3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ ഭഗ്നാനാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

അല്പാശിനോऽനാത്മവതോ ജന്തോര്വാതാത്മകസ്യ ച | ഉപദ്രവൈര്വാ ജുഷ്ടസ്യ ഭഗ്നം കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി ||൩||

തത്ര പ്രഥമം ഭഗ്നസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ- അല്പാശിന ഇത്യാദി| അനാത്മവതഃ അജിതേന്ദ്രിയസ്യ അപഥ്യരതസ്യേത്യര്ഥഃ| വാതാത്മകസ്യ വാതപ്രകൃതേഃ| ഉപദ്രവൈരിതി ഉപദ്രവാ ജ്വരാധ്മാനമൂത്രപുരീഷസങ്ഗാദയഃ| അമും പാഠം ജേജ്ജടോ ന മന്യതേ; ഗയീ തു മന്യത ഇത്യസ്മാഭിരങ്ഗീകൃതഃ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ലവണം കടുകം ക്ഷാരമമ്ലം മൈഥുനമാതപമ് | വ്യായാമം ച ന സേവേത ഭഗ്നോ രൂക്ഷാന്നമേവ ച ||൪||

ഇദാനീമസേവ്യാനാഹ- ലവണമിത്യാദി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ശാലിര്മാംസരസഃ ക്ഷീരം സര്പിര്യൂഷഃ സതീനജഃ | ബൃംഹണം ചാന്നപാനം സ്യാദ്ദേയം ഭഗ്നായ ജാനതാ ||൫||

ഇദാനീം സേവ്യാനാഹ- ശാലിരിത്യാദി| ക്ഷീരം വ്രണേ സാമാന്യോക്ത്യാ നിഷിദ്ധമപി ഭഗ്നേऽപവാദത്വാത് പ്രയുജ്യതേ; അന്യേ പുനരവ്രണേ ഏവ ഭഗ്നേ ക്ഷീരം ദാതവ്യമിത്യാഹുഃ; കേചിത്തു ഭഗ്നേ ക്ഷീരദാനം വിരുദ്ധം, നവധാന്യാദിവര്ഗപഠിതത്വേന പാകപൂയജനകത്വാദിത്യാഹുഃ; കേചിത് ക്ഷീരസര്പിരിതി ച സമസ്തമേകപദം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ക്ഷീരാദുത്ഥിതം സര്പിഃ ക്ഷീരസര്പിരിതി| സതീനോ വര്തുലകലായഃ, സതീനാനാം വാതകരാണാമപി സര്പിരാദിസംസ്കൃതത്വാദ്യൂഷോ ഭഗ്നേ യുജ്യത ഏവ| ബൃംഹണം ദേഹവൃദ്ധികരമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

മധൂകോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപലാശകകുഭത്വചഃ | വംശസര്ജവടാനാം ച കുശാര്ഥമുപസംഹരേത് ||൬||

ഭഗ്നവ്രണബന്ധനദ്രവ്യം കുശാ, തദര്ഥം ദ്രവ്യം നിര്ദിശന്നാഹ- മധൂകോദുമ്ബരാശ്വത്ഥേത്യാദി| ഉപസംഹരേത് ഏകത്ര കുര്യാത്| വംശസര്ജവടാനാം ചേതി ‘ത്വച’ ഇതി ശേഷഃ| കുശാശബ്ദേന ഭഗ്നബന്ധനാര്ഥം വംശവേത്രാദികം പ്രോച്യതേ; അന്യേ കുശ്യമിതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ആലേപനാര്ഥം മഞ്ജിഷ്ഠാം മധുകം രക്തചന്ദനമ് | ശതധൌതഘൃതോന്മിശ്രം ശാലിപിഷ്ടം ച സംഹരേത് ||൭||

ഭഗ്നേ ലേപനദ്രവ്യാണി നിര്ദിശന്നാഹ- ആലേപനാര്ഥമിത്യാദി| സംഹരേത് ഏകത്ര കുര്യാത്| ശാലിപിഷ്ടമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘അമ്ലപേഷിതമാഹരേത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, അമ്ലപേഷിതം കാഞ്ജികപിഷ്ടമ്||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

സപ്താഹാദഥ സപ്താഹാത് സൌമ്യേഷ്വൃതുഷു ബന്ധനമ് | സാധാരണേഷു കര്തവ്യം പഞ്ചമേ പഞ്ചമേऽഹനി ||൮|| ആഗ്നേയേഷു ത്ര്യഹാത് കുര്യാദ്ഭഗ്നദോഷവശേന വാ |൯|

ഭഗ്നവ്രണവിശേഷേ ബന്ധനകാലാവധിം നിര്ദിശന്നാഹ- സപ്താഹാദിത്യാദി||൮||-

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

തത്രാതിശിഥിലം ബദ്ധേ സന്ധിസ്ഥൈര്യം ന ജായതേ ||൯|| ഗാഢേനാപി ത്വഗാദീനാം ശോഫോ രുക് പാക ഏവ ച | തസ്മാത് സാധാരണം ബന്ധം ഭഗ്നേ ശംസന്തി തദ്വിദഃ ||൧൦||

ഇദാനീം ത്രിവിധോ ബന്ധോ വ്രണേ നിര്ദിഷ്ടോ ഗാഢഃ, സമഃ, ശിഥില ഇതി; തത്ര ഭഗ്നേഷു ഗാഢശിഥിലയോര്ബന്ധയോര്ദോഷാവഹത്വാത് സമമേവ ബന്ധം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രാതിശിഥിലമിത്യാദി| സന്ധിസ്ഥൈര്യം സന്ധീനാം ദൃഢതാ ||൯-൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ന്യഗ്രോധാദികഷായം തു സുശീതം പരിഷേചനേ | പഞ്ചമൂലീവിപക്വം തു ക്ഷീരം കുര്യാത് സവേദനേ ||൧൧||

തസ്യ പിത്തപ്രകൃതൌ കാലേ ചോഷ്ണേ പരിഷേകം നിര്ദിശന്നാഹ- ന്യഗ്രോധേത്യാദി| സന്ധാനാര്ഥം പാകാദിപരിഹാരാര്ഥം ച| വാതോത്തരേ സപിത്തേ സശൂലേ ച പരിഷേകാന്തരമാഹ- പഞ്ചമൂലീത്യാദി| പഞ്ചമൂലീ സ്വല്പാ, തസ്യാഃ ശീതവീര്യത്വാത്||൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

സുഖോഷ്ണമവചാര്യം വാ ചക്രതൈലം വിജാനതാ |൧൨|

വാതകഫപ്രകൃതൌ സശൂലേ സശീതേ ച കാലേ ചക്രതൈലമാഹ- സുഖോഷ്ണമിത്യാദി| അവചാര്യം ‘പരിഷേകേ’ ഇതി ശേഷഃ| ചക്രതൈലം സദ്യഃപീഡിതോദ്ധൃതമേകേ വദന്തി, അന്യേ പുനരണുതൈലകല്പേന ഗൃഹീതമപക്വം തൈലം ചക്രതൈലമാഹുഃ|൧൨|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

വിഭജ്യ കാലം ദോഷം ച ദോഷഘ്നൌഷധസംയുതമ് ||൧൨|| പരിഷേകം പ്രദേഹം ച വിദധ്യാച്ഛീതമേവ ച |൧൩|

വിഭജ്യ കാലമിത്യാദി| ശീതമേവ ചേതി ചകാരാദ്ദോഷാദ്യപേക്ഷയോഷ്ണമപി||൧൨||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

ഗൃഷ്ടിക്ഷീരം സസര്പിഷ്കം മധുരൌഷധസാധിതമ് ||൧൩|| ശീതലം ലാക്ഷയാ യുക്തം പ്രാതര്ഭഗ്നഃ പിബേന്നരഃ |൧൪|

ഭഗ്നേ ആഭ്യന്തരമൌഷധം നിര്ദിശന്നാഹ- ഗൃഷ്ടിക്ഷീരമിത്യാദി| ഗൃഷ്ടിഃ പ്രഥമപ്രസൂതാ ഗൌഃ| മധുരൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി| പ്രാതഃ പിബേന്ന തു ഭുക്തേ| കല്പനാ ചേയം- കാകോല്യാദീനാം മധുരാണാം കര്ഷമാത്രം ദ്രവ്യമഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ചതുര്ഗുണോദകസിദ്ധം ക്ഷീരശേഷം സര്പിര്ലാക്ഷാകര്ഷമാത്രപ്രക്ഷേപാന്വിതം; തച്ച ലഘൌ കോഷ്ഠേ ദേയമ്, ഇയം ച ദിനം പ്രതി മാത്രാ||൧൩||-

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

സവ്രണസ്യ തു ഭഗ്നസ്യ വ്രണം സര്പിര്മധൂത്തരൈഃ ||൧൪|| പ്രതിസാര്യ കഷായൈസ്തു ശേഷം ഭഗ്നവദാചരേത് |൧൫|

ഇദാനീം സവ്രണസ്യ ഭഗ്നസ്യ ചികിത്സിതമാഹ- സവ്രണസ്യേത്യാദി| വ്രണം പ്രതിസാര്യ ലേപയിത്വേത്യര്ഥഃ| കൈഃ പ്രതിസാര്യ? കഷായൈഃ; കിംവിശിഷ്ടൈഃ? സര്പിര്മധൂത്തരൈഃ ഘൃതമധുപ്രധാനൈഃ; കഷായോऽത്ര ന്യഗ്രോധാദികല്കഃ| ശേഷമ് ആഹാരവിഹാരാദികമിത്യര്ഥഃ||൧൪||-

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

പ്രഥമേ വയസി ത്വേവം ഭഗ്നം സുകരമാദിശേത് ||൧൫|| അല്പദോഷസ്യ ജന്തോസ്തു കാലേ ച ശിശിരാത്മകേ |൧൬|

ഇദാനീം കാലദോഷാശ്രയം സാധ്യത്വം ഭഗ്നേ നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രഥമേ ഇത്യാദി| ഏവമിതി ഉക്താഹാരാചാരേണേത്യര്ഥഃ| സുകരം സുഖസാധ്യമ്||൧൫||-

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

പ്രഥമേ വയസി ത്വേവം മാസാത് സന്ധിഃ സ്ഥിരോ ഭവേത് ||൧൬|| മധ്യമേ ദ്വിഗുണാത് കാലാദുത്തരേ ത്രിഗുണാത് സ്മൃതഃ |൧൭|

തസ്യൈവ സുകരത്വേ കാലാവധിം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രഥമേ ഇത്യാദി| സ്ഥിരോ ദൃഢ ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വിഗുണാത് കാലാദ് ദ്വാഭ്യാം മാസാഭ്യാമിത്യര്ഥഃ| ത്രിഗുണാദിതി ത്രിഭിര്മാസൈരിത്യര്ഥഃ||൧൬||-

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

അവനാമിതമുന്നഹ്യേദുന്നതം ചാവപീഡയേത് ||൧൭|| ആഞ്ഛേദതിക്ഷിപ്തമധോ ഗതം ചോപരി വര്തയേത് |൧൮|

ഇദാനീം ദ്വിവിധാനാമപി സന്ധിമുക്തകാണ്ഡഭഗ്നാനാം പ്രതീകാരോപായാനാഹ- അവനാമിതമിത്യാദി| അവനാമിതമ് അധോഗതമ്| ഉന്നഹ്യേത് ഊര്ധ്വം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അതിക്ഷിപ്തമ് അതിപ്രേരിതമ്, ഉപരി വര്തയേദുപരി നയേദിത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു അവനാമിതമിത്യാദി പഠിത്വാ പഞ്ച സ്ഥാപനോപായാനാഹ, സ ച പാഠോऽഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൧൭||-

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

ആഞ്ഛ്നൈഃ പീഡനൈശ്ചൈവ സങ്ക്ഷേപൈര്ബന്ധനൈസ്തഥാ ||൧൮|| സന്ധീഞ്ഛരീരേ സര്വാംസ്തു ചലാനപ്യചലാനപി | ഏതൈസ്തു സ്ഥാപനോപായൈഃ സ്ഥാപയേന്മതിമാന് ഭിഷക് ||൧൯||

ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപതഃ സ്ഥാപനോപായാനാഹ- ആഞ്ഛ്നൈരിത്യാദി| പീഡനഗ്രഹണേന നമനോന്നമനപരിവര്തനാനി ഗൃഹ്യന്തേ| സങ്ക്ഷേപഃ സമ്യക് ക്ഷേപഃ പ്രേരണമിത്യര്ഥഃ, തസ്യ ച പിച്ചിതം വിഷയഃ; ഏതേന, ആഞ്ഛ്നാദിഭിരുപായൈഃ പ്രാക് സന്ധായ ബന്ധനൈരുപാചരേദിത്യര്ഥഃ| സന്ധീനിതി ബാഹുല്യേന നിര്ദേശഃ, തേന കാണ്ഡഭഗ്നാനപ്യേതൈരുപായൈഃ സ്ഥാപയേത്| ചലാനപ്യചലാനപീതി ഹസ്തപാദകടീഹനുഗതാഃ സന്ധയശ്ചലാഃ, തദ്വിപരീതാ അചലാഃ| ഗയീ തു സങ്ക്ഷേപശബ്ദേന ആകുഞ്ചനമാഹ, പീഡനഗ്രഹണേന ച നമനോന്നമനാകുഞ്ചനാനി ഗൃഹ്യന്തേ ഇതി സങ്ക്ഷേപഗ്രഹണമനര്ഥകമിതി കൃത്വാ ജേജ്ജടസ്യ പാഠം ദൂഷയിത്വാऽऽപാതനികാപൂര്വകം പാഠാന്തരം പഠതി| തഥാഹി- “തത്ര സ്ഥാപനമുക്തമേവോപസംഹരന്നനുക്തം ച സന്ധിസ്ഥാനേഷു നിര്ദിശന്നാഹ- ആഞ്ഛ്നോത്പീഡനോന്നാമസങ്ക്ഷോഭൈര്ബന്ധനൈസ്തഥാ” ഇത്യാദി; ശേഷം പൂര്വവത്||൧൮-൧൯||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ഉത്പിഷ്ടമഥ വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിം വൈദ്യോ ന ഘട്ടയേത് | തസ്യ ശീതാന് പരീഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ചാവചാരയേത് ||൨൦|| അഭിഘാതേ ഹൃതേ സന്ധിഃ സ്വാം യാതി പ്രകൃതിം പുനഃ | ഘൃതദിഗ്ധേന പട്ടേന വേഷ്ടയിത്വാ യഥാവിധി ||൨൧|| പട്ടോപരി കുശാന് ദത്ത്വാ യഥാവദ്ബന്ധമാചരേത് |൨൨|

ഇദാനീമുത്പിഷ്ടവിശ്ലിഷ്ടയോശ്ചികിത്സിതമാഹ- ഉത്പിഷ്ടമിത്യാദി| ഉത്പിഷ്ടം വിശ്ലിഷ്ടം ച സന്ധിം ന ഘട്ടയേന്ന ചാലയേത്; ഉത്പിഷ്ടഃ ചൂര്ണിതഃ, വിശ്ലിഷ്ടഃ വിഘടിതഃ സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രദേഹോ ലേപഃ||൨൦-൨൧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

പ്രത്യങ്ഗഭഗ്നസ്യ വിധിരത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യതേ ||൨൨||

പ്രത്യങ്ഗഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- പ്രത്യങ്ഗഭഗ്നസ്യേത്യാദി| അങ്ഗമങ്ഗം പ്രതി പ്രത്യങ്ഗം, നഖാദാരഭ്യ യാവച്ഛിര ഇതി||൨൨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

നഖസന്ധിം സമുത്പിഷ്ടം രക്താനുഗതമാരയാ | അവമഥ്യ സ്രുതേ രക്തേ ശാലിപിഷ്ടേന ലേപയേത് ||൨൩||

നഖസന്ധിമിത്യാദി| സമുത്പിഷ്ടം ചൂര്ണിതമ്| രക്താനുഗതം ദുഷ്ടരക്തസമ്ബദ്ധമ്| ആരയാ ചര്മകാരാസ്ത്രേണാവമഥ്യ രക്തം സ്രാവയേദിത്യര്ഥഃ||൨൩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ഭഗ്നാം വാ സന്ധിമുക്താം വാ സ്ഥാപയിത്വാऽങ്ഗുലീം സമാമ് | അണുനാऽऽവേഷ്ട്യ പട്ടേന ഘൃതസേകം പ്രദാപയേത് ||൨൪||

അങ്ഗുലിഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- ഭഗ്നാമിത്യാദി| സ്ഥാപയിത്വാ സംസ്ഥാപനൈര്നമനോന്നമനാദിഭിഃ| അണുനാ സൂക്ഷ്മേണേത്യര്ഥഃ, സ്ഥൂലപട്ടേന ത്വാബാധാ സ്യാത്||൨൪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

അഭ്യജ്യ സര്പിഷാ പാദം തലഭഗ്നം കുശോത്തരമ് | വസ്ത്രപട്ടേന ബധ്നീയാന്ന ച വ്യായാമമാചരേത് ||൨൫||

തലഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- അഭ്യജ്യേത്യാദി||൨൫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

അഭ്യജ്യായാമയേജ്ജങ്ഘാമൂരും ച സുസമാഹിതഃ | ദത്ത്വാ വൃക്ഷത്വചഃ ശീതാ വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടയേത് ||൨൬||

ജങ്ഘാഭഗ്നോരുഭഗ്നയോശ്ചികിത്സാമാഹ- അഭ്യജ്യേത്യാദി| ജങ്ഘാപാദസ്യോപരി നലകാശ്രയാ| (ആയാമയേത് ബധ്നീയാത്|) സുസമാഹിതഃ സാവധാനഃ| ദത്ത്വാ വൃക്ഷത്വചഃ ശീതാ ഇതി ന്യഗ്രോധാദിശീതവൃക്ഷാണാം കുശാം ദത്ത്വേത്യര്ഥഃ||൨൬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

മതിമാംശ്ചക്രയോഗേന ഹ്യാഞ്ഛേദൂര്വസ്ഥി നിര്ഗതമ് | സ്ഫുടിതം പിച്ചിതം ചാപി ബധ്നീയാത് പൂര്വവദ്ഭിഷക് ||൨൭||

ചക്രയോഗേനാഞ്ഛേദിതി വര്തുലാം കുശാം ദത്ത്വാ നാമയിത്വാ ചക്രവദാഞ്ഛേദ്ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു സമ്ഭ്രമഭ്രമദ്ബലവത്തരപുരുഷോ ഹസ്തദ്വയോപരി ഗൃഹീതപാര്ഷ്ണിപാദദ്വയത്വാത് തദ്ഭ്രമണജവേന നിരന്തരഭ്രാന്തസ്യ ഭഗ്നവതഃ പുരുഷകായസ്യ ചക്രാകാരോപലമ്ഭാദ്യുക്തശ്ചക്രയോഗ ഇത്യാഹ| സ്ഫുടിതം പിച്ചിതം ചാപീതി ഊര്വസ്ഥീതി സമ്ബന്ധനീയമ്| അപിശബ്ദാത് സ്ഫുടിതപിച്ചിതസദൃശേഷ്വന്യേഷു ഭഗ്നേഷു യദസ്ഥിനിര്മുക്തം ത്വഗാദിഭിരസംശ്ലിഷ്ടം തദപനീയ ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| പൂര്വവത് സമമിത്യര്ഥഃ||൨൭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ആഞ്ഛേദൂര്ധ്വമധോ വാऽപി കടിഭഗ്നം തു മാനവമ് | തതഃ സ്ഥാനസ്ഥിതേ സന്ധൌ ബസ്തിഭിഃ സമുപാചരേത് ||൨൮||

കടിഭഗ്നചികിത്സാമാഹ- ആഞ്ഛേദൂര്ധ്വമിത്യാദി| ആഞ്ഛേദൂര്ധ്വമധോ വാऽപീതി ഊര്ധ്വഗതമസ്ഥി അധഃ കൃത്വാ ബധ്നീയാത്, അധോഗതം തൂര്ധ്വം കൃത്വാ ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ബസ്തിഭിഃ സ്നേഹബസ്തിഭിഃ| നനു കടിഭഗ്നമസാധ്യമുക്തം; തദ്യഥാ- “ഭിന്നം കപാലം കട്യാം തു സന്ധിമുക്തം തഥാ ച്യുതമ്| ജഘനം പ്രതി പിഷ്ടം ച വര്ജയേത്തു വിചക്ഷണഃ” (നി. ൧൫) ഇതി വ്യര്ഥമേവ ചികിത്സിതം? നൈവം, പ്രതി പിഷ്ടം ചേതി ചകാരോ വര്ജയേദിത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേനാനേന യാപ്യത്വം സമുച്ചീയതേ; ഏതദുക്തം ഭവതി- കപാലഭേദോ വര്ജ്യഃ, സന്ധിമുക്തസന്ധിച്യുതേ തു യാപ്യേ, തേന തദ്വിഷയചികിത്സിതമിദം സാര്ഥകമിതി ഗയീ; ജേജ്ജടസ്തു വര്ജയേദിത്യത്ര വര്ജനശബ്ദഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വപ്രതിപാദനാര്ഥോ ന തു നിഷേധാര്ഥ ഇത്യാഹ||൨൮||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

പര്ശുകാസ്വഥ ഭഗ്നാസു ഘൃതാഭ്യക്തസ്യ തിഷ്ഠതഃ | ദക്ഷിണാസ്വഥവാ വാമാസ്വനുമൃജ്യ നിബന്ധനീഃ ||൨൯|| തതഃ കവലികാം ദത്ത്വാ വേഷ്ടയേത് സുസമാഹിതഃ | തൈലപൂര്ണേ കടാഹേ വാ ദ്രോണ്യാം വാ ശായയേന്നരമ് ||൩൦||

പര്ശുകാഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- പര്ശുകാസ്വഥേത്യാദി| പര്ശുക്രാഃ പൃഷ്ഠഭാഗനിബന്ധനാന്യസ്ഥീനി, തേഷാം നമനമേവ ഭഗ്നത്വമ്| തിഷ്ഠത ഇതി ഊര്ധ്വസ്ഥിതശരീരസ്യ, നോപവിഷ്ടസ്യേത്യര്ഥഃ| ദക്ഷിണാസ്വഥവാ വാമാസു പര്ശുകാസ്വിതി സമ്ബന്ധഃ| അനുമൃജ്യ ഘൃതാക്തഹസ്തേന സമീകരണാര്ഥമവമൃജ്യ| നിബന്ധനീഃ മാംസരജ്ജവ ഇത്യര്ഥഃ | കവലികാ വംശാദിവിദലശകലാ, വസ്ത്രമയീത്യന്യേ| വേഷ്ടയേദിതി ‘വേല്ലിതകബന്ധേന’ ഇതി ശേഷഃ| സുസമാഹിതഃ സാവധാനോ വൈദ്യഃ| ദ്രോണീ കാഷ്ഠവിരചിതാ നൌരിവ||൨൯-൩൦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

മുസലേനോത്ക്ഷിപേത് കക്ഷാമംസസന്ധൌ വിസംഹതേ | സ്ഥാനസ്ഥിതം ച ബധ്നീയാത് സ്വസ്തികേന വിചക്ഷണഃ ||൩൧||

സ്കന്ധഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- മുസലേനേത്യാദി| ഉത്ക്ഷിപേത് ഊര്ധ്വം നയേത്| അംസസന്ധൌ ബാഹുശിരഃസന്ധൌ| വിസംഹതേ വിശ്ലിഷ്ടേ| സ്വസ്തികേന ബന്ധവിശേഷേണേത്യര്ഥഃ||൩൧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

കൌര്പരം തു തഥാ സന്ധിമങ്ഗുഷ്ഠേനാനുമാര്ജയേത് | അനുമൃജ്യ തതഃ സന്ധിം പീഡയേത് കൂര്പരാച്ച്യുതമ് ||൩൨|| പ്രസാര്യാകുഞ്ചയേച്ചൈനം സ്നേഹസേകം ച ദാപയേത് |൩൩|

കൂര്പരസന്ധിഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- കൌര്പരമിത്യാദി| ബാഹുമധ്യേ കൂര്പരസന്ധിഃ| അനുമാര്ജയേത് അനുമര്ദയേത്; പ്രച്യുതസ്യ സന്ധ്യസ്ഥ്നോ മാര്ഗോപലമ്ഭാര്ഥം മാര്ജനം വിധേയമ്||൩൨||-

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ഏവം ജാനുനി ഗുല്ഫേ ച മണിബന്ധേ ച കാരയേത് ||൩൩||

കൂര്പരസന്ധിചികിത്സിതം സങ്ക്ഷേപാര്ഥമന്യത്രാതിദിശന്നാഹ- ഏവമിത്യാദി| ഏവം കൂര്പരസന്ധിചികിത്സിതപ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| ഗുല്ഫഃ പാര്ഷ്ണ്യുപരിഗ്രന്ഥിഃ| മണിബന്ധോ ഹസ്തതലസ്യോപരിതനഃ സന്ധിഃ||൩൩||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ഉഭേ തലേ സമേ കൃത്വാ തലഭഗ്നസ്യ ദേഹിനഃ | ബധ്നീയാദാമതൈലേന പരിഷേകം ച കാരയേത് ||൩൪|| മൃത്പിണ്ഡം ധാരയേത് പൂര്വം ലവണം ച തതഃ പരമ് | ഹസ്തേ ജാതബലേ ചാപി കുര്യാത് പാഷാണധാരണമ് ||൩൫||

പ്രാക് പാദതലചികിത്സിതമുക്തമ്, അഥ ഹസ്തതലചികിത്സിതമാഹ- ഉഭേ തലേ ഇത്യാദി| ഉഭേ തലേ ഇതി ഏകം പാണിതലം, ദ്വിതീയം പാദതലമ്, ഇത്യുഭേ തലേ ഇതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു ഉമേ അപി ഹസ്തതലേ; തത്രൈകസ്യ ഭങ്ഗേ വാമം ദക്ഷിണേന, ദക്ഷിണം വാമേന, ഉഭയോസ്തു ഭങ്ഗേ തത്സമേന കാഷ്ഠമയേന ഉഭേ അപി ബധ്നീയാദിത്യാഹ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഹസ്തതലം പാദതലം വാ തത്സമേന കാഷ്ഠമയേന മിത്വാ ദ്വേ അപി സഹ ബധ്നീയാദേവം ദാര്ഢ്യം ഭവതീതി| മൃത്പിണ്ഡാദിധാരണമാത്മകര്മപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| ജേജ്ജടസ്തു ‘മൃത്പിണ്ഡം ധാരയേത് പൂര്വം’ ഇത്യാദി പാഠം ന മന്യതേ, കിന്തു ‘പ്രാഗ്ഗോമയമയം പിണ്ഡം ധാരയേന്മൃന്മയം തതഃ| ഹസ്തേ ജാതബലേ പശ്ചാത് കുര്യാത് പാഷാണധാരണമ്’ ഇതി പഠതി||൩൪-൩൫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

സന്നമുന്നമയേത് സ്വിന്നമക്ഷകം മുസലേന തു | തഥോന്നതം പീഡയേച്ച ബധ്നീയാദ്ഗാഢമേവ ച ||൩൬||

നതോന്നതയോരക്ഷകയോശ്ചികിത്സിതമാഹ- സന്നമിത്യാദി| സന്നമ് അധഃപ്രവിഷ്ടമ്, ഉന്നമയേത് മുസലേനേതി സമ്ബന്ധഃ; സ്വിന്നമുന്നതം മുസലേനാധഃ പീഡയേത്| അക്ഷകോംऽസസന്ധേരുപരിഷ്ടാദ്ഭവതി||൩൬||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ഊരുവച്ചാപി കര്തവ്യം ബാഹുഭഗ്നചികിത്സിതമ് |൩൭|

ബാഹുഭഗ്നചികിത്സിതമൂരുഭഗ്നചികിത്സിതേനാതിദിശന്നാഹ- ഊരുവദിത്യാദി| കൂര്പരാംശയോര്മധ്യേ ബാഹുഃ|൩൭|-

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

ഗ്രീവായാം തു വിവൃത്തായാം പ്രവിഷ്ടായാമധോऽപി വാ ||൩൭|| അവടാവഥ ഹന്വോശ്ച പ്രഗൃഹ്യോന്നമയേന്നരമ് | തതഃ കുശാം സമം ദത്ത്വാ വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടയേത് ||൩൮|| ഉത്താനം ശായയേച്ചൈനം സപ്തരാത്രമതന്ദ്രിതഃ |൩൯|

ഗ്രീവായാമിത്യാദി| വിവൃത്തായാം വക്രായാമ്| കൃകാടികാഭാഗസന്ധൌ ഗര്തോऽവടുഃ, ഹനൂ മുഖസന്ധീ, അവടൌ ഹന്വോശ്ച ഗൃഹീത്വാ ഉന്നമയേദിതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു, അധഃ പ്രവിഷ്ടായാമവടൌ ഗൃഹീത്വാ, വിവൃത്തായാം ഹന്വോരിതി ക്രമമാഹ| കുശാം സമം ദത്ത്വേതി സമമിതി ദത്ത്വേത്യസ്യ വിശേഷണം, വേഷ്ടയേദിത്യസ്യ വിശേഷണമിദമിത്യന്യേ; ഏതേന നാതിഗാഢം നാതിശിഥിലമിത്യര്ഥഃ| അതന്ദ്രിതോऽനലസഃ, ‘വൈദ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൩൭-൩൮||-

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

ഹന്വസ്ഥിനീ സമാനീയ ഹനുസന്ധൌ വിസംഹതേ ||൩൯|| സ്വേദയിത്വാ സ്ഥിതേ സമ്യക് പഞ്ചാങ്ഗീം വിതരേദ്ഭിഷക് | വാതഘ്നമധുരൈഃ സര്പിഃ സിദ്ധം നസ്യേ ച പൂജിതമ് ||൪൦||

ഹനുഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- ഹന്വസ്ഥിനീത്യാദി| സമാനീയേതി ദക്ഷിണം വാമേന, വാമം ദക്ഷിണേന സമമാനീയേത്യര്ഥഃ| വിസംഹതേ വിശ്ലിഷ്ടേ സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുതേ ഇത്യര്ഥഃ| പഞ്ചാങ്ഗീ ബന്ധവിശേഷഃ പഞ്ചപദചീരാങ്ഗീ| വാതഘ്നമധുരൈരിതി വാതഘ്നാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി, വിദാരിഗന്ധാദീനീത്യന്യേ, മധുരാണി കാകോല്യാദീനി, തൈഃ സിദ്ധം സര്പിര്ഘൃതം, കല്കകഷായാഭ്യാമിത്യര്ഥഃ||൩൯-൪൦||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

അഭഗ്നാംശ്ചലിതാന് ദന്താന് സരക്താനവപീഡയേത് | തരുണസ്യ മനുഷ്യസ്യ ശീതൈരാലേപയേദ്ബഹിഃ ||൪൧|| സിക്ത്വാऽമ്ബുഭിസ്തതഃ ശീതൈഃ സന്ധാനീയൈരുപാചരേത് | ഉത്പലസ്യ ച നാലേന ക്ഷീരപാനം വിധീയതേ ||൪൨|| ജീര്ണസ്യ തു മനുഷ്യസ്യ വര്ജയേച്ചലിതാന് ദ്വിജാന് |൪൩|

ദന്തഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- അഭഗ്നാനിത്യാദി| സന്ധാനീയൈരിതി മധുഘൃതാദിഭിഃ, ന്യഗ്രോധാദീനാം കഷായാണാം കല്കൈശ്ചേത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൨||-

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

നാസാം സന്നാം വിവൃത്താം വാ ഋജ്വീം കൃത്വാ ശലാകയാ ||൪൩|| പൃഥങ്ഗാസികയോര്നാഡ്യൌ ദ്വിമുഖ്യൌ സമ്പ്രവേശയേത് | തതഃ പട്ടേന സംവേഷ്ട്യ ഘൃതസേകം പ്രദാപയേത് ||൪൪||

നാസാഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- നാസാമിത്യാദി| സന്നാമ് അഭിഘാതേനാന്തഃപ്രവിഷ്ടാമ്| വിവൃത്താം വക്രാമ്| തത്ര സന്നാം ശലാകയോന്നമ്യ, വക്രാം പുനഃ ഋജൂകൃത്വേത്യര്ഥഃ| ദ്വിമുഖ്യൌ നാഡ്യൌ അന്തര്ബഹിര്മുഖ്യൌ, നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസിംഹാണകാദിനിര്ഗമാര്ഥമ്| ഘൃതസേകം ഘൃതപരിഷേകമ്||൪൩-൪൪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ഭഗ്നം കര്ണം തു ബധ്നീയാത് സമം കൃത്വാ ഘൃതപ്ലുതമ് | സദ്യഃക്ഷതവിധാനം ച തതഃ പശ്ചാത് സമാചരേത് ||൪൫||

കര്ണഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- ഭഗ്നമിത്യാദി| ഭഗ്നം കുടിലമ്, അന്തഃപ്രവിഷ്ടം വാ| സദ്യഃക്ഷതവിധാനമിതി മധുഘൃതാഭ്യങ്ഗശീതപരിഷേകാദി| അത്ര ‘സദ്യഃക്ഷതവിധിശ്ചാപി നയനേ നിര്ഗതേ ബഹിഃ’- ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തന്ന പഠനീയം, ഭിന്നം നേത്രമകര്മണ്യമിത്യാദിനൈവ സിദ്ധത്വാത്; അന്യേ തു ചക്ഷുര്ഭഗ്നദ്വയപ്രതിപാദനാര്ഥം പഠനീയമിതി മന്യന്തേ||൪൫||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

മസ്തുലുങ്ഗാദ്വിനാ ഭിന്നേ കപാലേ മധുസര്പിഷീ | ദത്ത്വാ തതോ നിബധ്നീയാത് സപ്താഹം ച പിബേദ്ധൃതമ് ||൪൬||

കപാലഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- മസ്തുലുങ്ഗാദ്വിനേത്യാദി| മസ്തുലുങ്ഗസ്രാവേ തു പ്രാഗഭിഹിതൈവ ബാലവര്തിരിത്യഭിപ്രായഃ||൪൬||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

പതനാദഭിഘാതാദ്വാ ശൂനമങ്ഗം യദക്ഷതമ് | ശീതാന് പ്രദേഹാന് സേകാംശ്ച ഭിഷക് തസ്യാവചാരയേത് ||൪൭||

ശീതാന് പ്രദേഹാന് സേകാംശ്ച ശീതാന്; നോഷ്ണാന് കഥമപി, അതിസ്രുതരക്തത്വേന പാകഭയാത്||൪൭||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

അഥ ജങ്ഘോരുഭഗ്നാനാം കപാടശയനം ഹിതമ് | കീലകാ ബന്ധനാര്ഥം ച പഞ്ച കാര്യാ വിജാനതാ ||൪൮|| യഥാ ന ചലനം തസ്യ ഭഗ്നസ്യ ക്രിയതേ തഥാ | സന്ധേരുഭയതോ ദ്വൌ ദ്വൌ തലേ ചൈകശ്ച കീലകഃ ||൪൯||

ജങ്ഘോരുഭങ്ഗേഷു പശ്ചാത്കര്മവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- അഥ ജങ്ഘേത്യാദി| ഭഗ്നാനാം കാണ്ഡഭഗ്നാനാം, ദ്വിവിധാനാമപീത്യപരേ| കപാടശയനമവശ്യം കാര്യമ്| കപാടശയനേനൈവ സഹ ദേശാദ്ദേശാന്തരനയനാര്ഥമ്, ആധാരഭൂതശയനചാലനാര്ഥമിത്യന്യേ| ആധേയഭൂതശരീരാവയവചലനപരിഹാരാര്ഥം കീലാഃ| കീലാനാം പഞ്ചസങ്ഖ്യാത്വം ജങ്ഘോര്വോര്ദ്വയോരേകതരസ്യ ഭഗ്നമപേക്ഷ്യ; തത്ര ജങ്ഘാഭഗ്നേ തു ഗുല്ഫസന്ധേരുഭയതോ ദ്വൌ, ജാനുസന്ധേരപ്യുഭയതോ ദ്വൌ, ഏകശ്ച തലേ, ഏവം പഞ്ച; ഊരുഭഗ്നേ ജാനുസന്ധേരുഭയതോ ദ്വൌ, ദ്വൌ വങ്ക്ഷണസന്ധേരുഭയതഃ, തലേ ചൈക ഇത്യത്രാപി പഞ്ച; ഉഭയഭങ്ഗാപേക്ഷയാ തു സപ്തഭിരേവ കീലൈര്യന്ത്രണമ്| തഥാഹി- ഉഭയതോ ബഹിര്ദ്വൌ ഗുല്ഫയോഃ, ദ്വൌ ച ജാനുനോഃ, ദ്വൌ ച വങ്ക്ഷണയോഃ, തലേ ചൈക ഏവം സപ്ത| അത്ര “ജങ്ഘോര്വോഃ പാര്ശ്വയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ തലേ ചൈകശ്ച കീലക” ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തച്ച നിബന്ധകാരൈര്ന പഠിതം, തസ്മാന്ന പഠനീയമ്| ഗയദാസശ്ചാത്ര പാഠാന്തരം കിമപി പഠതി; തച്ചാഭാവാന്ന ലിഖിതമ്||൪൮-൪൯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ശ്രോണ്യാം വാ പൃഷ്ഠവംശേ വാ വക്ഷസ്യക്ഷകയോസ്തഥാ | ഭഗ്നസന്ധിവിമോക്ഷേഷു വിധിമേനം സമാചരേത് ||൫൦||

അമുമേവ ജങ്ഘോരുഭഗ്നകപാടശയനാദിവിധിമന്യത്രാപി ദര്ശയന്നാഹ- ശ്രോണ്യാമിത്യാദി| ശ്രോണിഃ കടിഃ| വക്ഷ ഉരഃ| അക്ഷകൌ അംസസന്ധേരുപരി| ഭഗ്നസന്ധിവിമോക്ഷേഷ്വിതി കാണ്ഡഭഗ്നേഷു തഥാ സന്ധിവിമോക്ഷേഷ്വപി ദ്വിവിധേഷു ഭഗ്നേഷു സമാചരേദിത്യര്ഥഃ| വിധിമേനമിതി കപാടശയനകീലകനിയമനാദികമ്||൫൦||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

സന്ധീംശ്ചിരവിമുക്താംസ്തു സ്നിഗ്ധാന് സ്വിന്നാന് മൃദൂകൃതാന് ഉക്തൈര്വിധാനൈര്ബുദ്ധ്യാ ച സമ്യക് പ്രകൃതിമാനയേത് ||൫൧||

സദ്യോഭഗ്നവിധാനം നിര്ദിശ്യ ചിരഭഗ്നവിധാനമാഹ- സന്ധീനിത്യാദി| ബുദ്ധ്യാ ചേതി ‘സ്വയമപ്യൂഹ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൫൧||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

കാണ്ഡഭഗ്നേ പ്രരൂഢേ തു വിഷമോല്ബണസംഹിതേ | ആപോഥ്യ സമയേദ്ഭഗ്നം തതോ ഭഗ്നവദാചരേത് ||൫൨||

ചിരവിമുക്തസന്ധിമഭിധായ ചിരകാണ്ഡഭഗ്നവിധിമാഹ- കാണ്ഡഭഗ്ന ഇത്യാദി| ആപോഥ്യ വിശ്ലേഷ്യ| സമയേത് സമം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൫൨||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

കല്പയേന്നിര്ഗതം ശുഷ്ക്രം വ്രണാന്തേऽസ്ഥി സമാഹിതഃ | സന്ധ്യന്തേ വാ ക്രിയാം കുര്യാത് സവ്രണേ വ്രണഭഗ്നവത് ||൫൩||

കല്പയേത് ഛിന്ദ്യാത്| വ്രണാന്തേ വ്രണൈകദേശേ| സമാഹിതഃ സാവധാനഃ; യഥാऽന്യത്ര വ്രണോ ന ഭവതി തഥാ ഛിന്ദ്യാദിത്യര്ഥഃ| സന്ധ്യന്തേ സന്ധിസമീപ ഇത്യര്ഥഃ| കിംവിശിഷ്ടേ സന്ധ്യന്തേ? സവ്രണേ വ്രണയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൫൩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ഊര്ധ്വകായേ തു ഭഗ്നാനാം മസ്തിഷ്ക്യം കര്ണപൂരണമ് | ഘൃതപാനം ഹിതം നസ്യം പ്രശാഖാസ്വനുവാസനമ് ||൫൪||

ഇദാനീമൂര്ധ്വാധഃകായവിശേഷേണ ഭഗ്നക്രിയാവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ഊര്ധ്വകായ ഇത്യാദി| മസ്തിഷ്ക്യം ശിരോബസ്തിപ്രകാരഃ, സ ച സ്നേഹാക്തപിചുപ്ലോതാദിഭിഃ| നസ്യം പ്രശാഖാസ്വിതി പ്രകൃഷ്ടാഃ ശാഖാഃ പ്രശാഖാസ്താസു; ജാനുജങ്ഘാബാഹുദ്വയഗതേ ഭഗ്നേ നസ്യം, ഘൃതപാനം ബസ്തിശ്ച സര്വത്രൈവേതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു മസ്തിഷ്ക്യാദികം നസ്യാന്തം സര്വമൂര്ധ്വകായഗതഭഗ്ന ഏവ, പ്രശാഖാസു ബസ്തിരിതി വ്യാഖ്യാനയതി||൫൪||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി തൈലം ഭഗ്നപ്രസാധകമ് | രാത്രൌ രാത്രൌ തിലാന് കൃഷ്ണാന് വാസയേദസ്ഥിരേ ജലേ ||൫൫|| ദിവാ ദിവാ ശോഷയിത്വാ ഗവാം ക്ഷീരേണ ഭാവയേത് | തൃതീയം സപ്തരാത്രം തു ഭാവയേന്മധുകാമ്ബുനാ ||൫൬|| തതഃ ക്ഷീരം പുനഃ പീതാന് സുശുഷ്കാംശ്ചൂര്ണയേദ്ഭിഷക് | കാകോല്യാദിം സയഷ്ട്യാഹ്വം മഞ്ജിഷ്ഠാം സാരിവാം തഥാ ||൫൭|| കുഷ്ഠം സര്ജരസം മാംസീം സുരദാരു സചന്ദനമ് | ശതപുഷ്പാം ച സഞ്ചൂര്ണ്യ തിലചൂര്ണേന യോജയേത് ||൫൮|| പീഡനാര്ഥം ച കര്തവ്യം സര്വഗന്ധശൃതം പയഃ | ചതുര്ഗുണേന പയസാ തത്തൈലം വിപചേദ്ഭിഷക് ||൫൯|| ഏലാമംശുമതീം പത്രം ജീവകം തഗരം തഥാ | രോധ്രം പ്രപൌണ്ഡരീകം ച തഥാ കാലാനുസാരി(വാ)ണമ് ||൬൦|| സൈരേയകം ക്ഷീരശുക്ലാമനന്താം സമധൂലികാമ് | പിഷ്ട്വാ ശൃങ്ഗാടകം ചൈവ പൂര്വോക്താന്യൌഷധാനി ച ||൬൧|| ഏഭിസ്തദ്വിപചേത്തൈലം ശാസ്ത്രവിന്മൃദുനാऽഗ്നിനാ | ഏതത്തൈലം സദാ പഥ്യം ഭഗ്നാനാം സര്വകര്മസു ||൬൨|| ആക്ഷേപകേ പക്ഷഘാതേ താലുശോഷേ തഥാऽര്ദിതേ | മന്യാസ്തമ്ഭേ ശിരോരോഗേ കര്ണശൂലേ ഹനുഗ്രഹേ ||൬൩|| ബാധിര്യേ തിമിരേ ചൈവ യേ ച സ്ത്രീഷു ക്ഷയം ഗതാഃ | പഥ്യം പാനേ തഥാऽഭ്യങ്ഗേ നസ്യേ ബസ്തിഷു ഭോജനേ ||൬൪|| ഗ്രീവാസ്കന്ധോരസാം വൃദ്ധിരമുനൈവോപജായതേ | മുഖം ച പദ്മപ്രതിമം സസുഗന്ധിസമീരണമ് ||൬൫|| ഗന്ധതൈലമിദം നാമ്നാ സര്വവാതവികാരനുത് | രാജാര്ഹമേതത് കര്തവ്യം രാജ്ഞാമേവ വിചക്ഷണൈഃ ||൬൬||

തദേവ ബസ്തികര്ണപൂരണപാനനസ്യാനുവാസനസാധനതൈലം നിര്ദിശന്നാഹ- അത ഇത്യാദി| വാസയേദിതി പ്രഥമം സപ്തരാത്രം യാവത്| അസ്ഥിരേ ജലേ വഹതി പാനീയേ| ഗവാം ക്ഷീരേണേതി ‘ഭാവ്യദ്രവ്യസമേന’ ഇതി ശേഷഃ| ഭാവയേദ് ദ്വിതീയം സപ്തരാത്രമ്| മധുകാമ്ബുനേതി ‘ഭാവ്യദ്രവ്യസമേന’ ഇതി ശേഷഃ| തതഃ ക്ഷീരം പുനഃ പീതാനിതി ക്ഷീരേണ ഭാവ്യദ്രവ്യസമേന പുനര്ഭാവിതാന്, ചതുര്ഥസപ്തരാത്രമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| കാകോല്യാദിം സയഷ്ട്യാഹ്വമിതി യഷ്ടിമധുനി കാകോല്യാദാവുക്തേऽപി പുനര്യഷ്ടീപാഠോ ദ്വിഭാഗാര്ഥം, യഥാലാഭപരിഭാഷാപരിഹാരേണാവശ്യം പ്രക്ഷേപാര്ഥം വാ| കാകോല്യാദിശതപുഷ്പാന്താനാം ചൂര്ണപാദം തിലചൂര്ണപാദൈസ്ത്രിഭിര്യോജയന്തി തന്ത്രാന്തരദര്ശിനോ വൃദ്ധവൈദ്യാ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഗയീ തു “തിലചൂര്ണസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാഃ, ഭാഗശ്ചൈകഃ പ്രകീര്തിതാനാം (കാകോല്യാദീനാം), തഥാ യഷ്ട്യാഹ്വാദീനാം ശതപുഷ്പാന്താനാം ദ്വിതീയോ ഭാഗ ഇതി ഷഡ്ഭാഗാഃ” ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി| വങ്ഗദത്തസ്തു തിലചൂര്ണസമം തത്ര മിലിതം ചൂര്ണമിഷ്യത ഇത്യാഹ| സര്വഗന്ധശൃതം പയ ഇത്യത്ര സര്വഗന്ധാ ഏലാദയഃ, അന്യേ ച കടുകഫലാദയഃ, തൈഃ ശൃതം ക്വഥിതം, പയഃ ക്ഷീരമ്| അത്ര ച ക്ഷീരപാകേ ഇയം പരിഭാഷാ സ്മരണീയാ- “ക്വാഥ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷം കര്തവ്യം ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ” ഇതി| യാവതാ ച ക്ഷീരേണ തിലചൂര്ണമുത്സാദനീയം ഭവതി താവന്മാത്രം ശൃതം കരണീയമ്| തതഃ ശൃതേന ക്ഷീരേണോഷ്ണേനൈവ കാകോല്യാദിചൂര്ണസഹിതം തത്തിലചൂര്ണമാര്ദ്രീകൃത്യ ചക്രേണ പീഡയേത്| പീഡനാദുത്പന്നം തൈലം യഥാ സംസ്കാര്യം തം പ്രകാരമാഹ- ചതുര്ഗുണേനേത്യാദി| അംശുമതീ ശാലപര്ണീ| കാലാനുസാരിവാ തഗരം; തഗരസ്യ ദ്വിരുച്ചാരണം ഭാഗദ്വയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| സൈരേയകം കണ്ടശേലുകഃ| ക്ഷീരശുക്ലാ ക്ഷീരവിദാരീ| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| മധൂലികാ മര്കടതൃണവിശേഷഃ| ശൃങ്ഗാടകം ത്രികണ്ടകം ജലജം ഫലമ്| പൂര്വോക്താന്യൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി ശതപുഷ്പാന്താനി, താനി സര്വാണി ച താവതാ ഭാഗേന സമേന കല്പയിതവ്യാനി, യാവതാ തൈലപാദികാനി ഭവന്തി| മൃദുനാऽഗ്നിനേതി മൃദ്വഗ്നേര്മാനമുച്യതേ- “പദ്മവിസ്തരയുക്തേന മൃദുനാ വഹ്നിനാ ശനൈഃ| പചേത് സ്നേഹമധശ്ചോര്ധ്വം ചാലയിത്വാ നിരന്തരമ്|| സമ്യക്പാകോ ഭവത്യേവമന്യഥാ ദഗ്ധതാം വ്രജേത്”- ഇതി| സര്വകര്മസു പാനാഭ്യങ്ഗാദിഷു| ഗന്ധതൈലമിദം നാമ്നേതി അസ്യ തൈലസ്യ ഗന്ധതൈലമിതി സഞ്ജ്ഞാ; വൈതരണേ പുനരസ്യാണുതൈലസഞ്ജ്ഞാ| രാജ്ഞാമേവേതി രാജ്ഞാമേവേദം തൈലം പണ്ഡിതൈര്വിധാതവ്യം, മഹാസമ്ഭാരസാധ്യത്വാത്; ന പുനരന്യേഷാം നിഷിദ്ധമ്||൫൫-൬൬||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

ത്രപുസാക്ഷപ്രിയാലാനാം തൈലാനി മധുരൈഃ സഹ | വസാം ദത്ത്വാ യഥാലാഭം ക്ഷീരേ ദശഗുണേ പചേത് ||൬൭|| സ്നേഹോത്തമമിദം ചാശു കുര്യാദ്ഭഗ്നപ്രസാധനമ് | പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യേഷു ബസ്തികര്മണി സേചനേ ||൬൮||

ത്രപുസം കര്കടീഭേദഃ, അക്ഷോ ബിഭീതകഃ, പ്രിയാലശ്ചാരഃ| മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ| താനി ച സ്നേഹപാദികാനി| വസാം ദത്ത്വാ യഥാലാഭമിതി യദി ലഭ്യതേ തദാ നിക്ഷിപേദിത്യര്ഥഃ| സേചനേ പരിഷേകേ| അമും പാഠം കേചിദനാര്ഷം മന്യന്തേ||൬൭-൬൮||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

ഭഗ്നം നൈതി യഥാപാകം പ്രയതേത തഥാ ഭിഷക് | പക്വമാംസസിരാസ്നായു തദ്ധി കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി ||൬൯||

ഇദാനീം ഭഗ്നേ ബാഹ്യാനാമാഭ്യന്തരാണാം ച പാകകാരിണാം പരിഹാരായ പാകപ്രശമകാരിണാം ച സേവനായാഹ- ഭഗ്നം നൈതീത്യാദി| നൈതി ന ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| പ്രയതേത പ്രയത്നം കുര്വീതേത്യര്ഥഃ||൬൯||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

ഭഗ്നം സന്ധിമനാവിദ്ധമഹീനാങ്ഗമനുല്ബണമ് | സുഖചേഷ്ടാപ്രചാരം ച സംഹിതം സമ്യഗാദിശേത് ||൭൦||

സമ്യഗ്രൂഢലക്ഷണമാഹ- ഭഗ്നമിത്യാദി| അനാവിദ്ധമ് അനാകുലമ്| അനുല്ബണമ് അനുന്നതമ്| സുഖചേഷ്ടാപ്രചാരമിതി ചേഷ്ടാപ്രചാര ആകുഞ്ചനപ്രസാരണാദികഃ||൭൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഭഗ്നചികിത്സിതം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ ||൩||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||