3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ભગ્નાનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અલ્પાશિનોઽનાત્મવતો જન્તોર્વાતાત્મકસ્ય ચ | ઉપદ્રવૈર્વા જુષ્ટસ્ય ભગ્નં કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્ | વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષાન્નમેવ ચ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શાલિર્માંસરસઃ ક્ષીરં સર્પિર્યૂષઃ સતીનજઃ | બૃંહણં ચાન્નપાનં સ્યાદ્દેયં ભગ્નાય જાનતા ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

મધૂકોદુમ્બરાશ્વત્થપલાશકકુભત્વચઃ | વંશસર્જવટાનાં ચ કુશાર્થમુપસંહરેત્ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આલેપનાર્થં મઞ્જિષ્ઠાં મધુકં રક્તચન્દનમ્ | શતધૌતઘૃતોન્મિશ્રં શાલિપિષ્ટં ચ સંહરેત્ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

સપ્તાહાદથ સપ્તાહાત્ સૌમ્યેષ્વૃતુષુ બન્ધનમ્ | સાધારણેષુ કર્તવ્યં પઞ્ચમે પઞ્ચમેઽહનિ ||૮|| આગ્નેયેષુ ત્ર્યહાત્ કુર્યાદ્ભગ્નદોષવશેન વા |૯|

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

તત્રાતિશિથિલં બદ્ધે સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે ||૯|| ગાઢેનાપિ ત્વગાદીનાં શોફો રુક્ પાક એવ ચ | તસ્માત્ સાધારણં બન્ધં ભગ્ને શંસન્તિ તદ્વિદઃ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ન્યગ્રોધાદિકષાયં તુ સુશીતં પરિષેચને | પઞ્ચમૂલીવિપક્વં તુ ક્ષીરં કુર્યાત્ સવેદને ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સુખોષ્ણમવચાર્યં વા ચક્રતૈલં વિજાનતા |૧૨|

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

વિભજ્ય કાલં દોષં ચ દોષઘ્નૌષધસંયુતમ્ ||૧૨|| પરિષેકં પ્રદેહં ચ વિદધ્યાચ્છીતમેવ ચ |૧૩|

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્ ||૧૩|| શીતલં લાક્ષયા યુક્તં પ્રાતર્ભગ્નઃ પિબેન્નરઃ |૧૪|

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણં સર્પિર્મધૂત્તરૈઃ ||૧૪|| પ્રતિસાર્ય કષાયૈસ્તુ શેષં ભગ્નવદાચરેત્ |૧૫|

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

પ્રથમે વયસિ ત્વેવં ભગ્નં સુકરમાદિશેત્ ||૧૫|| અલ્પદોષસ્ય જન્તોસ્તુ કાલે ચ શિશિરાત્મકે |૧૬|

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

પ્રથમે વયસિ ત્વેવં માસાત્ સન્ધિઃ સ્થિરો ભવેત્ ||૧૬|| મધ્યમે દ્વિગુણાત્ કાલાદુત્તરે ત્રિગુણાત્ સ્મૃતઃ |૧૭|

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

અવનામિતમુન્નહ્યેદુન્નતં ચાવપીડયેત્ ||૧૭|| આઞ્છેદતિક્ષિપ્તમધો ગતં ચોપરિ વર્તયેત્ |૧૮|

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

આઞ્છ્નૈઃ પીડનૈશ્ચૈવ સઙ્ક્ષેપૈર્બન્ધનૈસ્તથા ||૧૮|| સન્ધીઞ્છરીરે સર્વાંસ્તુ ચલાનપ્યચલાનપિ | એતૈસ્તુ સ્થાપનોપાયૈઃ સ્થાપયેન્મતિમાન્ ભિષક્ ||૧૯||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ઉત્પિષ્ટમથ વિશ્લિષ્ટં સન્ધિં વૈદ્યો ન ઘટ્ટયેત્ | તસ્ય શીતાન્ પરીષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચાવચારયેત્ ||૨૦|| અભિઘાતે હૃતે સન્ધિઃ સ્વાં યાતિ પ્રકૃતિં પુનઃ | ઘૃતદિગ્ધેન પટ્ટેન વેષ્ટયિત્વા યથાવિધિ ||૨૧|| પટ્ટોપરિ કુશાન્ દત્ત્વા યથાવદ્બન્ધમાચરેત્ |૨૨|

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

પ્રત્યઙ્ગભગ્નસ્ય વિધિરત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

નખસન્ધિં સમુત્પિષ્ટં રક્તાનુગતમારયા | અવમથ્ય સ્રુતે રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્ ||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ભગ્નાં વા સન્ધિમુક્તાં વા સ્થાપયિત્વાઽઙ્ગુલીં સમામ્ | અણુનાઽઽવેષ્ટ્ય પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ||૨૪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

અભ્યજ્ય સર્પિષા પાદં તલભગ્નં કુશોત્તરમ્ | વસ્ત્રપટ્ટેન બધ્નીયાન્ન ચ વ્યાયામમાચરેત્ ||૨૫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

અભ્યજ્યાયામયેજ્જઙ્ઘામૂરું ચ સુસમાહિતઃ | દત્ત્વા વૃક્ષત્વચઃ શીતા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ ||૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

મતિમાંશ્ચક્રયોગેન હ્યાઞ્છેદૂર્વસ્થિ નિર્ગતમ્ | સ્ફુટિતં પિચ્ચિતં ચાપિ બધ્નીયાત્ પૂર્વવદ્ભિષક્ ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

આઞ્છેદૂર્ધ્વમધો વાઽપિ કટિભગ્નં તુ માનવમ્ | તતઃ સ્થાનસ્થિતે સન્ધૌ બસ્તિભિઃ સમુપાચરેત્ ||૨૮||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

પર્શુકાસ્વથ ભગ્નાસુ ઘૃતાભ્યક્તસ્ય તિષ્ઠતઃ | દક્ષિણાસ્વથવા વામાસ્વનુમૃજ્ય નિબન્ધનીઃ ||૨૯|| તતઃ કવલિકાં દત્ત્વા વેષ્ટયેત્ સુસમાહિતઃ | તૈલપૂર્ણે કટાહે વા દ્રોણ્યાં વા શાયયેન્નરમ્ ||૩૦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

મુસલેનોત્ક્ષિપેત્ કક્ષામંસસન્ધૌ વિસંહતે | સ્થાનસ્થિતં ચ બધ્નીયાત્ સ્વસ્તિકેન વિચક્ષણઃ ||૩૧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

કૌર્પરં તુ તથા સન્ધિમઙ્ગુષ્ઠેનાનુમાર્જયેત્ | અનુમૃજ્ય તતઃ સન્ધિં પીડયેત્ કૂર્પરાચ્ચ્યુતમ્ ||૩૨|| પ્રસાર્યાકુઞ્ચયેચ્ચૈનં સ્નેહસેકં ચ દાપયેત્ |૩૩|

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

એવં જાનુનિ ગુલ્ફે ચ મણિબન્ધે ચ કારયેત્ ||૩૩||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ઉભે તલે સમે કૃત્વા તલભગ્નસ્ય દેહિનઃ | બધ્નીયાદામતૈલેન પરિષેકં ચ કારયેત્ ||૩૪|| મૃત્પિણ્ડં ધારયેત્ પૂર્વં લવણં ચ તતઃ પરમ્ | હસ્તે જાતબલે ચાપિ કુર્યાત્ પાષાણધારણમ્ ||૩૫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

સન્નમુન્નમયેત્ સ્વિન્નમક્ષકં મુસલેન તુ | તથોન્નતં પીડયેચ્ચ બધ્નીયાદ્ગાઢમેવ ચ ||૩૬||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ઊરુવચ્ચાપિ કર્તવ્યં બાહુભગ્નચિકિત્સિતમ્ |૩૭|

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

ગ્રીવાયાં તુ વિવૃત્તાયાં પ્રવિષ્ટાયામધોઽપિ વા ||૩૭|| અવટાવથ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેન્નરમ્ | તતઃ કુશાં સમં દત્ત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ ||૩૮|| ઉત્તાનં શાયયેચ્ચૈનં સપ્તરાત્રમતન્દ્રિતઃ |૩૯|

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

હન્વસ્થિની સમાનીય હનુસન્ધૌ વિસંહતે ||૩૯|| સ્વેદયિત્વા સ્થિતે સમ્યક્ પઞ્ચાઙ્ગીં વિતરેદ્ભિષક્ | વાતઘ્નમધુરૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં નસ્યે ચ પૂજિતમ્ ||૪૦||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

અભગ્નાંશ્ચલિતાન્ દન્તાન્ સરક્તાનવપીડયેત્ | તરુણસ્ય મનુષ્યસ્ય શીતૈરાલેપયેદ્બહિઃ ||૪૧|| સિક્ત્વાઽમ્બુભિસ્તતઃ શીતૈઃ સન્ધાનીયૈરુપાચરેત્ | ઉત્પલસ્ય ચ નાલેન ક્ષીરપાનં વિધીયતે ||૪૨|| જીર્ણસ્ય તુ મનુષ્યસ્ય વર્જયેચ્ચલિતાન્ દ્વિજાન્ |૪૩|

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

નાસાં સન્નાં વિવૃત્તાં વા ઋજ્વીં કૃત્વા શલાકયા ||૪૩|| પૃથઙ્ગાસિકયોર્નાડ્યૌ દ્વિમુખ્યૌ સમ્પ્રવેશયેત્ | તતઃ પટ્ટેન સંવેષ્ટ્ય ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ||૪૪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ભગ્નં કર્ણં તુ બધ્નીયાત્ સમં કૃત્વા ઘૃતપ્લુતમ્ | સદ્યઃક્ષતવિધાનં ચ તતઃ પશ્ચાત્ સમાચરેત્ ||૪૫||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

મસ્તુલુઙ્ગાદ્વિના ભિન્ને કપાલે મધુસર્પિષી | દત્ત્વા તતો નિબધ્નીયાત્ સપ્તાહં ચ પિબેદ્ધૃતમ્ ||૪૬||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

પતનાદભિઘાતાદ્વા શૂનમઙ્ગં યદક્ષતમ્ | શીતાન્ પ્રદેહાન્ સેકાંશ્ચ ભિષક્ તસ્યાવચારયેત્ ||૪૭||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

અથ જઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કપાટશયનં હિતમ્ | કીલકા બન્ધનાર્થં ચ પઞ્ચ કાર્યા વિજાનતા ||૪૮|| યથા ન ચલનં તસ્ય ભગ્નસ્ય ક્રિયતે તથા | સન્ધેરુભયતો દ્વૌ દ્વૌ તલે ચૈકશ્ચ કીલકઃ ||૪૯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા | ભગ્નસન્ધિવિમોક્ષેષુ વિધિમેનં સમાચરેત્ ||૫૦||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

સન્ધીંશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધાન્ સ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્ ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ સમ્યક્ પ્રકૃતિમાનયેત્ ||૫૧||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

કાણ્ડભગ્ને પ્રરૂઢે તુ વિષમોલ્બણસંહિતે | આપોથ્ય સમયેદ્ભગ્નં તતો ભગ્નવદાચરેત્ ||૫૨||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

કલ્પયેન્નિર્ગતં શુષ્ક્રં વ્રણાન્તેઽસ્થિ સમાહિતઃ | સન્ધ્યન્તે વા ક્રિયાં કુર્યાત્ સવ્રણે વ્રણભગ્નવત્ ||૫૩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ઊર્ધ્વકાયે તુ ભગ્નાનાં મસ્તિષ્ક્યં કર્ણપૂરણમ્ | ઘૃતપાનં હિતં નસ્યં પ્રશાખાસ્વનુવાસનમ્ ||૫૪||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ તૈલં ભગ્નપ્રસાધકમ્ | રાત્રૌ રાત્રૌ તિલાન્ કૃષ્ણાન્ વાસયેદસ્થિરે જલે ||૫૫|| દિવા દિવા શોષયિત્વા ગવાં ક્ષીરેણ ભાવયેત્ | તૃતીયં સપ્તરાત્રં તુ ભાવયેન્મધુકામ્બુના ||૫૬|| તતઃ ક્ષીરં પુનઃ પીતાન્ સુશુષ્કાંશ્ચૂર્ણયેદ્ભિષક્ | કાકોલ્યાદિં સયષ્ટ્યાહ્વં મઞ્જિષ્ઠાં સારિવાં તથા ||૫૭|| કુષ્ઠં સર્જરસં માંસીં સુરદારુ સચન્દનમ્ | શતપુષ્પાં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય તિલચૂર્ણેન યોજયેત્ ||૫૮|| પીડનાર્થં ચ કર્તવ્યં સર્વગન્ધશૃતં પયઃ | ચતુર્ગુણેન પયસા તત્તૈલં વિપચેદ્ભિષક્ ||૫૯|| એલામંશુમતીં પત્રં જીવકં તગરં તથા | રોધ્રં પ્રપૌણ્ડરીકં ચ તથા કાલાનુસારિ(વા)ણમ્ ||૬૦|| સૈરેયકં ક્ષીરશુક્લામનન્તાં સમધૂલિકામ્ | પિષ્ટ્વા શૃઙ્ગાટકં ચૈવ પૂર્વોક્તાન્યૌષધાનિ ચ ||૬૧|| એભિસ્તદ્વિપચેત્તૈલં શાસ્ત્રવિન્મૃદુનાઽગ્નિના | એતત્તૈલં સદા પથ્યં ભગ્નાનાં સર્વકર્મસુ ||૬૨|| આક્ષેપકે પક્ષઘાતે તાલુશોષે તથાઽર્દિતે | મન્યાસ્તમ્ભે શિરોરોગે કર્ણશૂલે હનુગ્રહે ||૬૩|| બાધિર્યે તિમિરે ચૈવ યે ચ સ્ત્રીષુ ક્ષયં ગતાઃ | પથ્યં પાને તથાઽભ્યઙ્ગે નસ્યે બસ્તિષુ ભોજને ||૬૪|| ગ્રીવાસ્કન્ધોરસાં વૃદ્ધિરમુનૈવોપજાયતે | મુખં ચ પદ્મપ્રતિમં સસુગન્ધિસમીરણમ્ ||૬૫|| ગન્ધતૈલમિદં નામ્ના સર્વવાતવિકારનુત્ | રાજાર્હમેતત્ કર્તવ્યં રાજ્ઞામેવ વિચક્ષણૈઃ ||૬૬||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

ત્રપુસાક્ષપ્રિયાલાનાં તૈલાનિ મધુરૈઃ સહ | વસાં દત્ત્વા યથાલાભં ક્ષીરે દશગુણે પચેત્ ||૬૭|| સ્નેહોત્તમમિદં ચાશુ કુર્યાદ્ભગ્નપ્રસાધનમ્ | પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસ્તિકર્મણિ સેચને ||૬૮||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

ભગ્નં નૈતિ યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ | પક્વમાંસસિરાસ્નાયુ તદ્ધિ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ||૬૯||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

ભગ્નં સન્ધિમનાવિદ્ધમહીનાઙ્ગમનુલ્બણમ્ | સુખચેષ્ટાપ્રચારં ચ સંહિતં સમ્યગાદિશેત્ ||૭૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ભગ્નચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||