરૂઢે તુ વિષમોલ્બણસંહિતે | આપોથ્ય સમયેદ્ભગ્નં તતો ભગ્નવદાચરેત્ ||૫૨||

ચિરવિમુક્તસન્ધિમભિધાય ચિરકાણ્ડભગ્નવિધિમાહ- કાણ્ડભગ્ન ઇત્યાદિ| આપોથ્ય વિશ્લેષ્ય| સમયેત્ સમં કુર્યાદિત્યર્થઃ||૫૨||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

કલ્પયેન્નિર્ગતં શુષ્ક્રં વ્રણાન્તેઽસ્થિ સમાહિતઃ | સન્ધ્યન્તે વા ક્રિયાં કુર્યાત્ સવ્રણે વ્રણભગ્નવત્ ||૫૩||

કલ્પયેત્ છિન્દ્યાત્| વ્રણાન્તે વ્રણૈકદેશે| સમાહિતઃ સાવધાનઃ; યથાઽન્યત્ર વ્રણો ન ભવતિ તથા છિન્દ્યાદિત્યર્થઃ| સન્ધ્યન્તે સન્ધિસમીપ ઇત્યર્થઃ| કિંવિશિષ્ટે સન્ધ્યન્તે? સવ્રણે વ્રણયુક્ત ઇત્યર્થઃ||૫૩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ઊર્ધ્વકાયે તુ ભગ્નાનાં મસ્તિષ્ક્યં કર્ણપૂરણમ્ | ઘૃતપાનં હિતં નસ્યં પ્રશાખાસ્વનુવાસનમ્ ||૫૪||

ઇદાનીમૂર્ધ્વાધઃકાયવિશેષેણ ભગ્નક્રિયાવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- ઊર્ધ્વકાય ઇત્યાદિ| મસ્તિષ્ક્યં શિરોબસ્તિપ્રકારઃ, સ ચ સ્નેહાક્તપિચુપ્લોતાદિભિઃ| નસ્યં પ્રશાખાસ્વિતિ પ્રકૃષ્ટાઃ શાખાઃ પ્રશાખાસ્તાસુ; જાનુજઙ્ઘાબાહુદ્વયગતે ભગ્ને નસ્યં, ઘૃતપાનં બસ્તિશ્ચ સર્વત્રૈવેતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ મસ્તિષ્ક્યાદિકં નસ્યાન્તં સર્વમૂર્ધ્વકાયગતભગ્ન એવ, પ્રશાખાસુ બસ્તિરિતિ વ્યાખ્યાનયતિ||૫૪||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ તૈલં ભગ્નપ્રસાધકમ્ | રાત્રૌ રાત્રૌ તિલાન્ કૃષ્ણાન્ વાસયેદસ્થિરે જલે ||૫૫|| દિવા દિવા શોષયિત્વા ગવાં ક્ષીરેણ ભાવયેત્ | તૃતીયં સપ્તરાત્રં તુ ભાવયેન્મધુકામ્બુના ||૫૬|| તતઃ ક્ષીરં પુનઃ પીતાન્ સુશુષ્કાંશ્ચૂર્ણયેદ્ભિષક્ | કાકોલ્યાદિં સયષ્ટ્યાહ્વં મઞ્જિષ્ઠાં સારિવાં તથા ||૫૭|| કુષ્ઠં સર્જરસં માંસીં સુરદારુ સચન્દનમ્ | શતપુષ્પાં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય તિલચૂર્ણેન યોજયેત્ ||૫૮|| પીડનાર્થં ચ કર્તવ્યં સર્વગન્ધશૃતં પયઃ | ચતુર્ગુણેન પયસા તત્તૈલં વિપચેદ્ભિષક્ ||૫૯|| એલામંશુમતીં પત્રં જીવકં તગરં તથા | રોધ્રં પ્રપૌણ્ડરીકં ચ તથા કાલાનુસારિ(વા)ણમ્ ||૬૦|| સૈરેયકં ક્ષીરશુક્લામનન્તાં સમધૂલિકામ્ | પિષ્ટ્વા શૃઙ્ગાટકં ચૈવ પૂર્વોક્તાન્યૌષધાનિ ચ ||૬૧|| એભિસ્તદ્વિપચેત્તૈલં શાસ્ત્રવિન્મૃદુનાઽગ્નિના | એતત્તૈલં સદા પથ્યં ભગ્નાનાં સર્વકર્મસુ ||૬૨|| આક્ષેપકે પક્ષઘાતે તાલુશોષે તથાઽર્દિતે | મન્યાસ્તમ્ભે શિરોરોગે કર્ણશૂલે હનુગ્રહે ||૬૩|| બાધિર્યે તિમિરે ચૈવ યે ચ સ્ત્રીષુ ક્ષયં ગતાઃ | પથ્યં પાને તથાઽભ્યઙ્ગે નસ્યે બસ્તિષુ ભોજને ||૬૪|| ગ્રીવાસ્કન્ધોરસાં વૃદ્ધિરમુનૈવોપજાયતે | મુખં ચ પદ્મપ્રતિમં સસુગન્ધિસમીરણમ્ ||૬૫|| ગન્ધતૈલમિદં નામ્ના સર્વવાતવિકારનુત્ | રાજાર્હમેતત્ કર્તવ્યં રાજ્ઞામેવ વિચક્ષણૈઃ ||૬૬||

તદેવ બસ્તિકર્ણપૂરણપાનનસ્યાનુવાસનસાધનતૈલં નિર્દિશન્નાહ- અત ઇત્યાદિ| વાસયેદિતિ પ્રથમં સપ્તરાત્રં યાવત્| અસ્થિરે જલે વહતિ પાનીયે| ગવાં ક્ષીરેણેતિ ‘ભાવ્યદ્રવ્યસમેન’ ઇતિ શેષઃ| ભાવયેદ્ દ્વિતીયં સપ્તરાત્રમ્| મધુકામ્બુનેતિ ‘ભાવ્યદ્રવ્યસમેન’ ઇતિ શેષઃ| તતઃ ક્ષીરં પુનઃ પીતાનિતિ ક્ષીરેણ ભાવ્યદ્રવ્યસમેન પુનર્ભાવિતાન્, ચતુર્થસપ્તરાત્રમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| કાકોલ્યાદિં સયષ્ટ્યાહ્વમિતિ યષ્ટિમધુનિ કાકોલ્યાદાવુક્તેઽપિ પુનર્યષ્ટીપાઠો દ્વિભાગાર્થં, યથાલાભપરિભાષાપરિહારેણાવશ્યં પ્રક્ષેપાર્થં વા| કાકોલ્યાદિશતપુષ્પાન્તાનાં ચૂર્ણપાદં તિલચૂર્ણપાદૈસ્ત્રિભિર્યોજયન્તિ તન્ત્રાન્તરદર્શિનો વૃદ્ધવૈદ્યા ઇતિ જેજ્જટઃ| ગયી તુ “તિલચૂર્ણસ્ય ચત્વારો ભાગાઃ, ભાગશ્ચૈકઃ પ્રકીર્તિતાનાં (કાકોલ્યાદીનાં), તથા યષ્ટ્યાહ્વાદીનાં શતપુષ્પાન્તાનાં દ્વિતીયો ભાગ ઇતિ ષડ્ભાગાઃ” ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ| વઙ્ગદત્તસ્તુ તિલચૂર્ણસમં તત્ર મિલિતં ચૂર્ણમિષ્યત ઇત્યાહ| સર્વગન્ધશૃતં પય ઇત્યત્ર સર્વગન્ધા એલાદયઃ, અન્યે ચ કટુકફલાદયઃ, તૈઃ શૃતં ક્વથિતં, પયઃ ક્ષીરમ્| અત્ર ચ ક્ષીરપાકે ઇયં પરિભાષા સ્મરણીયા- “ક્વાથ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષં કર્તવ્યં ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ” ઇતિ| યાવતા ચ ક્ષીરેણ તિલચૂર્ણમુત્સાદનીયં ભવતિ તાવન્માત્રં શૃતં કરણીયમ્| તતઃ શૃતેન ક્ષીરેણોષ્ણેનૈવ કાકોલ્યાદિચૂર્ણસહિતં તત્તિલચૂર્ણમાર્દ્રીકૃત્ય ચક્રેણ પીડયેત્| પીડનાદુત્પન્નં તૈલં યથા સંસ્કાર્યં તં પ્રકારમાહ- ચતુર્ગુણેનેત્યાદિ| અંશુમતી શાલપર્ણી| કાલાનુસારિવા તગરં; તગરસ્ય દ્વિરુચ્ચારણં ભાગદ્વયપ્રતિપાદનાર્થમ્| સૈરેયકં કણ્ટશેલુકઃ| ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારી| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| મધૂલિકા મર્કટતૃણવિશેષઃ| શૃઙ્ગાટકં ત્રિકણ્ટકં જલજં ફલમ્| પૂર્વોક્તાન્યૌષધાનિ કાકોલ્યાદીનિ શતપુષ્પાન્તાનિ, તાનિ સર્વાણિ ચ તાવતા ભાગેન સમેન કલ્પયિતવ્યાનિ, યાવતા તૈલપાદિકાનિ ભવન્તિ| મૃદુનાઽગ્નિનેતિ મૃદ્વગ્નેર્માનમુચ્યતે- “પદ્મવિસ્તરયુક્તેન મૃદુના વહ્નિના શનૈઃ| પચેત્ સ્નેહમધશ્ચોર્ધ્વં ચાલયિત્વા નિરન્તરમ્|| સમ્યક્પાકો ભવત્યેવમન્યથા દગ્ધતાં વ્રજેત્”- ઇતિ| સર્વકર્મસુ પાનાભ્યઙ્ગાદિષુ| ગન્ધતૈલમિદં નામ્નેતિ અસ્ય તૈલસ્ય ગન્ધતૈલમિતિ સઞ્જ્ઞા; વૈતરણે પુનરસ્યાણુતૈલસઞ્જ્ઞા| રાજ્ઞામેવેતિ રાજ્ઞામેવેદં તૈલં પણ્ડિતૈર્વિધાતવ્યં, મહાસમ્ભારસાધ્યત્વાત્; ન પુનરન્યેષાં નિષિદ્ધમ્||૫૫-૬૬||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

ત્રપુસાક્ષપ્રિયાલાનાં તૈલાનિ મધુરૈઃ સહ | વસાં દત્ત્વા યથાલાભં ક્ષીરે દશગુણે પચેત્ ||૬૭|| સ્નેહોત્તમમિદં ચાશુ કુર્યાદ્ભગ્નપ્રસાધનમ્ | પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસ્તિકર્મણિ સેચને ||૬૮||

ત્રપુસં કર્કટીભેદઃ, અક્ષો બિભીતકઃ, પ્રિયાલશ્ચારઃ| મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ| તાનિ ચ સ્નેહપાદિકાનિ| વસાં દત્ત્વા યથાલાભમિતિ યદિ લભ્યતે તદા નિક્ષિપેદિત્યર્થઃ| સેચને પરિષેકે| અમું પાઠં કેચિદનાર્ષં મન્યન્તે||૬૭-૬૮||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

ભગ્નં નૈતિ યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ | પક્વમાંસસિરાસ્નાયુ તદ્ધિ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ||૬૯||

ઇદાનીં ભગ્ને બાહ્યાનામાભ્યન્તરાણાં ચ પાકકારિણાં પરિહારાય પાકપ્રશમકારિણાં ચ સેવનાયાહ- ભગ્નં નૈતીત્યાદિ| નૈતિ ન ગચ્છતીત્યર્થઃ| પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીતેત્યર્થઃ||૬૯||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

ભગ્નં સન્ધિમનાવિદ્ધમહીનાઙ્ગમનુલ્બણમ્ | સુખચેષ્ટાપ્રચારં ચ સંહિતં સમ્યગાદિશેત્ ||૭૦||

સમ્યગ્રૂઢલક્ષણમાહ- ભગ્નમિત્યાદિ| અનાવિદ્ધમ્ અનાકુલમ્| અનુલ્બણમ્ અનુન્નતમ્| સુખચેષ્ટાપ્રચારમિતિ ચેષ્ટાપ્રચાર આકુઞ્ચનપ્રસારણાદિકઃ||૭૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ભગ્નચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||