3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ ഭഗ്നാനാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

അല്പാശിനോऽനാത്മവതോ ജന്തോര്വാതാത്മകസ്യ ച | ഉപദ്രവൈര്വാ ജുഷ്ടസ്യ ഭഗ്നം കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ലവണം കടുകം ക്ഷാരമമ്ലം മൈഥുനമാതപമ് | വ്യായാമം ച ന സേവേത ഭഗ്നോ രൂക്ഷാന്നമേവ ച ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ശാലിര്മാംസരസഃ ക്ഷീരം സര്പിര്യൂഷഃ സതീനജഃ | ബൃംഹണം ചാന്നപാനം സ്യാദ്ദേയം ഭഗ്നായ ജാനതാ ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

മധൂകോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപലാശകകുഭത്വചഃ | വംശസര്ജവടാനാം ച കുശാര്ഥമുപസംഹരേത് ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ആലേപനാര്ഥം മഞ്ജിഷ്ഠാം മധുകം രക്തചന്ദനമ് | ശതധൌതഘൃതോന്മിശ്രം ശാലിപിഷ്ടം ച സംഹരേത് ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

സപ്താഹാദഥ സപ്താഹാത് സൌമ്യേഷ്വൃതുഷു ബന്ധനമ് | സാധാരണേഷു കര്തവ്യം പഞ്ചമേ പഞ്ചമേऽഹനി ||൮|| ആഗ്നേയേഷു ത്ര്യഹാത് കുര്യാദ്ഭഗ്നദോഷവശേന വാ |൯|

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

തത്രാതിശിഥിലം ബദ്ധേ സന്ധിസ്ഥൈര്യം ന ജായതേ ||൯|| ഗാഢേനാപി ത്വഗാദീനാം ശോഫോ രുക് പാക ഏവ ച | തസ്മാത് സാധാരണം ബന്ധം ഭഗ്നേ ശംസന്തി തദ്വിദഃ ||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ന്യഗ്രോധാദികഷായം തു സുശീതം പരിഷേചനേ | പഞ്ചമൂലീവിപക്വം തു ക്ഷീരം കുര്യാത് സവേദനേ ||൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

സുഖോഷ്ണമവചാര്യം വാ ചക്രതൈലം വിജാനതാ |൧൨|

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

വിഭജ്യ കാലം ദോഷം ച ദോഷഘ്നൌഷധസംയുതമ് ||൧൨|| പരിഷേകം പ്രദേഹം ച വിദധ്യാച്ഛീതമേവ ച |൧൩|

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

ഗൃഷ്ടിക്ഷീരം സസര്പിഷ്കം മധുരൌഷധസാധിതമ് ||൧൩|| ശീതലം ലാക്ഷയാ യുക്തം പ്രാതര്ഭഗ്നഃ പിബേന്നരഃ |൧൪|

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

സവ്രണസ്യ തു ഭഗ്നസ്യ വ്രണം സര്പിര്മധൂത്തരൈഃ ||൧൪|| പ്രതിസാര്യ കഷായൈസ്തു ശേഷം ഭഗ്നവദാചരേത് |൧൫|

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

പ്രഥമേ വയസി ത്വേവം ഭഗ്നം സുകരമാദിശേത് ||൧൫|| അല്പദോഷസ്യ ജന്തോസ്തു കാലേ ച ശിശിരാത്മകേ |൧൬|

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

പ്രഥമേ വയസി ത്വേവം മാസാത് സന്ധിഃ സ്ഥിരോ ഭവേത് ||൧൬|| മധ്യമേ ദ്വിഗുണാത് കാലാദുത്തരേ ത്രിഗുണാത് സ്മൃതഃ |൧൭|

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

അവനാമിതമുന്നഹ്യേദുന്നതം ചാവപീഡയേത് ||൧൭|| ആഞ്ഛേദതിക്ഷിപ്തമധോ ഗതം ചോപരി വര്തയേത് |൧൮|

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

ആഞ്ഛ്നൈഃ പീഡനൈശ്ചൈവ സങ്ക്ഷേപൈര്ബന്ധനൈസ്തഥാ ||൧൮|| സന്ധീഞ്ഛരീരേ സര്വാംസ്തു ചലാനപ്യചലാനപി | ഏതൈസ്തു സ്ഥാപനോപായൈഃ സ്ഥാപയേന്മതിമാന് ഭിഷക് ||൧൯||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ഉത്പിഷ്ടമഥ വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിം വൈദ്യോ ന ഘട്ടയേത് | തസ്യ ശീതാന് പരീഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ചാവചാരയേത് ||൨൦|| അഭിഘാതേ ഹൃതേ സന്ധിഃ സ്വാം യാതി പ്രകൃതിം പുനഃ | ഘൃതദിഗ്ധേന പട്ടേന വേഷ്ടയിത്വാ യഥാവിധി ||൨൧|| പട്ടോപരി കുശാന് ദത്ത്വാ യഥാവദ്ബന്ധമാചരേത് |൨൨|

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

പ്രത്യങ്ഗഭഗ്നസ്യ വിധിരത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യതേ ||൨൨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

നഖസന്ധിം സമുത്പിഷ്ടം രക്താനുഗതമാരയാ | അവമഥ്യ സ്രുതേ രക്തേ ശാലിപിഷ്ടേന ലേപയേത് ||൨൩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

ഭഗ്നാം വാ സന്ധിമുക്താം വാ സ്ഥാപയിത്വാऽങ്ഗുലീം സമാമ് | അണുനാऽऽവേഷ്ട്യ പട്ടേന ഘൃതസേകം പ്രദാപയേത് ||൨൪||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

അഭ്യജ്യ സര്പിഷാ പാദം തലഭഗ്നം കുശോത്തരമ് | വസ്ത്രപട്ടേന ബധ്നീയാന്ന ച വ്യായാമമാചരേത് ||൨൫||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

അഭ്യജ്യായാമയേജ്ജങ്ഘാമൂരും ച സുസമാഹിതഃ | ദത്ത്വാ വൃക്ഷത്വചഃ ശീതാ വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടയേത് ||൨൬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

മതിമാംശ്ചക്രയോഗേന ഹ്യാഞ്ഛേദൂര്വസ്ഥി നിര്ഗതമ് | സ്ഫുടിതം പിച്ചിതം ചാപി ബധ്നീയാത് പൂര്വവദ്ഭിഷക് ||൨൭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ആഞ്ഛേദൂര്ധ്വമധോ വാऽപി കടിഭഗ്നം തു മാനവമ് | തതഃ സ്ഥാനസ്ഥിതേ സന്ധൌ ബസ്തിഭിഃ സമുപാചരേത് ||൨൮||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

പര്ശുകാസ്വഥ ഭഗ്നാസു ഘൃതാഭ്യക്തസ്യ തിഷ്ഠതഃ | ദക്ഷിണാസ്വഥവാ വാമാസ്വനുമൃജ്യ നിബന്ധനീഃ ||൨൯|| തതഃ കവലികാം ദത്ത്വാ വേഷ്ടയേത് സുസമാഹിതഃ | തൈലപൂര്ണേ കടാഹേ വാ ദ്രോണ്യാം വാ ശായയേന്നരമ് ||൩൦||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

മുസലേനോത്ക്ഷിപേത് കക്ഷാമംസസന്ധൌ വിസംഹതേ | സ്ഥാനസ്ഥിതം ച ബധ്നീയാത് സ്വസ്തികേന വിചക്ഷണഃ ||൩൧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

കൌര്പരം തു തഥാ സന്ധിമങ്ഗുഷ്ഠേനാനുമാര്ജയേത് | അനുമൃജ്യ തതഃ സന്ധിം പീഡയേത് കൂര്പരാച്ച്യുതമ് ||൩൨|| പ്രസാര്യാകുഞ്ചയേച്ചൈനം സ്നേഹസേകം ച ദാപയേത് |൩൩|

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ഏവം ജാനുനി ഗുല്ഫേ ച മണിബന്ധേ ച കാരയേത് ||൩൩||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ഉഭേ തലേ സമേ കൃത്വാ തലഭഗ്നസ്യ ദേഹിനഃ | ബധ്നീയാദാമതൈലേന പരിഷേകം ച കാരയേത് ||൩൪|| മൃത്പിണ്ഡം ധാരയേത് പൂര്വം ലവണം ച തതഃ പരമ് | ഹസ്തേ ജാതബലേ ചാപി കുര്യാത് പാഷാണധാരണമ് ||൩൫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

സന്നമുന്നമയേത് സ്വിന്നമക്ഷകം മുസലേന തു | തഥോന്നതം പീഡയേച്ച ബധ്നീയാദ്ഗാഢമേവ ച ||൩൬||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ഊരുവച്ചാപി കര്തവ്യം ബാഹുഭഗ്നചികിത്സിതമ് |൩൭|

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

ഗ്രീവായാം തു വിവൃത്തായാം പ്രവിഷ്ടായാമധോऽപി വാ ||൩൭|| അവടാവഥ ഹന്വോശ്ച പ്രഗൃഹ്യോന്നമയേന്നരമ് | തതഃ കുശാം സമം ദത്ത്വാ വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടയേത് ||൩൮|| ഉത്താനം ശായയേച്ചൈനം സപ്തരാത്രമതന്ദ്രിതഃ |൩൯|

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

ഹന്വസ്ഥിനീ സമാനീയ ഹനുസന്ധൌ വിസംഹതേ ||൩൯|| സ്വേദയിത്വാ സ്ഥിതേ സമ്യക് പഞ്ചാങ്ഗീം വിതരേദ്ഭിഷക് | വാതഘ്നമധുരൈഃ സര്പിഃ സിദ്ധം നസ്യേ ച പൂജിതമ് ||൪൦||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

അഭഗ്നാംശ്ചലിതാന് ദന്താന് സരക്താനവപീഡയേത് | തരുണസ്യ മനുഷ്യസ്യ ശീതൈരാലേപയേദ്ബഹിഃ ||൪൧|| സിക്ത്വാऽമ്ബുഭിസ്തതഃ ശീതൈഃ സന്ധാനീയൈരുപാചരേത് | ഉത്പലസ്യ ച നാലേന ക്ഷീരപാനം വിധീയതേ ||൪൨|| ജീര്ണസ്യ തു മനുഷ്യസ്യ വര്ജയേച്ചലിതാന് ദ്വിജാന് |൪൩|

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

നാസാം സന്നാം വിവൃത്താം വാ ഋജ്വീം കൃത്വാ ശലാകയാ ||൪൩|| പൃഥങ്ഗാസികയോര്നാഡ്യൌ ദ്വിമുഖ്യൌ സമ്പ്രവേശയേത് | തതഃ പട്ടേന സംവേഷ്ട്യ ഘൃതസേകം പ്രദാപയേത് ||൪൪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

ഭഗ്നം കര്ണം തു ബധ്നീയാത് സമം കൃത്വാ ഘൃതപ്ലുതമ് | സദ്യഃക്ഷതവിധാനം ച തതഃ പശ്ചാത് സമാചരേത് ||൪൫||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

മസ്തുലുങ്ഗാദ്വിനാ ഭിന്നേ കപാലേ മധുസര്പിഷീ | ദത്ത്വാ തതോ നിബധ്നീയാത് സപ്താഹം ച പിബേദ്ധൃതമ് ||൪൬||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

പതനാദഭിഘാതാദ്വാ ശൂനമങ്ഗം യദക്ഷതമ് | ശീതാന് പ്രദേഹാന് സേകാംശ്ച ഭിഷക് തസ്യാവചാരയേത് ||൪൭||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

അഥ ജങ്ഘോരുഭഗ്നാനാം കപാടശയനം ഹിതമ് | കീലകാ ബന്ധനാര്ഥം ച പഞ്ച കാര്യാ വിജാനതാ ||൪൮|| യഥാ ന ചലനം തസ്യ ഭഗ്നസ്യ ക്രിയതേ തഥാ | സന്ധേരുഭയതോ ദ്വൌ ദ്വൌ തലേ ചൈകശ്ച കീലകഃ ||൪൯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ശ്രോണ്യാം വാ പൃഷ്ഠവംശേ വാ വക്ഷസ്യക്ഷകയോസ്തഥാ | ഭഗ്നസന്ധിവിമോക്ഷേഷു വിധിമേനം സമാചരേത് ||൫൦||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

സന്ധീംശ്ചിരവിമുക്താംസ്തു സ്നിഗ്ധാന് സ്വിന്നാന് മൃദൂകൃതാന് ഉക്തൈര്വിധാനൈര്ബുദ്ധ്യാ ച സമ്യക് പ്രകൃതിമാനയേത് ||൫൧||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

കാണ്ഡഭഗ്നേ പ്രരൂഢേ തു വിഷമോല്ബണസംഹിതേ | ആപോഥ്യ സമയേദ്ഭഗ്നം തതോ ഭഗ്നവദാചരേത് ||൫൨||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

കല്പയേന്നിര്ഗതം ശുഷ്ക്രം വ്രണാന്തേऽസ്ഥി സമാഹിതഃ | സന്ധ്യന്തേ വാ ക്രിയാം കുര്യാത് സവ്രണേ വ്രണഭഗ്നവത് ||൫൩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ഊര്ധ്വകായേ തു ഭഗ്നാനാം മസ്തിഷ്ക്യം കര്ണപൂരണമ് | ഘൃതപാനം ഹിതം നസ്യം പ്രശാഖാസ്വനുവാസനമ് ||൫൪||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി തൈലം ഭഗ്നപ്രസാധകമ് | രാത്രൌ രാത്രൌ തിലാന് കൃഷ്ണാന് വാസയേദസ്ഥിരേ ജലേ ||൫൫|| ദിവാ ദിവാ ശോഷയിത്വാ ഗവാം ക്ഷീരേണ ഭാവയേത് | തൃതീയം സപ്തരാത്രം തു ഭാവയേന്മധുകാമ്ബുനാ ||൫൬|| തതഃ ക്ഷീരം പുനഃ പീതാന് സുശുഷ്കാംശ്ചൂര്ണയേദ്ഭിഷക് | കാകോല്യാദിം സയഷ്ട്യാഹ്വം മഞ്ജിഷ്ഠാം സാരിവാം തഥാ ||൫൭|| കുഷ്ഠം സര്ജരസം മാംസീം സുരദാരു സചന്ദനമ് | ശതപുഷ്പാം ച സഞ്ചൂര്ണ്യ തിലചൂര്ണേന യോജയേത് ||൫൮|| പീഡനാര്ഥം ച കര്തവ്യം സര്വഗന്ധശൃതം പയഃ | ചതുര്ഗുണേന പയസാ തത്തൈലം വിപചേദ്ഭിഷക് ||൫൯|| ഏലാമംശുമതീം പത്രം ജീവകം തഗരം തഥാ | രോധ്രം പ്രപൌണ്ഡരീകം ച തഥാ കാലാനുസാരി(വാ)ണമ് ||൬൦|| സൈരേയകം ക്ഷീരശുക്ലാമനന്താം സമധൂലികാമ് | പിഷ്ട്വാ ശൃങ്ഗാടകം ചൈവ പൂര്വോക്താന്യൌഷധാനി ച ||൬൧|| ഏഭിസ്തദ്വിപചേത്തൈലം ശാസ്ത്രവിന്മൃദുനാऽഗ്നിനാ | ഏതത്തൈലം സദാ പഥ്യം ഭഗ്നാനാം സര്വകര്മസു ||൬൨|| ആക്ഷേപകേ പക്ഷഘാതേ താലുശോഷേ തഥാऽര്ദിതേ | മന്യാസ്തമ്ഭേ ശിരോരോഗേ കര്ണശൂലേ ഹനുഗ്രഹേ ||൬൩|| ബാധിര്യേ തിമിരേ ചൈവ യേ ച സ്ത്രീഷു ക്ഷയം ഗതാഃ | പഥ്യം പാനേ തഥാऽഭ്യങ്ഗേ നസ്യേ ബസ്തിഷു ഭോജനേ ||൬൪|| ഗ്രീവാസ്കന്ധോരസാം വൃദ്ധിരമുനൈവോപജായതേ | മുഖം ച പദ്മപ്രതിമം സസുഗന്ധിസമീരണമ് ||൬൫|| ഗന്ധതൈലമിദം നാമ്നാ സര്വവാതവികാരനുത് | രാജാര്ഹമേതത് കര്തവ്യം രാജ്ഞാമേവ വിചക്ഷണൈഃ ||൬൬||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

ത്രപുസാക്ഷപ്രിയാലാനാം തൈലാനി മധുരൈഃ സഹ | വസാം ദത്ത്വാ യഥാലാഭം ക്ഷീരേ ദശഗുണേ പചേത് ||൬൭|| സ്നേഹോത്തമമിദം ചാശു കുര്യാദ്ഭഗ്നപ്രസാധനമ് | പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യേഷു ബസ്തികര്മണി സേചനേ ||൬൮||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

ഭഗ്നം നൈതി യഥാപാകം പ്രയതേത തഥാ ഭിഷക് | പക്വമാംസസിരാസ്നായു തദ്ധി കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി ||൬൯||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

ഭഗ്നം സന്ധിമനാവിദ്ധമഹീനാങ്ഗമനുല്ബണമ് | സുഖചേഷ്ടാപ്രചാരം ച സംഹിതം സമ്യഗാദിശേത് ||൭൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഭഗ്നചികിത്സിതം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ ||൩||