3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಭಗ್ನಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಅಲ್ಪಾಶಿನೋಽನಾತ್ಮವತೋ ಜನ್ತೋರ್ವಾತಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಚ | ಉಪದ್ರವೈರ್ವಾ ಜುಷ್ಟಸ್ಯ ಭಗ್ನಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೩||

ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಅಲ್ಪಾಶಿನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾತ್ಮವತಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಅಪಥ್ಯರತಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಾತ್ಮಕಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ| ಉಪದ್ರವೈರಿತಿ ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಾಧ್ಮಾನಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙ್ಗಾದಯಃ| ಅಮುಂ ಪಾಠಂ ಜೇಜ್ಜಟೋ ನ ಮನ್ಯತೇ; ಗಯೀ ತು ಮನ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಮಾಭಿರಙ್ಗೀಕೃತಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಲವಣಂ ಕಟುಕಂ ಕ್ಷಾರಮಮ್ಲಂ ಮೈಥುನಮಾತಪಮ್ | ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಚ ನ ಸೇವೇತ ಭಗ್ನೋ ರೂಕ್ಷಾನ್ನಮೇವ ಚ ||೪||

ಇದಾನೀಮಸೇವ್ಯಾನಾಹ- ಲವಣಮಿತ್ಯಾದಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಶಾಲಿರ್ಮಾಂಸರಸಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸರ್ಪಿರ್ಯೂಷಃ ಸತೀನಜಃ | ಬೃಂಹಣಂ ಚಾನ್ನಪಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ದೇಯಂ ಭಗ್ನಾಯ ಜಾನತಾ ||೫||

ಇದಾನೀಂ ಸೇವ್ಯಾನಾಹ- ಶಾಲಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಂ ವ್ರಣೇ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತ್ಯಾ ನಿಷಿದ್ಧಮಪಿ ಭಗ್ನೇಽಪವಾದತ್ವಾತ್ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ಪುನರವ್ರಣೇ ಏವ ಭಗ್ನೇ ಕ್ಷೀರಂ ದಾತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಕೇಚಿತ್ತು ಭಗ್ನೇ ಕ್ಷೀರದಾನಂ ವಿರುದ್ಧಂ, ನವಧಾನ್ಯಾದಿವರ್ಗಪಠಿತತ್ವೇನ ಪಾಕಪೂಯಜನಕತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುಃ; ಕೇಚಿತ್ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರಿತಿ ಚ ಸಮಸ್ತಮೇಕಪದಂ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಕ್ಷೀರಾದುತ್ಥಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರಿತಿ| ಸತೀನೋ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ, ಸತೀನಾನಾಂ ವಾತಕರಾಣಾಮಪಿ ಸರ್ಪಿರಾದಿಸಂಸ್ಕೃತತ್ವಾದ್ಯೂಷೋ ಭಗ್ನೇ ಯುಜ್ಯತ ಏವ| ಬೃಂಹಣಂ ದೇಹವೃದ್ಧಿಕರಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಮಧೂಕೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪಲಾಶಕಕುಭತ್ವಚಃ | ವಂಶಸರ್ಜವಟಾನಾಂ ಚ ಕುಶಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರೇತ್ ||೬||

ಭಗ್ನವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಂ ಕುಶಾ, ತದರ್ಥಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಧೂಕೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಸಂಹರೇತ್ ಏಕತ್ರ ಕುರ್ಯಾತ್| ವಂಶಸರ್ಜವಟಾನಾಂ ಚೇತಿ ‘ತ್ವಚ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುಶಾಶಬ್ದೇನ ಭಗ್ನಬನ್ಧನಾರ್ಥಂ ವಂಶವೇತ್ರಾದಿಕಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ಕುಶ್ಯಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಆಲೇಪನಾರ್ಥಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಮಧುಕಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್ | ಶತಧೌತಘೃತೋನ್ಮಿಶ್ರಂ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಸಂಹರೇತ್ ||೭||

ಭಗ್ನೇ ಲೇಪನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಆಲೇಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಹರೇತ್ ಏಕತ್ರ ಕುರ್ಯಾತ್| ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಅಮ್ಲಪೇಷಿತಮಾಹರೇತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಅಮ್ಲಪೇಷಿತಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಪಿಷ್ಟಮ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ಸಪ್ತಾಹಾದಥ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಸೌಮ್ಯೇಷ್ವೃತುಷು ಬನ್ಧನಮ್ | ಸಾಧಾರಣೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಪಞ್ಚಮೇಽಹನಿ ||೮|| ಆಗ್ನೇಯೇಷು ತ್ರ್ಯಹಾತ್ ಕುರ್ಯಾದ್ಭಗ್ನದೋಷವಶೇನ ವಾ |೯|

ಭಗ್ನವ್ರಣವಿಶೇಷೇ ಬನ್ಧನಕಾಲಾವಧಿಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಪ್ತಾಹಾದಿತ್ಯಾದಿ||೮||-

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ತತ್ರಾತಿಶಿಥಿಲಂ ಬದ್ಧೇ ಸನ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಂ ನ ಜಾಯತೇ ||೯|| ಗಾಢೇನಾಪಿ ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ಶೋಫೋ ರುಕ್ ಪಾಕ ಏವ ಚ | ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾಧಾರಣಂ ಬನ್ಧಂ ಭಗ್ನೇ ಶಂಸನ್ತಿ ತದ್ವಿದಃ ||೧೦||

ಇದಾನೀಂ ತ್ರಿವಿಧೋ ಬನ್ಧೋ ವ್ರಣೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಗಾಢಃ, ಸಮಃ, ಶಿಥಿಲ ಇತಿ; ತತ್ರ ಭಗ್ನೇಷು ಗಾಢಶಿಥಿಲಯೋರ್ಬನ್ಧಯೋರ್ದೋಷಾವಹತ್ವಾತ್ ಸಮಮೇವ ಬನ್ಧಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾತಿಶಿಥಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಸನ್ಧೀನಾಂ ದೃಢತಾ ||೯-೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಷಾಯಂ ತು ಸುಶೀತಂ ಪರಿಷೇಚನೇ | ಪಞ್ಚಮೂಲೀವಿಪಕ್ವಂ ತು ಕ್ಷೀರಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸವೇದನೇ ||೧೧||

ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೌ ಕಾಲೇ ಚೋಷ್ಣೇ ಪರಿಷೇಕಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನ್ಯಗ್ರೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಂ ಪಾಕಾದಿಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಚ| ವಾತೋತ್ತರೇ ಸಪಿತ್ತೇ ಸಶೂಲೇ ಚ ಪರಿಷೇಕಾನ್ತರಮಾಹ- ಪಞ್ಚಮೂಲೀತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ಸ್ವಲ್ಪಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಸುಖೋಷ್ಣಮವಚಾರ್ಯಂ ವಾ ಚಕ್ರತೈಲಂ ವಿಜಾನತಾ |೧೨|

ವಾತಕಫಪ್ರಕೃತೌ ಸಶೂಲೇ ಸಶೀತೇ ಚ ಕಾಲೇ ಚಕ್ರತೈಲಮಾಹ- ಸುಖೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಚಾರ್ಯಂ ‘ಪರಿಷೇಕೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಕ್ರತೈಲಂ ಸದ್ಯಃಪೀಡಿತೋದ್ಧೃತಮೇಕೇ ವದನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ಪುನರಣುತೈಲಕಲ್ಪೇನ ಗೃಹೀತಮಪಕ್ವಂ ತೈಲಂ ಚಕ್ರತೈಲಮಾಹುಃ|೧೨|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

ವಿಭಜ್ಯ ಕಾಲಂ ದೋಷಂ ಚ ದೋಷಘ್ನೌಷಧಸಂಯುತಮ್ ||೧೨|| ಪರಿಷೇಕಂ ಪ್ರದೇಹಂ ಚ ವಿದಧ್ಯಾಚ್ಛೀತಮೇವ ಚ |೧೩|

ವಿಭಜ್ಯ ಕಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಮೇವ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದ್ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯೋಷ್ಣಮಪಿ||೧೨||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

ಗೃಷ್ಟಿಕ್ಷೀರಂ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಮಧುರೌಷಧಸಾಧಿತಮ್ ||೧೩|| ಶೀತಲಂ ಲಾಕ್ಷಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾತರ್ಭಗ್ನಃ ಪಿಬೇನ್ನರಃ |೧೪|

ಭಗ್ನೇ ಆಭ್ಯನ್ತರಮೌಷಧಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗೃಷ್ಟಿಕ್ಷೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಥಮಪ್ರಸೂತಾ ಗೌಃ| ಮಧುರೌಷಧಾನಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ| ಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇನ್ನ ತು ಭುಕ್ತೇ| ಕಲ್ಪನಾ ಚೇಯಂ- ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಧುರಾಣಾಂ ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಮಷ್ಟಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಚತುರ್ಗುಣೋದಕಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ ಸರ್ಪಿರ್ಲಾಕ್ಷಾಕರ್ಷಮಾತ್ರಪ್ರಕ್ಷೇಪಾನ್ವಿತಂ; ತಚ್ಚ ಲಘೌ ಕೋಷ್ಠೇ ದೇಯಮ್, ಇಯಂ ಚ ದಿನಂ ಪ್ರತಿ ಮಾತ್ರಾ||೧೩||-

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

ಸವ್ರಣಸ್ಯ ತು ಭಗ್ನಸ್ಯ ವ್ರಣಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧೂತ್ತರೈಃ ||೧೪|| ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯ ಕಷಾಯೈಸ್ತು ಶೇಷಂ ಭಗ್ನವದಾಚರೇತ್ |೧೫|

ಇದಾನೀಂ ಸವ್ರಣಸ್ಯ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸವ್ರಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣಂ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯ ಲೇಪಯಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯ? ಕಷಾಯೈಃ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೈಃ? ಸರ್ಪಿರ್ಮಧೂತ್ತರೈಃ ಘೃತಮಧುಪ್ರಧಾನೈಃ; ಕಷಾಯೋಽತ್ರ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಲ್ಕಃ| ಶೇಷಮ್ ಆಹಾರವಿಹಾರಾದಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||-

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

ಪ್ರಥಮೇ ವಯಸಿ ತ್ವೇವಂ ಭಗ್ನಂ ಸುಕರಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೫|| ಅಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ ಜನ್ತೋಸ್ತು ಕಾಲೇ ಚ ಶಿಶಿರಾತ್ಮಕೇ |೧೬|

ಇದಾನೀಂ ಕಾಲದೋಷಾಶ್ರಯಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಭಗ್ನೇ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರಥಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ಉಕ್ತಾಹಾರಾಚಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಕರಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮ್||೧೫||-

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

ಪ್ರಥಮೇ ವಯಸಿ ತ್ವೇವಂ ಮಾಸಾತ್ ಸನ್ಧಿಃ ಸ್ಥಿರೋ ಭವೇತ್ ||೧೬|| ಮಧ್ಯಮೇ ದ್ವಿಗುಣಾತ್ ಕಾಲಾದುತ್ತರೇ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ ಸ್ಮೃತಃ |೧೭|

ತಸ್ಯೈವ ಸುಕರತ್ವೇ ಕಾಲಾವಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಥಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರೋ ದೃಢ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿಗುಣಾತ್ ಕಾಲಾದ್ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಸಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿಗುಣಾದಿತಿ ತ್ರಿಭಿರ್ಮಾಸೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||-

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

ಅವನಾಮಿತಮುನ್ನಹ್ಯೇದುನ್ನತಂ ಚಾವಪೀಡಯೇತ್ ||೧೭|| ಆಞ್ಛೇದತಿಕ್ಷಿಪ್ತಮಧೋ ಗತಂ ಚೋಪರಿ ವರ್ತಯೇತ್ |೧೮|

ಇದಾನೀಂ ದ್ವಿವಿಧಾನಾಮಪಿ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಾನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರೋಪಾಯಾನಾಹ- ಅವನಾಮಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವನಾಮಿತಮ್ ಅಧೋಗತಮ್| ಉನ್ನಹ್ಯೇತ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್ ಅತಿಪ್ರೇರಿತಮ್, ಉಪರಿ ವರ್ತಯೇದುಪರಿ ನಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು ಅವನಾಮಿತಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯಾನಾಹ, ಸ ಚ ಪಾಠೋಽಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೧೭||-

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

ಆಞ್ಛ್ನೈಃ ಪೀಡನೈಶ್ಚೈವ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೈರ್ಬನ್ಧನೈಸ್ತಥಾ ||೧೮|| ಸನ್ಧೀಞ್ಛರೀರೇ ಸರ್ವಾಂಸ್ತು ಚಲಾನಪ್ಯಚಲಾನಪಿ | ಏತೈಸ್ತು ಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯೈಃ ಸ್ಥಾಪಯೇನ್ಮತಿಮಾನ್ ಭಿಷಕ್ ||೧೯||

ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯಾನಾಹ- ಆಞ್ಛ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪೀಡನಗ್ರಹಣೇನ ನಮನೋನ್ನಮನಪರಿವರ್ತನಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಕ್ಷೇಪಃ ಪ್ರೇರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ತಸ್ಯ ಚ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ವಿಷಯಃ; ಏತೇನ, ಆಞ್ಛ್ನಾದಿಭಿರುಪಾಯೈಃ ಪ್ರಾಕ್ ಸನ್ಧಾಯ ಬನ್ಧನೈರುಪಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ನಿರ್ದೇಶಃ, ತೇನ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಾನಪ್ಯೇತೈರುಪಾಯೈಃ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಚಲಾನಪ್ಯಚಲಾನಪೀತಿ ಹಸ್ತಪಾದಕಟೀಹನುಗತಾಃ ಸನ್ಧಯಶ್ಚಲಾಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಾ ಅಚಲಾಃ| ಗಯೀ ತು ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಶಬ್ದೇನ ಆಕುಞ್ಚನಮಾಹ, ಪೀಡನಗ್ರಹಣೇನ ಚ ನಮನೋನ್ನಮನಾಕುಞ್ಚನಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಗ್ರಹಣಮನರ್ಥಕಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಜೇಜ್ಜಟಸ್ಯ ಪಾಠಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾಽಽಪಾತನಿಕಾಪೂರ್ವಕಂ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠತಿ| ತಥಾಹಿ- “ತತ್ರ ಸ್ಥಾಪನಮುಕ್ತಮೇವೋಪಸಂಹರನ್ನನುಕ್ತಂ ಚ ಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನೇಷು ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಆಞ್ಛ್ನೋತ್ಪೀಡನೋನ್ನಾಮಸಙ್ಕ್ಷೋಭೈರ್ಬನ್ಧನೈಸ್ತಥಾ” ಇತ್ಯಾದಿ; ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್||೧೮-೧೯||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ಉತ್ಪಿಷ್ಟಮಥ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿಂ ವೈದ್ಯೋ ನ ಘಟ್ಟಯೇತ್ | ತಸ್ಯ ಶೀತಾನ್ ಪರೀಷೇಕಾನ್ ಪ್ರದೇಹಾಂಶ್ಚಾವಚಾರಯೇತ್ ||೨೦|| ಅಭಿಘಾತೇ ಹೃತೇ ಸನ್ಧಿಃ ಸ್ವಾಂ ಯಾತಿ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುನಃ | ಘೃತದಿಗ್ಧೇನ ಪಟ್ಟೇನ ವೇಷ್ಟಯಿತ್ವಾ ಯಥಾವಿಧಿ ||೨೧|| ಪಟ್ಟೋಪರಿ ಕುಶಾನ್ ದತ್ತ್ವಾ ಯಥಾವದ್ಬನ್ಧಮಾಚರೇತ್ |೨೨|

ಇದಾನೀಮುತ್ಪಿಷ್ಟವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಉತ್ಪಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಚ ಸನ್ಧಿಂ ನ ಘಟ್ಟಯೇನ್ನ ಚಾಲಯೇತ್; ಉತ್ಪಿಷ್ಟಃ ಚೂರ್ಣಿತಃ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಃ ವಿಘಟಿತಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರದೇಹೋ ಲೇಪಃ||೨೦-೨೧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಭಗ್ನಸ್ಯ ವಿಧಿರತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೨೨||

ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಭಗ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ, ನಖಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವಚ್ಛಿರ ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ನಖಸನ್ಧಿಂ ಸಮುತ್ಪಿಷ್ಟಂ ರಕ್ತಾನುಗತಮಾರಯಾ | ಅವಮಥ್ಯ ಸ್ರುತೇ ರಕ್ತೇ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟೇನ ಲೇಪಯೇತ್ ||೨೩||

ನಖಸನ್ಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮುತ್ಪಿಷ್ಟಂ ಚೂರ್ಣಿತಮ್| ರಕ್ತಾನುಗತಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಸಮ್ಬದ್ಧಮ್| ಆರಯಾ ಚರ್ಮಕಾರಾಸ್ತ್ರೇಣಾವಮಥ್ಯ ರಕ್ತಂ ಸ್ರಾವಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ಭಗ್ನಾಂ ವಾ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಾಂ ವಾ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾಽಙ್ಗುಲೀಂ ಸಮಾಮ್ | ಅಣುನಾಽಽವೇಷ್ಟ್ಯ ಪಟ್ಟೇನ ಘೃತಸೇಕಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ||೨೪||

ಅಙ್ಗುಲಿಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಭಗ್ನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಸಂಸ್ಥಾಪನೈರ್ನಮನೋನ್ನಮನಾದಿಭಿಃ| ಅಣುನಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಸ್ಥೂಲಪಟ್ಟೇನ ತ್ವಾಬಾಧಾ ಸ್ಯಾತ್||೨೪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

ಅಭ್ಯಜ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪಾದಂ ತಲಭಗ್ನಂ ಕುಶೋತ್ತರಮ್ | ವಸ್ತ್ರಪಟ್ಟೇನ ಬಧ್ನೀಯಾನ್ನ ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಮಾಚರೇತ್ ||೨೫||

ತಲಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಅಭ್ಯಜ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೨೫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

ಅಭ್ಯಜ್ಯಾಯಾಮಯೇಜ್ಜಙ್ಘಾಮೂರುಂ ಚ ಸುಸಮಾಹಿತಃ | ದತ್ತ್ವಾ ವೃಕ್ಷತ್ವಚಃ ಶೀತಾ ವಸ್ತ್ರಪಟ್ಟೇನ ವೇಷ್ಟಯೇತ್ ||೨೬||

ಜಙ್ಘಾಭಗ್ನೋರುಭಗ್ನಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಭ್ಯಜ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಜಙ್ಘಾಪಾದಸ್ಯೋಪರಿ ನಲಕಾಶ್ರಯಾ| (ಆಯಾಮಯೇತ್ ಬಧ್ನೀಯಾತ್|) ಸುಸಮಾಹಿತಃ ಸಾವಧಾನಃ| ದತ್ತ್ವಾ ವೃಕ್ಷತ್ವಚಃ ಶೀತಾ ಇತಿ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಶೀತವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಕುಶಾಂ ದತ್ತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ಮತಿಮಾಂಶ್ಚಕ್ರಯೋಗೇನ ಹ್ಯಾಞ್ಛೇದೂರ್ವಸ್ಥಿ ನಿರ್ಗತಮ್ | ಸ್ಫುಟಿತಂ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ಚಾಪಿ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಪೂರ್ವವದ್ಭಿಷಕ್ ||೨೭||

ಚಕ್ರಯೋಗೇನಾಞ್ಛೇದಿತಿ ವರ್ತುಲಾಂ ಕುಶಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ನಾಮಯಿತ್ವಾ ಚಕ್ರವದಾಞ್ಛೇದ್ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು ಸಮ್ಭ್ರಮಭ್ರಮದ್ಬಲವತ್ತರಪುರುಷೋ ಹಸ್ತದ್ವಯೋಪರಿ ಗೃಹೀತಪಾರ್ಷ್ಣಿಪಾದದ್ವಯತ್ವಾತ್ ತದ್ಭ್ರಮಣಜವೇನ ನಿರನ್ತರಭ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಭಗ್ನವತಃ ಪುರುಷಕಾಯಸ್ಯ ಚಕ್ರಾಕಾರೋಪಲಮ್ಭಾದ್ಯುಕ್ತಶ್ಚಕ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯಾಹ| ಸ್ಫುಟಿತಂ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ಚಾಪೀತಿ ಊರ್ವಸ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ಫುಟಿತಪಿಚ್ಚಿತಸದೃಶೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಭಗ್ನೇಷು ಯದಸ್ಥಿನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ತ್ವಗಾದಿಭಿರಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ತದಪನೀಯ ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವವತ್ ಸಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ಆಞ್ಛೇದೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾಽಪಿ ಕಟಿಭಗ್ನಂ ತು ಮಾನವಮ್ | ತತಃ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇ ಸನ್ಧೌ ಬಸ್ತಿಭಿಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೨೮||

ಕಟಿಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಆಞ್ಛೇದೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಞ್ಛೇದೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾಽಪೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಗತಮಸ್ಥಿ ಅಧಃ ಕೃತ್ವಾ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ಅಧೋಗತಂ ತೂರ್ಧ್ವಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಸ್ತಿಭಿಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಭಿಃ| ನನು ಕಟಿಭಗ್ನಮಸಾಧ್ಯಮುಕ್ತಂ; ತದ್ಯಥಾ- “ಭಿನ್ನಂ ಕಪಾಲಂ ಕಟ್ಯಾಂ ತು ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ ತಥಾ ಚ್ಯುತಮ್| ಜಘನಂ ಪ್ರತಿ ಪಿಷ್ಟಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ತು ವಿಚಕ್ಷಣಃ” (ನಿ. ೧೫) ಇತಿ ವ್ಯರ್ಥಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ? ನೈವಂ, ಪ್ರತಿ ಪಿಷ್ಟಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನಾನೇನ ಯಾಪ್ಯತ್ವಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ; ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಕಪಾಲಭೇದೋ ವರ್ಜ್ಯಃ, ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಚ್ಯುತೇ ತು ಯಾಪ್ಯೇ, ತೇನ ತದ್ವಿಷಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿದಂ ಸಾರ್ಥಕಮಿತಿ ಗಯೀ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ವರ್ಜನಶಬ್ದಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥೋ ನ ತು ನಿಷೇಧಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾಹ||೨೮||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

ಪರ್ಶುಕಾಸ್ವಥ ಭಗ್ನಾಸು ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಃ | ದಕ್ಷಿಣಾಸ್ವಥವಾ ವಾಮಾಸ್ವನುಮೃಜ್ಯ ನಿಬನ್ಧನೀಃ ||೨೯|| ತತಃ ಕವಲಿಕಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ವೇಷ್ಟಯೇತ್ ಸುಸಮಾಹಿತಃ | ತೈಲಪೂರ್ಣೇ ಕಟಾಹೇ ವಾ ದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ವಾ ಶಾಯಯೇನ್ನರಮ್ ||೩೦||

ಪರ್ಶುಕಾಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪರ್ಶುಕಾಸ್ವಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಶುಕ್ರಾಃ ಪೃಷ್ಠಭಾಗನಿಬನ್ಧನಾನ್ಯಸ್ಥೀನಿ, ತೇಷಾಂ ನಮನಮೇವ ಭಗ್ನತ್ವಮ್| ತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ಊರ್ಧ್ವಸ್ಥಿತಶರೀರಸ್ಯ, ನೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದಕ್ಷಿಣಾಸ್ವಥವಾ ವಾಮಾಸು ಪರ್ಶುಕಾಸ್ವಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನುಮೃಜ್ಯ ಘೃತಾಕ್ತಹಸ್ತೇನ ಸಮೀಕರಣಾರ್ಥಮವಮೃಜ್ಯ| ನಿಬನ್ಧನೀಃ ಮಾಂಸರಜ್ಜವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ | ಕವಲಿಕಾ ವಂಶಾದಿವಿದಲಶಕಲಾ, ವಸ್ತ್ರಮಯೀತ್ಯನ್ಯೇ| ವೇಷ್ಟಯೇದಿತಿ ‘ವೇಲ್ಲಿತಕಬನ್ಧೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸುಸಮಾಹಿತಃ ಸಾವಧಾನೋ ವೈದ್ಯಃ| ದ್ರೋಣೀ ಕಾಷ್ಠವಿರಚಿತಾ ನೌರಿವ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

ಮುಸಲೇನೋತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಕಕ್ಷಾಮಂಸಸನ್ಧೌ ವಿಸಂಹತೇ | ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಂ ಚ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಸ್ವಸ್ತಿಕೇನ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೩೧||

ಸ್ಕನ್ಧಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಮುಸಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ನಯೇತ್| ಅಂಸಸನ್ಧೌ ಬಾಹುಶಿರಃಸನ್ಧೌ| ವಿಸಂಹತೇ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ| ಸ್ವಸ್ತಿಕೇನ ಬನ್ಧವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

ಕೌರ್ಪರಂ ತು ತಥಾ ಸನ್ಧಿಮಙ್ಗುಷ್ಠೇನಾನುಮಾರ್ಜಯೇತ್ | ಅನುಮೃಜ್ಯ ತತಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪೀಡಯೇತ್ ಕೂರ್ಪರಾಚ್ಚ್ಯುತಮ್ ||೩೨|| ಪ್ರಸಾರ್ಯಾಕುಞ್ಚಯೇಚ್ಚೈನಂ ಸ್ನೇಹಸೇಕಂ ಚ ದಾಪಯೇತ್ |೩೩|

ಕೂರ್ಪರಸನ್ಧಿಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕೌರ್ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹುಮಧ್ಯೇ ಕೂರ್ಪರಸನ್ಧಿಃ| ಅನುಮಾರ್ಜಯೇತ್ ಅನುಮರ್ದಯೇತ್; ಪ್ರಚ್ಯುತಸ್ಯ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋ ಮಾರ್ಗೋಪಲಮ್ಭಾರ್ಥಂ ಮಾರ್ಜನಂ ವಿಧೇಯಮ್||೩೨||-

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ಏವಂ ಜಾನುನಿ ಗುಲ್ಫೇ ಚ ಮಣಿಬನ್ಧೇ ಚ ಕಾರಯೇತ್ ||೩೩||

ಕೂರ್ಪರಸನ್ಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮನ್ಯತ್ರಾತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಕೂರ್ಪರಸನ್ಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಲ್ಫಃ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯುಪರಿಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಮಣಿಬನ್ಧೋ ಹಸ್ತತಲಸ್ಯೋಪರಿತನಃ ಸನ್ಧಿಃ||೩೩||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ಉಭೇ ತಲೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ತಲಭಗ್ನಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಬಧ್ನೀಯಾದಾಮತೈಲೇನ ಪರಿಷೇಕಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್ ||೩೪|| ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಂ ಧಾರಯೇತ್ ಪೂರ್ವಂ ಲವಣಂ ಚ ತತಃ ಪರಮ್ | ಹಸ್ತೇ ಜಾತಬಲೇ ಚಾಪಿ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಾಷಾಣಧಾರಣಮ್ ||೩೫||

ಪ್ರಾಕ್ ಪಾದತಲಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಮ್, ಅಥ ಹಸ್ತತಲಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಉಭೇ ತಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಭೇ ತಲೇ ಇತಿ ಏಕಂ ಪಾಣಿತಲಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಾದತಲಮ್, ಇತ್ಯುಭೇ ತಲೇ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯೀ ತು ಉಮೇ ಅಪಿ ಹಸ್ತತಲೇ; ತತ್ರೈಕಸ್ಯ ಭಙ್ಗೇ ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣೇನ, ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾಮೇನ, ಉಭಯೋಸ್ತು ಭಙ್ಗೇ ತತ್ಸಮೇನ ಕಾಷ್ಠಮಯೇನ ಉಭೇ ಅಪಿ ಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯಾಹ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಹಸ್ತತಲಂ ಪಾದತಲಂ ವಾ ತತ್ಸಮೇನ ಕಾಷ್ಠಮಯೇನ ಮಿತ್ವಾ ದ್ವೇ ಅಪಿ ಸಹ ಬಧ್ನೀಯಾದೇವಂ ದಾರ್ಢ್ಯಂ ಭವತೀತಿ| ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಾದಿಧಾರಣಮಾತ್ಮಕರ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ‘ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಂ ಧಾರಯೇತ್ ಪೂರ್ವಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಂ ನ ಮನ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ‘ಪ್ರಾಗ್ಗೋಮಯಮಯಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಧಾರಯೇನ್ಮೃನ್ಮಯಂ ತತಃ| ಹಸ್ತೇ ಜಾತಬಲೇ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಾಷಾಣಧಾರಣಮ್’ ಇತಿ ಪಠತಿ||೩೪-೩೫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

ಸನ್ನಮುನ್ನಮಯೇತ್ ಸ್ವಿನ್ನಮಕ್ಷಕಂ ಮುಸಲೇನ ತು | ತಥೋನ್ನತಂ ಪೀಡಯೇಚ್ಚ ಬಧ್ನೀಯಾದ್ಗಾಢಮೇವ ಚ ||೩೬||

ನತೋನ್ನತಯೋರಕ್ಷಕಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಮ್ ಅಧಃಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್, ಉನ್ನಮಯೇತ್ ಮುಸಲೇನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸ್ವಿನ್ನಮುನ್ನತಂ ಮುಸಲೇನಾಧಃ ಪೀಡಯೇತ್| ಅಕ್ಷಕೋಂಽಸಸನ್ಧೇರುಪರಿಷ್ಟಾದ್ಭವತಿ||೩೬||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ಊರುವಚ್ಚಾಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಬಾಹುಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ |೩೭|

ಬಾಹುಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮೂರುಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತೇನಾತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಊರುವದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂರ್ಪರಾಂಶಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಬಾಹುಃ|೩೭|-

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ತು ವಿವೃತ್ತಾಯಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಮಧೋಽಪಿ ವಾ ||೩೭|| ಅವಟಾವಥ ಹನ್ವೋಶ್ಚ ಪ್ರಗೃಹ್ಯೋನ್ನಮಯೇನ್ನರಮ್ | ತತಃ ಕುಶಾಂ ಸಮಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಸ್ತ್ರಪಟ್ಟೇನ ವೇಷ್ಟಯೇತ್ ||೩೮|| ಉತ್ತಾನಂ ಶಾಯಯೇಚ್ಚೈನಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಮತನ್ದ್ರಿತಃ |೩೯|

ಗ್ರೀವಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿವೃತ್ತಾಯಾಂ ವಕ್ರಾಯಾಮ್| ಕೃಕಾಟಿಕಾಭಾಗಸನ್ಧೌ ಗರ್ತೋಽವಟುಃ, ಹನೂ ಮುಖಸನ್ಧೀ, ಅವಟೌ ಹನ್ವೋಶ್ಚ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಉನ್ನಮಯೇದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯೀ ತು, ಅಧಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಮವಟೌ ಗೃಹೀತ್ವಾ, ವಿವೃತ್ತಾಯಾಂ ಹನ್ವೋರಿತಿ ಕ್ರಮಮಾಹ| ಕುಶಾಂ ಸಮಂ ದತ್ತ್ವೇತಿ ಸಮಮಿತಿ ದತ್ತ್ವೇತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ, ವೇಷ್ಟಯೇದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮಿದಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಏತೇನ ನಾತಿಗಾಢಂ ನಾತಿಶಿಥಿಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತನ್ದ್ರಿತೋಽನಲಸಃ, ‘ವೈದ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೭-೩೮||-

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

ಹನ್ವಸ್ಥಿನೀ ಸಮಾನೀಯ ಹನುಸನ್ಧೌ ವಿಸಂಹತೇ ||೩೯|| ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ಸ್ಥಿತೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಂ ವಿತರೇದ್ಭಿಷಕ್ | ವಾತಘ್ನಮಧುರೈಃ ಸರ್ಪಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ನಸ್ಯೇ ಚ ಪೂಜಿತಮ್ ||೪೦||

ಹನುಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಹನ್ವಸ್ಥಿನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾನೀಯೇತಿ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾಮೇನ, ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣೇನ ಸಮಮಾನೀಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಸಂಹತೇ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಃ ಪಞ್ಚಪದಚೀರಾಙ್ಗೀ| ವಾತಘ್ನಮಧುರೈರಿತಿ ವಾತಘ್ನಾನಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನಿ, ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದೀನೀತ್ಯನ್ಯೇ, ಮಧುರಾಣಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ, ತೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರ್ಘೃತಂ, ಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೯-೪೦||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

ಅಭಗ್ನಾಂಶ್ಚಲಿತಾನ್ ದನ್ತಾನ್ ಸರಕ್ತಾನವಪೀಡಯೇತ್ | ತರುಣಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಶೀತೈರಾಲೇಪಯೇದ್ಬಹಿಃ ||೪೧|| ಸಿಕ್ತ್ವಾಽಮ್ಬುಭಿಸ್ತತಃ ಶೀತೈಃ ಸನ್ಧಾನೀಯೈರುಪಾಚರೇತ್ | ಉತ್ಪಲಸ್ಯ ಚ ನಾಲೇನ ಕ್ಷೀರಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ ||೪೨|| ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ತು ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ವರ್ಜಯೇಚ್ಚಲಿತಾನ್ ದ್ವಿಜಾನ್ |೪೩|

ದನ್ತಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಅಭಗ್ನಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾನೀಯೈರಿತಿ ಮಧುಘೃತಾದಿಭಿಃ, ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದೀನಾಂ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಲ್ಕೈಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೧-೪೨||-

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

ನಾಸಾಂ ಸನ್ನಾಂ ವಿವೃತ್ತಾಂ ವಾ ಋಜ್ವೀಂ ಕೃತ್ವಾ ಶಲಾಕಯಾ ||೪೩|| ಪೃಥಙ್ಗಾಸಿಕಯೋರ್ನಾಡ್ಯೌ ದ್ವಿಮುಖ್ಯೌ ಸಮ್ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ | ತತಃ ಪಟ್ಟೇನ ಸಂವೇಷ್ಟ್ಯ ಘೃತಸೇಕಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ||೪೪||

ನಾಸಾಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ನಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಾಮ್ ಅಭಿಘಾತೇನಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಮ್| ವಿವೃತ್ತಾಂ ವಕ್ರಾಮ್| ತತ್ರ ಸನ್ನಾಂ ಶಲಾಕಯೋನ್ನಮ್ಯ, ವಕ್ರಾಂ ಪುನಃ ಋಜೂಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿಮುಖ್ಯೌ ನಾಡ್ಯೌ ಅನ್ತರ್ಬಹಿರ್ಮುಖ್ಯೌ, ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಿಂಹಾಣಕಾದಿನಿರ್ಗಮಾರ್ಥಮ್| ಘೃತಸೇಕಂ ಘೃತಪರಿಷೇಕಮ್||೪೩-೪೪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ಭಗ್ನಂ ಕರ್ಣಂ ತು ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಘೃತಪ್ಲುತಮ್ | ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವಿಧಾನಂ ಚ ತತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೪೫||

ಕರ್ಣಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಂ ಕುಟಿಲಮ್, ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ವಾ| ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವಿಧಾನಮಿತಿ ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಙ್ಗಶೀತಪರಿಷೇಕಾದಿ| ಅತ್ರ ‘ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವಿಧಿಶ್ಚಾಪಿ ನಯನೇ ನಿರ್ಗತೇ ಬಹಿಃ’- ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನ ಪಠನೀಯಂ, ಭಿನ್ನಂ ನೇತ್ರಮಕರ್ಮಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನೈವ ಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಚಕ್ಷುರ್ಭಗ್ನದ್ವಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪಠನೀಯಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೪೫||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾದ್ವಿನಾ ಭಿನ್ನೇ ಕಪಾಲೇ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ | ದತ್ತ್ವಾ ತತೋ ನಿಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಸಪ್ತಾಹಂ ಚ ಪಿಬೇದ್ಧೃತಮ್ ||೪೬||

ಕಪಾಲಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾದ್ವಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಸ್ರಾವೇ ತು ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತೈವ ಬಾಲವರ್ತಿರಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ||೪೬||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

ಪತನಾದಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ಶೂನಮಙ್ಗಂ ಯದಕ್ಷತಮ್ | ಶೀತಾನ್ ಪ್ರದೇಹಾನ್ ಸೇಕಾಂಶ್ಚ ಭಿಷಕ್ ತಸ್ಯಾವಚಾರಯೇತ್ ||೪೭||

ಶೀತಾನ್ ಪ್ರದೇಹಾನ್ ಸೇಕಾಂಶ್ಚ ಶೀತಾನ್; ನೋಷ್ಣಾನ್ ಕಥಮಪಿ, ಅತಿಸ್ರುತರಕ್ತತ್ವೇನ ಪಾಕಭಯಾತ್||೪೭||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

ಅಥ ಜಙ್ಘೋರುಭಗ್ನಾನಾಂ ಕಪಾಟಶಯನಂ ಹಿತಮ್ | ಕೀಲಕಾ ಬನ್ಧನಾರ್ಥಂ ಚ ಪಞ್ಚ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಜಾನತಾ ||೪೮|| ಯಥಾ ನ ಚಲನಂ ತಸ್ಯ ಭಗ್ನಸ್ಯ ಕ್ರಿಯತೇ ತಥಾ | ಸನ್ಧೇರುಭಯತೋ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ತಲೇ ಚೈಕಶ್ಚ ಕೀಲಕಃ ||೪೯||

ಜಙ್ಘೋರುಭಙ್ಗೇಷು ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಥ ಜಙ್ಘೇತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಾನಾಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಾನಾಂ, ದ್ವಿವಿಧಾನಾಮಪೀತ್ಯಪರೇ| ಕಪಾಟಶಯನಮವಶ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಕಪಾಟಶಯನೇನೈವ ಸಹ ದೇಶಾದ್ದೇಶಾನ್ತರನಯನಾರ್ಥಮ್, ಆಧಾರಭೂತಶಯನಚಾಲನಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಆಧೇಯಭೂತಶರೀರಾವಯವಚಲನಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಕೀಲಾಃ| ಕೀಲಾನಾಂ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾತ್ವಂ ಜಙ್ಘೋರ್ವೋರ್ದ್ವಯೋರೇಕತರಸ್ಯ ಭಗ್ನಮಪೇಕ್ಷ್ಯ; ತತ್ರ ಜಙ್ಘಾಭಗ್ನೇ ತು ಗುಲ್ಫಸನ್ಧೇರುಭಯತೋ ದ್ವೌ, ಜಾನುಸನ್ಧೇರಪ್ಯುಭಯತೋ ದ್ವೌ, ಏಕಶ್ಚ ತಲೇ, ಏವಂ ಪಞ್ಚ; ಊರುಭಗ್ನೇ ಜಾನುಸನ್ಧೇರುಭಯತೋ ದ್ವೌ, ದ್ವೌ ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧೇರುಭಯತಃ, ತಲೇ ಚೈಕ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಞ್ಚ; ಉಭಯಭಙ್ಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಸಪ್ತಭಿರೇವ ಕೀಲೈರ್ಯನ್ತ್ರಣಮ್| ತಥಾಹಿ- ಉಭಯತೋ ಬಹಿರ್ದ್ವೌ ಗುಲ್ಫಯೋಃ, ದ್ವೌ ಚ ಜಾನುನೋಃ, ದ್ವೌ ಚ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಃ, ತಲೇ ಚೈಕ ಏವಂ ಸಪ್ತ| ಅತ್ರ “ಜಙ್ಘೋರ್ವೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ದ್ವೌ ದ್ವೌ ತಲೇ ಚೈಕಶ್ಚ ಕೀಲಕ” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತಚ್ಚ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ನ ಪಠಿತಂ, ತಸ್ಮಾನ್ನ ಪಠನೀಯಮ್| ಗಯದಾಸಶ್ಚಾತ್ರ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಕಿಮಪಿ ಪಠತಿ; ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೪೮-೪೯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ ವಾ ಪೃಷ್ಠವಂಶೇ ವಾ ವಕ್ಷಸ್ಯಕ್ಷಕಯೋಸ್ತಥಾ | ಭಗ್ನಸನ್ಧಿವಿಮೋಕ್ಷೇಷು ವಿಧಿಮೇನಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೫೦||

ಅಮುಮೇವ ಜಙ್ಘೋರುಭಗ್ನಕಪಾಟಶಯನಾದಿವಿಧಿಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶ್ರೋಣ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೋಣಿಃ ಕಟಿಃ| ವಕ್ಷ ಉರಃ| ಅಕ್ಷಕೌ ಅಂಸಸನ್ಧೇರುಪರಿ| ಭಗ್ನಸನ್ಧಿವಿಮೋಕ್ಷೇಷ್ವಿತಿ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇಷು ತಥಾ ಸನ್ಧಿವಿಮೋಕ್ಷೇಷ್ವಪಿ ದ್ವಿವಿಧೇಷು ಭಗ್ನೇಷು ಸಮಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಧಿಮೇನಮಿತಿ ಕಪಾಟಶಯನಕೀಲಕನಿಯಮನಾದಿಕಮ್||೫೦||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚಿರವಿಮುಕ್ತಾಂಸ್ತು ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಮೃದೂಕೃತಾನ್ ಉಕ್ತೈರ್ವಿಧಾನೈರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕೃತಿಮಾನಯೇತ್ ||೫೧||

ಸದ್ಯೋಭಗ್ನವಿಧಾನಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಚಿರಭಗ್ನವಿಧಾನಮಾಹ- ಸನ್ಧೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚೇತಿ ‘ಸ್ವಯಮಪ್ಯೂಹ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫೧||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನೇ ಪ್ರರೂಢೇ ತು ವಿಷಮೋಲ್ಬಣಸಂಹಿತೇ | ಆಪೋಥ್ಯ ಸಮಯೇದ್ಭಗ್ನಂ ತತೋ ಭಗ್ನವದಾಚರೇತ್ ||೫೨||

ಚಿರವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಮಭಿಧಾಯ ಚಿರಕಾಣ್ಡಭಗ್ನವಿಧಿಮಾಹ- ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಪೋಥ್ಯ ವಿಶ್ಲೇಷ್ಯ| ಸಮಯೇತ್ ಸಮಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೨||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

ಕಲ್ಪಯೇನ್ನಿರ್ಗತಂ ಶುಷ್ಕ್ರಂ ವ್ರಣಾನ್ತೇಽಸ್ಥಿ ಸಮಾಹಿತಃ | ಸನ್ಧ್ಯನ್ತೇ ವಾ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸವ್ರಣೇ ವ್ರಣಭಗ್ನವತ್ ||೫೩||

ಕಲ್ಪಯೇತ್ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್| ವ್ರಣಾನ್ತೇ ವ್ರಣೈಕದೇಶೇ| ಸಮಾಹಿತಃ ಸಾವಧಾನಃ; ಯಥಾಽನ್ಯತ್ರ ವ್ರಣೋ ನ ಭವತಿ ತಥಾ ಛಿನ್ದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನ್ಧ್ಯನ್ತೇ ಸನ್ಧಿಸಮೀಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇ ಸನ್ಧ್ಯನ್ತೇ? ಸವ್ರಣೇ ವ್ರಣಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ಊರ್ಧ್ವಕಾಯೇ ತು ಭಗ್ನಾನಾಂ ಮಸ್ತಿಷ್ಕ್ಯಂ ಕರ್ಣಪೂರಣಮ್ | ಘೃತಪಾನಂ ಹಿತಂ ನಸ್ಯಂ ಪ್ರಶಾಖಾಸ್ವನುವಾಸನಮ್ ||೫೪||

ಇದಾನೀಮೂರ್ಧ್ವಾಧಃಕಾಯವಿಶೇಷೇಣ ಭಗ್ನಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಊರ್ಧ್ವಕಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಸ್ತಿಷ್ಕ್ಯಂ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾರಃ, ಸ ಚ ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಪಿಚುಪ್ಲೋತಾದಿಭಿಃ| ನಸ್ಯಂ ಪ್ರಶಾಖಾಸ್ವಿತಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಃ ಶಾಖಾಃ ಪ್ರಶಾಖಾಸ್ತಾಸು; ಜಾನುಜಙ್ಘಾಬಾಹುದ್ವಯಗತೇ ಭಗ್ನೇ ನಸ್ಯಂ, ಘೃತಪಾನಂ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಸರ್ವತ್ರೈವೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯೀ ತು ಮಸ್ತಿಷ್ಕ್ಯಾದಿಕಂ ನಸ್ಯಾನ್ತಂ ಸರ್ವಮೂರ್ಧ್ವಕಾಯಗತಭಗ್ನ ಏವ, ಪ್ರಶಾಖಾಸು ಬಸ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ||೫೪||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೈಲಂ ಭಗ್ನಪ್ರಸಾಧಕಮ್ | ರಾತ್ರೌ ರಾತ್ರೌ ತಿಲಾನ್ ಕೃಷ್ಣಾನ್ ವಾಸಯೇದಸ್ಥಿರೇ ಜಲೇ ||೫೫|| ದಿವಾ ದಿವಾ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಗವಾಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ಭಾವಯೇತ್ | ತೃತೀಯಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ತು ಭಾವಯೇನ್ಮಧುಕಾಮ್ಬುನಾ ||೫೬|| ತತಃ ಕ್ಷೀರಂ ಪುನಃ ಪೀತಾನ್ ಸುಶುಷ್ಕಾಂಶ್ಚೂರ್ಣಯೇದ್ಭಿಷಕ್ | ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಂ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಸಾರಿವಾಂ ತಥಾ ||೫೭|| ಕುಷ್ಠಂ ಸರ್ಜರಸಂ ಮಾಂಸೀಂ ಸುರದಾರು ಸಚನ್ದನಮ್ | ಶತಪುಷ್ಪಾಂ ಚ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ತಿಲಚೂರ್ಣೇನ ಯೋಜಯೇತ್ ||೫೮|| ಪೀಡನಾರ್ಥಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸರ್ವಗನ್ಧಶೃತಂ ಪಯಃ | ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಪಯಸಾ ತತ್ತೈಲಂ ವಿಪಚೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೫೯|| ಏಲಾಮಂಶುಮತೀಂ ಪತ್ರಂ ಜೀವಕಂ ತಗರಂ ತಥಾ | ರೋಧ್ರಂ ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಚ ತಥಾ ಕಾಲಾನುಸಾರಿ(ವಾ)ಣಮ್ ||೬೦|| ಸೈರೇಯಕಂ ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾಮನನ್ತಾಂ ಸಮಧೂಲಿಕಾಮ್ | ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಶೃಙ್ಗಾಟಕಂ ಚೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಚ ||೬೧|| ಏಭಿಸ್ತದ್ವಿಪಚೇತ್ತೈಲಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿನ್ಮೃದುನಾಽಗ್ನಿನಾ | ಏತತ್ತೈಲಂ ಸದಾ ಪಥ್ಯಂ ಭಗ್ನಾನಾಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ||೬೨|| ಆಕ್ಷೇಪಕೇ ಪಕ್ಷಘಾತೇ ತಾಲುಶೋಷೇ ತಥಾಽರ್ದಿತೇ | ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭೇ ಶಿರೋರೋಗೇ ಕರ್ಣಶೂಲೇ ಹನುಗ್ರಹೇ ||೬೩|| ಬಾಧಿರ್ಯೇ ತಿಮಿರೇ ಚೈವ ಯೇ ಚ ಸ್ತ್ರೀಷು ಕ್ಷಯಂ ಗತಾಃ | ಪಥ್ಯಂ ಪಾನೇ ತಥಾಽಭ್ಯಙ್ಗೇ ನಸ್ಯೇ ಬಸ್ತಿಷು ಭೋಜನೇ ||೬೪|| ಗ್ರೀವಾಸ್ಕನ್ಧೋರಸಾಂ ವೃದ್ಧಿರಮುನೈವೋಪಜಾಯತೇ | ಮುಖಂ ಚ ಪದ್ಮಪ್ರತಿಮಂ ಸಸುಗನ್ಧಿಸಮೀರಣಮ್ ||೬೫|| ಗನ್ಧತೈಲಮಿದಂ ನಾಮ್ನಾ ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರನುತ್ | ರಾಜಾರ್ಹಮೇತತ್ ಕರ್ತವ್ಯಂ ರಾಜ್ಞಾಮೇವ ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ ||೬೬||

ತದೇವ ಬಸ್ತಿಕರ್ಣಪೂರಣಪಾನನಸ್ಯಾನುವಾಸನಸಾಧನತೈಲಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾಸಯೇದಿತಿ ಪ್ರಥಮಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಯಾವತ್| ಅಸ್ಥಿರೇ ಜಲೇ ವಹತಿ ಪಾನೀಯೇ| ಗವಾಂ ಕ್ಷೀರೇಣೇತಿ ‘ಭಾವ್ಯದ್ರವ್ಯಸಮೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಭಾವಯೇದ್ ದ್ವಿತೀಯಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಮ್| ಮಧುಕಾಮ್ಬುನೇತಿ ‘ಭಾವ್ಯದ್ರವ್ಯಸಮೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತತಃ ಕ್ಷೀರಂ ಪುನಃ ಪೀತಾನಿತಿ ಕ್ಷೀರೇಣ ಭಾವ್ಯದ್ರವ್ಯಸಮೇನ ಪುನರ್ಭಾವಿತಾನ್, ಚತುರ್ಥಸಪ್ತರಾತ್ರಮಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಂ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಮಿತಿ ಯಷ್ಟಿಮಧುನಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಾವುಕ್ತೇಽಪಿ ಪುನರ್ಯಷ್ಟೀಪಾಠೋ ದ್ವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ, ಯಥಾಲಾಭಪರಿಭಾಷಾಪರಿಹಾರೇಣಾವಶ್ಯಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಂ ವಾ| ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಶತಪುಷ್ಪಾನ್ತಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಪಾದಂ ತಿಲಚೂರ್ಣಪಾದೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಯೋಜಯನ್ತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶಿನೋ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗಯೀ ತು “ತಿಲಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಭಾಗಾಃ, ಭಾಗಶ್ಚೈಕಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾನಾಂ (ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಾಂ), ತಥಾ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಾದೀನಾಂ ಶತಪುಷ್ಪಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವಿತೀಯೋ ಭಾಗ ಇತಿ ಷಡ್ಭಾಗಾಃ” ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ವಙ್ಗದತ್ತಸ್ತು ತಿಲಚೂರ್ಣಸಮಂ ತತ್ರ ಮಿಲಿತಂ ಚೂರ್ಣಮಿಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ| ಸರ್ವಗನ್ಧಶೃತಂ ಪಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಸರ್ವಗನ್ಧಾ ಏಲಾದಯಃ, ಅನ್ಯೇ ಚ ಕಟುಕಫಲಾದಯಃ, ತೈಃ ಶೃತಂ ಕ್ವಥಿತಂ, ಪಯಃ ಕ್ಷೀರಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಕ್ಷೀರಪಾಕೇ ಇಯಂ ಪರಿಭಾಷಾ ಸ್ಮರಣೀಯಾ- “ಕ್ವಾಥ್ಯಾದಷ್ಟಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಪಾಕೇ ತ್ವಯಂ ವಿಧಿಃ” ಇತಿ| ಯಾವತಾ ಚ ಕ್ಷೀರೇಣ ತಿಲಚೂರ್ಣಮುತ್ಸಾದನೀಯಂ ಭವತಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಶೃತಂ ಕರಣೀಯಮ್| ತತಃ ಶೃತೇನ ಕ್ಷೀರೇಣೋಷ್ಣೇನೈವ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಚೂರ್ಣಸಹಿತಂ ತತ್ತಿಲಚೂರ್ಣಮಾರ್ದ್ರೀಕೃತ್ಯ ಚಕ್ರೇಣ ಪೀಡಯೇತ್| ಪೀಡನಾದುತ್ಪನ್ನಂ ತೈಲಂ ಯಥಾ ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯಂ ತಂ ಪ್ರಕಾರಮಾಹ- ಚತುರ್ಗುಣೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಶುಮತೀ ಶಾಲಪರ್ಣೀ| ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾ ತಗರಂ; ತಗರಸ್ಯ ದ್ವಿರುಚ್ಚಾರಣಂ ಭಾಗದ್ವಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಸೈರೇಯಕಂ ಕಣ್ಟಶೇಲುಕಃ| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಕ್ಷೀರವಿದಾರೀ| ಅನನ್ತಾ ಉತ್ಪಲಸಾರಿವಾ| ಮಧೂಲಿಕಾ ಮರ್ಕಟತೃಣವಿಶೇಷಃ| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಂ ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಂ ಜಲಜಂ ಫಲಮ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ ಶತಪುಷ್ಪಾನ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ತಾವತಾ ಭಾಗೇನ ಸಮೇನ ಕಲ್ಪಯಿತವ್ಯಾನಿ, ಯಾವತಾ ತೈಲಪಾದಿಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಮೃದುನಾಽಗ್ನಿನೇತಿ ಮೃದ್ವಗ್ನೇರ್ಮಾನಮುಚ್ಯತೇ- “ಪದ್ಮವಿಸ್ತರಯುಕ್ತೇನ ಮೃದುನಾ ವಹ್ನಿನಾ ಶನೈಃ| ಪಚೇತ್ ಸ್ನೇಹಮಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಚಾಲಯಿತ್ವಾ ನಿರನ್ತರಮ್|| ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕೋ ಭವತ್ಯೇವಮನ್ಯಥಾ ದಗ್ಧತಾಂ ವ್ರಜೇತ್”- ಇತಿ| ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಷು| ಗನ್ಧತೈಲಮಿದಂ ನಾಮ್ನೇತಿ ಅಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ಗನ್ಧತೈಲಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ವೈತರಣೇ ಪುನರಸ್ಯಾಣುತೈಲಸಞ್ಜ್ಞಾ| ರಾಜ್ಞಾಮೇವೇತಿ ರಾಜ್ಞಾಮೇವೇದಂ ತೈಲಂ ಪಣ್ಡಿತೈರ್ವಿಧಾತವ್ಯಂ, ಮಹಾಸಮ್ಭಾರಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್; ನ ಪುನರನ್ಯೇಷಾಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್||೫೫-೬೬||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

ತ್ರಪುಸಾಕ್ಷಪ್ರಿಯಾಲಾನಾಂ ತೈಲಾನಿ ಮಧುರೈಃ ಸಹ | ವಸಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕ್ಷೀರೇ ದಶಗುಣೇ ಪಚೇತ್ ||೬೭|| ಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಮಿದಂ ಚಾಶು ಕುರ್ಯಾದ್ಭಗ್ನಪ್ರಸಾಧನಮ್ | ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನನಸ್ಯೇಷು ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಣಿ ಸೇಚನೇ ||೬೮||

ತ್ರಪುಸಂ ಕರ್ಕಟೀಭೇದಃ, ಅಕ್ಷೋ ಬಿಭೀತಕಃ, ಪ್ರಿಯಾಲಶ್ಚಾರಃ| ಮಧುರೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತಾನಿ ಚ ಸ್ನೇಹಪಾದಿಕಾನಿ| ವಸಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಯಥಾಲಾಭಮಿತಿ ಯದಿ ಲಭ್ಯತೇ ತದಾ ನಿಕ್ಷಿಪೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೇಚನೇ ಪರಿಷೇಕೇ| ಅಮುಂ ಪಾಠಂ ಕೇಚಿದನಾರ್ಷಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೬೭-೬೮||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

ಭಗ್ನಂ ನೈತಿ ಯಥಾಪಾಕಂ ಪ್ರಯತೇತ ತಥಾ ಭಿಷಕ್ | ಪಕ್ವಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯು ತದ್ಧಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೬೯||

ಇದಾನೀಂ ಭಗ್ನೇ ಬಾಹ್ಯಾನಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಚ ಪಾಕಕಾರಿಣಾಂ ಪರಿಹಾರಾಯ ಪಾಕಪ್ರಶಮಕಾರಿಣಾಂ ಚ ಸೇವನಾಯಾಹ- ಭಗ್ನಂ ನೈತೀತ್ಯಾದಿ| ನೈತಿ ನ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಯತೇತ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೯||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

ಭಗ್ನಂ ಸನ್ಧಿಮನಾವಿದ್ಧಮಹೀನಾಙ್ಗಮನುಲ್ಬಣಮ್ | ಸುಖಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಚಾರಂ ಚ ಸಂಹಿತಂ ಸಮ್ಯಗಾದಿಶೇತ್ ||೭೦||

ಸಮ್ಯಗ್ರೂಢಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಭಗ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಾವಿದ್ಧಮ್ ಅನಾಕುಲಮ್| ಅನುಲ್ಬಣಮ್ ಅನುನ್ನತಮ್| ಸುಖಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಚಾರಮಿತಿ ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಚಾರ ಆಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಾದಿಕಃ||೭೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಭಗ್ನಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||