3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో భగ్నానాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

అల్పాశినోఽనాత్మవతో జంతోర్వాతాత్మకస్య చ | ఉపద్రవైర్వా జుష్టస్య భగ్నం కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి ||3||

తత్ర ప్రథమం భగ్నస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమాహ- అల్పాశిన ఇత్యాది| అనాత్మవతః అజితేంద్రియస్య అపథ్యరతస్యేత్యర్థః| వాతాత్మకస్య వాతప్రకృతేః| ఉపద్రవైరితి ఉపద్రవా జ్వరాధ్మానమూత్రపురీషసంగాదయః| అముం పాఠం జేజ్జటో న మన్యతే; గయీ తు మన్యత ఇత్యస్మాభిరంగీకృతః||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

లవణం కటుకం క్షారమమ్లం మైథునమాతపం | వ్యాయామం చ న సేవేత భగ్నో రూక్షాన్నమేవ చ ||4||

ఇదానీమసేవ్యానాహ- లవణమిత్యాది||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

శాలిర్మాంసరసః క్షీరం సర్పిర్యూషః సతీనజః | బృంహణం చాన్నపానం స్యాద్దేయం భగ్నాయ జానతా ||5||

ఇదానీం సేవ్యానాహ- శాలిరిత్యాది| క్షీరం వ్రణే సామాన్యోక్త్యా నిషిద్ధమపి భగ్నేఽపవాదత్వాత్ ప్రయుజ్యతే; అన్యే పునరవ్రణే ఏవ భగ్నే క్షీరం దాతవ్యమిత్యాహుః; కేచిత్తు భగ్నే క్షీరదానం విరుద్ధం, నవధాన్యాదివర్గపఠితత్వేన పాకపూయజనకత్వాదిత్యాహుః; కేచిత్ క్షీరసర్పిరితి చ సమస్తమేకపదం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- క్షీరాదుత్థితం సర్పిః క్షీరసర్పిరితి| సతీనో వర్తులకలాయః, సతీనానాం వాతకరాణామపి సర్పిరాదిసంస్కృతత్వాద్యూషో భగ్నే యుజ్యత ఏవ| బృంహణం దేహవృద్ధికరం||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

మధూకోదుంబరాశ్వత్థపలాశకకుభత్వచః | వంశసర్జవటానాం చ కుశార్థముపసంహరేత్ ||6||

భగ్నవ్రణబంధనద్రవ్యం కుశా, తదర్థం ద్రవ్యం నిర్దిశన్నాహ- మధూకోదుంబరాశ్వత్థేత్యాది| ఉపసంహరేత్ ఏకత్ర కుర్యాత్| వంశసర్జవటానాం చేతి ‘త్వచ’ ఇతి శేషః| కుశాశబ్దేన భగ్నబంధనార్థం వంశవేత్రాదికం ప్రోచ్యతే; అన్యే కుశ్యమితి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ఆలేపనార్థం మంజిష్ఠాం మధుకం రక్తచందనం | శతధౌతఘృతోన్మిశ్రం శాలిపిష్టం చ సంహరేత్ ||7||

భగ్నే లేపనద్రవ్యాణి నిర్దిశన్నాహ- ఆలేపనార్థమిత్యాది| సంహరేత్ ఏకత్ర కుర్యాత్| శాలిపిష్టమిత్యస్య స్థానే ‘అమ్లపేషితమాహరేత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, అమ్లపేషితం కాంజికపిష్టం||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

సప్తాహాదథ సప్తాహాత్ సౌమ్యేష్వృతుషు బంధనం | సాధారణేషు కర్తవ్యం పంచమే పంచమేఽహని ||8|| ఆగ్నేయేషు త్ర్యహాత్ కుర్యాద్భగ్నదోషవశేన వా |9|

భగ్నవ్రణవిశేషే బంధనకాలావధిం నిర్దిశన్నాహ- సప్తాహాదిత్యాది||8||-

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

తత్రాతిశిథిలం బద్ధే సంధిస్థైర్యం న జాయతే ||9|| గాఢేనాపి త్వగాదీనాం శోఫో రుక్ పాక ఏవ చ | తస్మాత్ సాధారణం బంధం భగ్నే శంసంతి తద్విదః ||10||

ఇదానీం త్రివిధో బంధో వ్రణే నిర్దిష్టో గాఢః, సమః, శిథిల ఇతి; తత్ర భగ్నేషు గాఢశిథిలయోర్బంధయోర్దోషావహత్వాత్ సమమేవ బంధం నిర్దిశన్నాహ- తత్రాతిశిథిలమిత్యాది| సంధిస్థైర్యం సంధీనాం దృఢతా ||9-10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

న్యగ్రోధాదికషాయం తు సుశీతం పరిషేచనే | పంచమూలీవిపక్వం తు క్షీరం కుర్యాత్ సవేదనే ||11||

తస్య పిత్తప్రకృతౌ కాలే చోష్ణే పరిషేకం నిర్దిశన్నాహ- న్యగ్రోధేత్యాది| సంధానార్థం పాకాదిపరిహారార్థం చ| వాతోత్తరే సపిత్తే సశూలే చ పరిషేకాంతరమాహ- పంచమూలీత్యాది| పంచమూలీ స్వల్పా, తస్యాః శీతవీర్యత్వాత్||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

సుఖోష్ణమవచార్యం వా చక్రతైలం విజానతా |12|

వాతకఫప్రకృతౌ సశూలే సశీతే చ కాలే చక్రతైలమాహ- సుఖోష్ణమిత్యాది| అవచార్యం ‘పరిషేకే’ ఇతి శేషః| చక్రతైలం సద్యఃపీడితోద్ధృతమేకే వదంతి, అన్యే పునరణుతైలకల్పేన గృహీతమపక్వం తైలం చక్రతైలమాహుః|12|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

విభజ్య కాలం దోషం చ దోషఘ్నౌషధసంయుతం ||12|| పరిషేకం ప్రదేహం చ విదధ్యాచ్ఛీతమేవ చ |13|

విభజ్య కాలమిత్యాది| శీతమేవ చేతి చకారాద్దోషాద్యపేక్షయోష్ణమపి||12||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

గృష్టిక్షీరం ససర్పిష్కం మధురౌషధసాధితం ||13|| శీతలం లాక్షయా యుక్తం ప్రాతర్భగ్నః పిబేన్నరః |14|

భగ్నే ఆభ్యంతరమౌషధం నిర్దిశన్నాహ- గృష్టిక్షీరమిత్యాది| గృష్టిః ప్రథమప్రసూతా గౌః| మధురౌషధాని కాకోల్యాదీని| ప్రాతః పిబేన్న తు భుక్తే| కల్పనా చేయం- కాకోల్యాదీనాం మధురాణాం కర్షమాత్రం ద్రవ్యమష్టగుణం క్షీరం చతుర్గుణోదకసిద్ధం క్షీరశేషం సర్పిర్లాక్షాకర్షమాత్రప్రక్షేపాన్వితం; తచ్చ లఘౌ కోష్ఠే దేయం, ఇయం చ దినం ప్రతి మాత్రా||13||-

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

సవ్రణస్య తు భగ్నస్య వ్రణం సర్పిర్మధూత్తరైః ||14|| ప్రతిసార్య కషాయైస్తు శేషం భగ్నవదాచరేత్ |15|

ఇదానీం సవ్రణస్య భగ్నస్య చికిత్సితమాహ- సవ్రణస్యేత్యాది| వ్రణం ప్రతిసార్య లేపయిత్వేత్యర్థః| కైః ప్రతిసార్య? కషాయైః; కింవిశిష్టైః? సర్పిర్మధూత్తరైః ఘృతమధుప్రధానైః; కషాయోఽత్ర న్యగ్రోధాదికల్కః| శేషం ఆహారవిహారాదికమిత్యర్థః||14||-

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

ప్రథమే వయసి త్వేవం భగ్నం సుకరమాదిశేత్ ||15|| అల్పదోషస్య జంతోస్తు కాలే చ శిశిరాత్మకే |16|

ఇదానీం కాలదోషాశ్రయం సాధ్యత్వం భగ్నే నిర్దిశన్నాహ- ప్రథమే ఇత్యాది| ఏవమితి ఉక్తాహారాచారేణేత్యర్థః| సుకరం సుఖసాధ్యం||15||-

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

ప్రథమే వయసి త్వేవం మాసాత్ సంధిః స్థిరో భవేత్ ||16|| మధ్యమే ద్విగుణాత్ కాలాదుత్తరే త్రిగుణాత్ స్మృతః |17|

తస్యైవ సుకరత్వే కాలావధిం దర్శయన్నాహ- ప్రథమే ఇత్యాది| స్థిరో దృఢ ఇత్యర్థః| ద్విగుణాత్ కాలాద్ ద్వాభ్యాం మాసాభ్యామిత్యర్థః| త్రిగుణాదితి త్రిభిర్మాసైరిత్యర్థః||16||-

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

అవనామితమున్నహ్యేదున్నతం చావపీడయేత్ ||17|| ఆంఛేదతిక్షిప్తమధో గతం చోపరి వర్తయేత్ |18|

ఇదానీం ద్వివిధానామపి సంధిముక్తకాండభగ్నానాం ప్రతీకారోపాయానాహ- అవనామితమిత్యాది| అవనామితం అధోగతం| ఉన్నహ్యేత్ ఊర్ధ్వం కుర్యాదిత్యర్థః| అతిక్షిప్తం అతిప్రేరితం, ఉపరి వర్తయేదుపరి నయేదిత్యర్థః| గయీ తు అవనామితమిత్యాది పఠిత్వా పంచ స్థాపనోపాయానాహ, స చ పాఠోఽభావాన్న లిఖితః||17||-

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

ఆంఛ్నైః పీడనైశ్చైవ సంక్షేపైర్బంధనైస్తథా ||18|| సంధీంఛరీరే సర్వాంస్తు చలానప్యచలానపి | ఏతైస్తు స్థాపనోపాయైః స్థాపయేన్మతిమాన్ భిషక్ ||19||

ఇదానీం సంక్షేపతః స్థాపనోపాయానాహ- ఆంఛ్నైరిత్యాది| పీడనగ్రహణేన నమనోన్నమనపరివర్తనాని గృహ్యంతే| సంక్షేపః సమ్యక్ క్షేపః ప్రేరణమిత్యర్థః, తస్య చ పిచ్చితం విషయః; ఏతేన, ఆంఛ్నాదిభిరుపాయైః ప్రాక్ సంధాయ బంధనైరుపాచరేదిత్యర్థః| సంధీనితి బాహుల్యేన నిర్దేశః, తేన కాండభగ్నానప్యేతైరుపాయైః స్థాపయేత్| చలానప్యచలానపీతి హస్తపాదకటీహనుగతాః సంధయశ్చలాః, తద్విపరీతా అచలాః| గయీ తు సంక్షేపశబ్దేన ఆకుంచనమాహ, పీడనగ్రహణేన చ నమనోన్నమనాకుంచనాని గృహ్యంతే ఇతి సంక్షేపగ్రహణమనర్థకమితి కృత్వా జేజ్జటస్య పాఠం దూషయిత్వాఽఽపాతనికాపూర్వకం పాఠాంతరం పఠతి| తథాహి- “తత్ర స్థాపనముక్తమేవోపసంహరన్ననుక్తం చ సంధిస్థానేషు నిర్దిశన్నాహ- ఆంఛ్నోత్పీడనోన్నామసంక్షోభైర్బంధనైస్తథా” ఇత్యాది; శేషం పూర్వవత్||18-19||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ఉత్పిష్టమథ విశ్లిష్టం సంధిం వైద్యో న ఘట్టయేత్ | తస్య శీతాన్ పరీషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చావచారయేత్ ||20|| అభిఘాతే హృతే సంధిః స్వాం యాతి ప్రకృతిం పునః | ఘృతదిగ్ధేన పట్టేన వేష్టయిత్వా యథావిధి ||21|| పట్టోపరి కుశాన్ దత్త్వా యథావద్బంధమాచరేత్ |22|

ఇదానీముత్పిష్టవిశ్లిష్టయోశ్చికిత్సితమాహ- ఉత్పిష్టమిత్యాది| ఉత్పిష్టం విశ్లిష్టం చ సంధిం న ఘట్టయేన్న చాలయేత్; ఉత్పిష్టః చూర్ణితః, విశ్లిష్టః విఘటితః స్వస్థానాచ్చ్యుత ఇత్యర్థః| ప్రదేహో లేపః||20-21||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ప్రత్యంగభగ్నస్య విధిరత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే ||22||

ప్రత్యంగభగ్నచికిత్సితమాహ- ప్రత్యంగభగ్నస్యేత్యాది| అంగమంగం ప్రతి ప్రత్యంగం, నఖాదారభ్య యావచ్ఛిర ఇతి||22||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

నఖసంధిం సముత్పిష్టం రక్తానుగతమారయా | అవమథ్య స్రుతే రక్తే శాలిపిష్టేన లేపయేత్ ||23||

నఖసంధిమిత్యాది| సముత్పిష్టం చూర్ణితం| రక్తానుగతం దుష్టరక్తసంబద్ధం| ఆరయా చర్మకారాస్త్రేణావమథ్య రక్తం స్రావయేదిత్యర్థః||23||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

భగ్నాం వా సంధిముక్తాం వా స్థాపయిత్వాఽంగులీం సమాం | అణునాఽఽవేష్ట్య పట్టేన ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||24||

అంగులిభగ్నచికిత్సితమాహ- భగ్నామిత్యాది| స్థాపయిత్వా సంస్థాపనైర్నమనోన్నమనాదిభిః| అణునా సూక్ష్మేణేత్యర్థః, స్థూలపట్టేన త్వాబాధా స్యాత్||24||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

అభ్యజ్య సర్పిషా పాదం తలభగ్నం కుశోత్తరం | వస్త్రపట్టేన బధ్నీయాన్న చ వ్యాయామమాచరేత్ ||25||

తలభగ్నచికిత్సితమాహ- అభ్యజ్యేత్యాది||25||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

అభ్యజ్యాయామయేజ్జంఘామూరుం చ సుసమాహితః | దత్త్వా వృక్షత్వచః శీతా వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్ ||26||

జంఘాభగ్నోరుభగ్నయోశ్చికిత్సామాహ- అభ్యజ్యేత్యాది| జంఘాపాదస్యోపరి నలకాశ్రయా| (ఆయామయేత్ బధ్నీయాత్|) సుసమాహితః సావధానః| దత్త్వా వృక్షత్వచః శీతా ఇతి న్యగ్రోధాదిశీతవృక్షాణాం కుశాం దత్త్వేత్యర్థః||26||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

మతిమాంశ్చక్రయోగేన హ్యాంఛేదూర్వస్థి నిర్గతం | స్ఫుటితం పిచ్చితం చాపి బధ్నీయాత్ పూర్వవద్భిషక్ ||27||

చక్రయోగేనాంఛేదితి వర్తులాం కుశాం దత్త్వా నామయిత్వా చక్రవదాంఛేద్బధ్నీయాదిత్యర్థః| గయీ తు సంభ్రమభ్రమద్బలవత్తరపురుషో హస్తద్వయోపరి గృహీతపార్ష్ణిపాదద్వయత్వాత్ తద్భ్రమణజవేన నిరంతరభ్రాంతస్య భగ్నవతః పురుషకాయస్య చక్రాకారోపలంభాద్యుక్తశ్చక్రయోగ ఇత్యాహ| స్ఫుటితం పిచ్చితం చాపీతి ఊర్వస్థీతి సంబంధనీయం| అపిశబ్దాత్ స్ఫుటితపిచ్చితసదృశేష్వన్యేషు భగ్నేషు యదస్థినిర్ముక్తం త్వగాదిభిరసంశ్లిష్టం తదపనీయ బధ్నీయాదిత్యర్థః| పూర్వవత్ సమమిత్యర్థః||27||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ఆంఛేదూర్ధ్వమధో వాఽపి కటిభగ్నం తు మానవం | తతః స్థానస్థితే సంధౌ బస్తిభిః సముపాచరేత్ ||28||

కటిభగ్నచికిత్సామాహ- ఆంఛేదూర్ధ్వమిత్యాది| ఆంఛేదూర్ధ్వమధో వాఽపీతి ఊర్ధ్వగతమస్థి అధః కృత్వా బధ్నీయాత్, అధోగతం తూర్ధ్వం కృత్వా బధ్నీయాదిత్యర్థః| బస్తిభిః స్నేహబస్తిభిః| నను కటిభగ్నమసాధ్యముక్తం; తద్యథా- “భిన్నం కపాలం కట్యాం తు సంధిముక్తం తథా చ్యుతం| జఘనం ప్రతి పిష్టం చ వర్జయేత్తు విచక్షణః” (ని. 15) ఇతి వ్యర్థమేవ చికిత్సితం? నైవం, ప్రతి పిష్టం చేతి చకారో వర్జయేదిత్యత్ర ద్రష్టవ్యః, తేనానేన యాప్యత్వం సముచ్చీయతే; ఏతదుక్తం భవతి- కపాలభేదో వర్జ్యః, సంధిముక్తసంధిచ్యుతే తు యాప్యే, తేన తద్విషయచికిత్సితమిదం సార్థకమితి గయీ; జేజ్జటస్తు వర్జయేదిత్యత్ర వర్జనశబ్దః కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వప్రతిపాదనార్థో న తు నిషేధార్థ ఇత్యాహ||28||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

పర్శుకాస్వథ భగ్నాసు ఘృతాభ్యక్తస్య తిష్ఠతః | దక్షిణాస్వథవా వామాస్వనుమృజ్య నిబంధనీః ||29|| తతః కవలికాం దత్త్వా వేష్టయేత్ సుసమాహితః | తైలపూర్ణే కటాహే వా ద్రోణ్యాం వా శాయయేన్నరం ||30||

పర్శుకాభగ్నచికిత్సితమాహ- పర్శుకాస్వథేత్యాది| పర్శుక్రాః పృష్ఠభాగనిబంధనాన్యస్థీని, తేషాం నమనమేవ భగ్నత్వం| తిష్ఠత ఇతి ఊర్ధ్వస్థితశరీరస్య, నోపవిష్టస్యేత్యర్థః| దక్షిణాస్వథవా వామాసు పర్శుకాస్వితి సంబంధః| అనుమృజ్య ఘృతాక్తహస్తేన సమీకరణార్థమవమృజ్య| నిబంధనీః మాంసరజ్జవ ఇత్యర్థః | కవలికా వంశాదివిదలశకలా, వస్త్రమయీత్యన్యే| వేష్టయేదితి ‘వేల్లితకబంధేన’ ఇతి శేషః| సుసమాహితః సావధానో వైద్యః| ద్రోణీ కాష్ఠవిరచితా నౌరివ||29-30||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

ముసలేనోత్క్షిపేత్ కక్షామంససంధౌ విసంహతే | స్థానస్థితం చ బధ్నీయాత్ స్వస్తికేన విచక్షణః ||31||

స్కంధభగ్నచికిత్సితమాహ- ముసలేనేత్యాది| ఉత్క్షిపేత్ ఊర్ధ్వం నయేత్| అంససంధౌ బాహుశిరఃసంధౌ| విసంహతే విశ్లిష్టే| స్వస్తికేన బంధవిశేషేణేత్యర్థః||31||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

కౌర్పరం తు తథా సంధిమంగుష్ఠేనానుమార్జయేత్ | అనుమృజ్య తతః సంధిం పీడయేత్ కూర్పరాచ్చ్యుతం ||32|| ప్రసార్యాకుంచయేచ్చైనం స్నేహసేకం చ దాపయేత్ |33|

కూర్పరసంధిభగ్నచికిత్సితమాహ- కౌర్పరమిత్యాది| బాహుమధ్యే కూర్పరసంధిః| అనుమార్జయేత్ అనుమర్దయేత్; ప్రచ్యుతస్య సంధ్యస్థ్నో మార్గోపలంభార్థం మార్జనం విధేయం||32||-

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ఏవం జానుని గుల్ఫే చ మణిబంధే చ కారయేత్ ||33||

కూర్పరసంధిచికిత్సితం సంక్షేపార్థమన్యత్రాతిదిశన్నాహ- ఏవమిత్యాది| ఏవం కూర్పరసంధిచికిత్సితప్రకారేణేత్యర్థః| గుల్ఫః పార్ష్ణ్యుపరిగ్రంథిః| మణిబంధో హస్తతలస్యోపరితనః సంధిః||33||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ఉభే తలే సమే కృత్వా తలభగ్నస్య దేహినః | బధ్నీయాదామతైలేన పరిషేకం చ కారయేత్ ||34|| మృత్పిండం ధారయేత్ పూర్వం లవణం చ తతః పరం | హస్తే జాతబలే చాపి కుర్యాత్ పాషాణధారణం ||35||

ప్రాక్ పాదతలచికిత్సితముక్తం, అథ హస్తతలచికిత్సితమాహ- ఉభే తలే ఇత్యాది| ఉభే తలే ఇతి ఏకం పాణితలం, ద్వితీయం పాదతలం, ఇత్యుభే తలే ఇతి జేజ్జటః; గయీ తు ఉమే అపి హస్తతలే; తత్రైకస్య భంగే వామం దక్షిణేన, దక్షిణం వామేన, ఉభయోస్తు భంగే తత్సమేన కాష్ఠమయేన ఉభే అపి బధ్నీయాదిత్యాహ| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- హస్తతలం పాదతలం వా తత్సమేన కాష్ఠమయేన మిత్వా ద్వే అపి సహ బధ్నీయాదేవం దార్ఢ్యం భవతీతి| మృత్పిండాదిధారణమాత్మకర్మప్రాప్త్యర్థం| జేజ్జటస్తు ‘మృత్పిండం ధారయేత్ పూర్వం’ ఇత్యాది పాఠం న మన్యతే, కింతు ‘ప్రాగ్గోమయమయం పిండం ధారయేన్మృన్మయం తతః| హస్తే జాతబలే పశ్చాత్ కుర్యాత్ పాషాణధారణం’ ఇతి పఠతి||34-35||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

సన్నమున్నమయేత్ స్విన్నమక్షకం ముసలేన తు | తథోన్నతం పీడయేచ్చ బధ్నీయాద్గాఢమేవ చ ||36||

నతోన్నతయోరక్షకయోశ్చికిత్సితమాహ- సన్నమిత్యాది| సన్నం అధఃప్రవిష్టం, ఉన్నమయేత్ ముసలేనేతి సంబంధః; స్విన్నమున్నతం ముసలేనాధః పీడయేత్| అక్షకోంఽససంధేరుపరిష్టాద్భవతి||36||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ఊరువచ్చాపి కర్తవ్యం బాహుభగ్నచికిత్సితం |37|

బాహుభగ్నచికిత్సితమూరుభగ్నచికిత్సితేనాతిదిశన్నాహ- ఊరువదిత్యాది| కూర్పరాంశయోర్మధ్యే బాహుః|37|-

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

గ్రీవాయాం తు వివృత్తాయాం ప్రవిష్టాయామధోఽపి వా ||37|| అవటావథ హన్వోశ్చ ప్రగృహ్యోన్నమయేన్నరం | తతః కుశాం సమం దత్త్వా వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్ ||38|| ఉత్తానం శాయయేచ్చైనం సప్తరాత్రమతంద్రితః |39|

గ్రీవాయామిత్యాది| వివృత్తాయాం వక్రాయాం| కృకాటికాభాగసంధౌ గర్తోఽవటుః, హనూ ముఖసంధీ, అవటౌ హన్వోశ్చ గృహీత్వా ఉన్నమయేదితి జేజ్జటః; గయీ తు, అధః ప్రవిష్టాయామవటౌ గృహీత్వా, వివృత్తాయాం హన్వోరితి క్రమమాహ| కుశాం సమం దత్త్వేతి సమమితి దత్త్వేత్యస్య విశేషణం, వేష్టయేదిత్యస్య విశేషణమిదమిత్యన్యే; ఏతేన నాతిగాఢం నాతిశిథిలమిత్యర్థః| అతంద్రితోఽనలసః, ‘వైద్య’ ఇతి శేషః||37-38||-

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

హన్వస్థినీ సమానీయ హనుసంధౌ విసంహతే ||39|| స్వేదయిత్వా స్థితే సమ్యక్ పంచాంగీం వితరేద్భిషక్ | వాతఘ్నమధురైః సర్పిః సిద్ధం నస్యే చ పూజితం ||40||

హనుభగ్నచికిత్సితమాహ- హన్వస్థినీత్యాది| సమానీయేతి దక్షిణం వామేన, వామం దక్షిణేన సమమానీయేత్యర్థః| విసంహతే విశ్లిష్టే స్వస్థానాచ్చ్యుతే ఇత్యర్థః| పంచాంగీ బంధవిశేషః పంచపదచీరాంగీ| వాతఘ్నమధురైరితి వాతఘ్నాని భద్రదార్వాదీని, విదారిగంధాదీనీత్యన్యే, మధురాణి కాకోల్యాదీని, తైః సిద్ధం సర్పిర్ఘృతం, కల్కకషాయాభ్యామిత్యర్థః||39-40||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

అభగ్నాంశ్చలితాన్ దంతాన్ సరక్తానవపీడయేత్ | తరుణస్య మనుష్యస్య శీతైరాలేపయేద్బహిః ||41|| సిక్త్వాఽంబుభిస్తతః శీతైః సంధానీయైరుపాచరేత్ | ఉత్పలస్య చ నాలేన క్షీరపానం విధీయతే ||42|| జీర్ణస్య తు మనుష్యస్య వర్జయేచ్చలితాన్ ద్విజాన్ |43|

దంతభగ్నచికిత్సితమాహ- అభగ్నానిత్యాది| సంధానీయైరితి మధుఘృతాదిభిః, న్యగ్రోధాదీనాం కషాయాణాం కల్కైశ్చేత్యర్థః||41-42||-

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

నాసాం సన్నాం వివృత్తాం వా ఋజ్వీం కృత్వా శలాకయా ||43|| పృథంగాసికయోర్నాడ్యౌ ద్విముఖ్యౌ సంప్రవేశయేత్ | తతః పట్టేన సంవేష్ట్య ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||44||

నాసాభగ్నచికిత్సితమాహ- నాసామిత్యాది| సన్నాం అభిఘాతేనాంతఃప్రవిష్టాం| వివృత్తాం వక్రాం| తత్ర సన్నాం శలాకయోన్నమ్య, వక్రాం పునః ఋజూకృత్వేత్యర్థః| ద్విముఖ్యౌ నాడ్యౌ అంతర్బహిర్ముఖ్యౌ, నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససింహాణకాదినిర్గమార్థం| ఘృతసేకం ఘృతపరిషేకం||43-44||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

భగ్నం కర్ణం తు బధ్నీయాత్ సమం కృత్వా ఘృతప్లుతం | సద్యఃక్షతవిధానం చ తతః పశ్చాత్ సమాచరేత్ ||45||

కర్ణభగ్నచికిత్సితమాహ- భగ్నమిత్యాది| భగ్నం కుటిలం, అంతఃప్రవిష్టం వా| సద్యఃక్షతవిధానమితి మధుఘృతాభ్యంగశీతపరిషేకాది| అత్ర ‘సద్యఃక్షతవిధిశ్చాపి నయనే నిర్గతే బహిః’- ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తన్న పఠనీయం, భిన్నం నేత్రమకర్మణ్యమిత్యాదినైవ సిద్ధత్వాత్; అన్యే తు చక్షుర్భగ్నద్వయప్రతిపాదనార్థం పఠనీయమితి మన్యంతే||45||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

మస్తులుంగాద్వినా భిన్నే కపాలే మధుసర్పిషీ | దత్త్వా తతో నిబధ్నీయాత్ సప్తాహం చ పిబేద్ధృతం ||46||

కపాలభగ్నచికిత్సితమాహ- మస్తులుంగాద్వినేత్యాది| మస్తులుంగస్రావే తు ప్రాగభిహితైవ బాలవర్తిరిత్యభిప్రాయః||46||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

పతనాదభిఘాతాద్వా శూనమంగం యదక్షతం | శీతాన్ ప్రదేహాన్ సేకాంశ్చ భిషక్ తస్యావచారయేత్ ||47||

శీతాన్ ప్రదేహాన్ సేకాంశ్చ శీతాన్; నోష్ణాన్ కథమపి, అతిస్రుతరక్తత్వేన పాకభయాత్||47||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

అథ జంఘోరుభగ్నానాం కపాటశయనం హితం | కీలకా బంధనార్థం చ పంచ కార్యా విజానతా ||48|| యథా న చలనం తస్య భగ్నస్య క్రియతే తథా | సంధేరుభయతో ద్వౌ ద్వౌ తలే చైకశ్చ కీలకః ||49||

జంఘోరుభంగేషు పశ్చాత్కర్మవిశేషం నిర్దిశన్నాహ- అథ జంఘేత్యాది| భగ్నానాం కాండభగ్నానాం, ద్వివిధానామపీత్యపరే| కపాటశయనమవశ్యం కార్యం| కపాటశయనేనైవ సహ దేశాద్దేశాంతరనయనార్థం, ఆధారభూతశయనచాలనార్థమిత్యన్యే| ఆధేయభూతశరీరావయవచలనపరిహారార్థం కీలాః| కీలానాం పంచసంఖ్యాత్వం జంఘోర్వోర్ద్వయోరేకతరస్య భగ్నమపేక్ష్య; తత్ర జంఘాభగ్నే తు గుల్ఫసంధేరుభయతో ద్వౌ, జానుసంధేరప్యుభయతో ద్వౌ, ఏకశ్చ తలే, ఏవం పంచ; ఊరుభగ్నే జానుసంధేరుభయతో ద్వౌ, ద్వౌ వంక్షణసంధేరుభయతః, తలే చైక ఇత్యత్రాపి పంచ; ఉభయభంగాపేక్షయా తు సప్తభిరేవ కీలైర్యంత్రణం| తథాహి- ఉభయతో బహిర్ద్వౌ గుల్ఫయోః, ద్వౌ చ జానునోః, ద్వౌ చ వంక్షణయోః, తలే చైక ఏవం సప్త| అత్ర “జంఘోర్వోః పార్శ్వయోర్ద్వౌ ద్వౌ తలే చైకశ్చ కీలక” ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తచ్చ నిబంధకారైర్న పఠితం, తస్మాన్న పఠనీయం| గయదాసశ్చాత్ర పాఠాంతరం కిమపి పఠతి; తచ్చాభావాన్న లిఖితం||48-49||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

శ్రోణ్యాం వా పృష్ఠవంశే వా వక్షస్యక్షకయోస్తథా | భగ్నసంధివిమోక్షేషు విధిమేనం సమాచరేత్ ||50||

అముమేవ జంఘోరుభగ్నకపాటశయనాదివిధిమన్యత్రాపి దర్శయన్నాహ- శ్రోణ్యామిత్యాది| శ్రోణిః కటిః| వక్ష ఉరః| అక్షకౌ అంససంధేరుపరి| భగ్నసంధివిమోక్షేష్వితి కాండభగ్నేషు తథా సంధివిమోక్షేష్వపి ద్వివిధేషు భగ్నేషు సమాచరేదిత్యర్థః| విధిమేనమితి కపాటశయనకీలకనియమనాదికం||50||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

సంధీంశ్చిరవిముక్తాంస్తు స్నిగ్ధాన్ స్విన్నాన్ మృదూకృతాన్ ఉక్తైర్విధానైర్బుద్ధ్యా చ సమ్యక్ ప్రకృతిమానయేత్ ||51||

సద్యోభగ్నవిధానం నిర్దిశ్య చిరభగ్నవిధానమాహ- సంధీనిత్యాది| బుద్ధ్యా చేతి ‘స్వయమప్యూహ్య’ ఇతి శేషః||51||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

కాండభగ్నే ప్రరూఢే తు విషమోల్బణసంహితే | ఆపోథ్య సమయేద్భగ్నం తతో భగ్నవదాచరేత్ ||52||

చిరవిముక్తసంధిమభిధాయ చిరకాండభగ్నవిధిమాహ- కాండభగ్న ఇత్యాది| ఆపోథ్య విశ్లేష్య| సమయేత్ సమం కుర్యాదిత్యర్థః||52||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

కల్పయేన్నిర్గతం శుష్క్రం వ్రణాంతేఽస్థి సమాహితః | సంధ్యంతే వా క్రియాం కుర్యాత్ సవ్రణే వ్రణభగ్నవత్ ||53||

కల్పయేత్ ఛింద్యాత్| వ్రణాంతే వ్రణైకదేశే| సమాహితః సావధానః; యథాఽన్యత్ర వ్రణో న భవతి తథా ఛింద్యాదిత్యర్థః| సంధ్యంతే సంధిసమీప ఇత్యర్థః| కింవిశిష్టే సంధ్యంతే? సవ్రణే వ్రణయుక్త ఇత్యర్థః||53||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ఊర్ధ్వకాయే తు భగ్నానాం మస్తిష్క్యం కర్ణపూరణం | ఘృతపానం హితం నస్యం ప్రశాఖాస్వనువాసనం ||54||

ఇదానీమూర్ధ్వాధఃకాయవిశేషేణ భగ్నక్రియావిశేషం నిర్దిశన్నాహ- ఊర్ధ్వకాయ ఇత్యాది| మస్తిష్క్యం శిరోబస్తిప్రకారః, స చ స్నేహాక్తపిచుప్లోతాదిభిః| నస్యం ప్రశాఖాస్వితి ప్రకృష్టాః శాఖాః ప్రశాఖాస్తాసు; జానుజంఘాబాహుద్వయగతే భగ్నే నస్యం, ఘృతపానం బస్తిశ్చ సర్వత్రైవేతి జేజ్జటః; గయీ తు మస్తిష్క్యాదికం నస్యాంతం సర్వమూర్ధ్వకాయగతభగ్న ఏవ, ప్రశాఖాసు బస్తిరితి వ్యాఖ్యానయతి||54||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి తైలం భగ్నప్రసాధకం | రాత్రౌ రాత్రౌ తిలాన్ కృష్ణాన్ వాసయేదస్థిరే జలే ||55|| దివా దివా శోషయిత్వా గవాం క్షీరేణ భావయేత్ | తృతీయం సప్తరాత్రం తు భావయేన్మధుకాంబునా ||56|| తతః క్షీరం పునః పీతాన్ సుశుష్కాంశ్చూర్ణయేద్భిషక్ | కాకోల్యాదిం సయష్ట్యాహ్వం మంజిష్ఠాం సారివాం తథా ||57|| కుష్ఠం సర్జరసం మాంసీం సురదారు సచందనం | శతపుష్పాం చ సంచూర్ణ్య తిలచూర్ణేన యోజయేత్ ||58|| పీడనార్థం చ కర్తవ్యం సర్వగంధశృతం పయః | చతుర్గుణేన పయసా తత్తైలం విపచేద్భిషక్ ||59|| ఏలామంశుమతీం పత్రం జీవకం తగరం తథా | రోధ్రం ప్రపౌండరీకం చ తథా కాలానుసారి(వా)ణం ||60|| సైరేయకం క్షీరశుక్లామనంతాం సమధూలికాం | పిష్ట్వా శృంగాటకం చైవ పూర్వోక్తాన్యౌషధాని చ ||61|| ఏభిస్తద్విపచేత్తైలం శాస్త్రవిన్మృదునాఽగ్నినా | ఏతత్తైలం సదా పథ్యం భగ్నానాం సర్వకర్మసు ||62|| ఆక్షేపకే పక్షఘాతే తాలుశోషే తథాఽర్దితే | మన్యాస్తంభే శిరోరోగే కర్ణశూలే హనుగ్రహే ||63|| బాధిర్యే తిమిరే చైవ యే చ స్త్రీషు క్షయం గతాః | పథ్యం పానే తథాఽభ్యంగే నస్యే బస్తిషు భోజనే ||64|| గ్రీవాస్కంధోరసాం వృద్ధిరమునైవోపజాయతే | ముఖం చ పద్మప్రతిమం ససుగంధిసమీరణం ||65|| గంధతైలమిదం నామ్నా సర్వవాతవికారనుత్ | రాజార్హమేతత్ కర్తవ్యం రాజ్ఞామేవ విచక్షణైః ||66||

తదేవ బస్తికర్ణపూరణపాననస్యానువాసనసాధనతైలం నిర్దిశన్నాహ- అత ఇత్యాది| వాసయేదితి ప్రథమం సప్తరాత్రం యావత్| అస్థిరే జలే వహతి పానీయే| గవాం క్షీరేణేతి ‘భావ్యద్రవ్యసమేన’ ఇతి శేషః| భావయేద్ ద్వితీయం సప్తరాత్రం| మధుకాంబునేతి ‘భావ్యద్రవ్యసమేన’ ఇతి శేషః| తతః క్షీరం పునః పీతానితి క్షీరేణ భావ్యద్రవ్యసమేన పునర్భావితాన్, చతుర్థసప్తరాత్రమితి తాత్పర్యార్థః| కాకోల్యాదిం సయష్ట్యాహ్వమితి యష్టిమధుని కాకోల్యాదావుక్తేఽపి పునర్యష్టీపాఠో ద్విభాగార్థం, యథాలాభపరిభాషాపరిహారేణావశ్యం ప్రక్షేపార్థం వా| కాకోల్యాదిశతపుష్పాంతానాం చూర్ణపాదం తిలచూర్ణపాదైస్త్రిభిర్యోజయంతి తంత్రాంతరదర్శినో వృద్ధవైద్యా ఇతి జేజ్జటః| గయీ తు “తిలచూర్ణస్య చత్వారో భాగాః, భాగశ్చైకః ప్రకీర్తితానాం (కాకోల్యాదీనాం), తథా యష్ట్యాహ్వాదీనాం శతపుష్పాంతానాం ద్వితీయో భాగ ఇతి షడ్భాగాః” ఇతి వ్యాఖ్యానయతి| వంగదత్తస్తు తిలచూర్ణసమం తత్ర మిలితం చూర్ణమిష్యత ఇత్యాహ| సర్వగంధశృతం పయ ఇత్యత్ర సర్వగంధా ఏలాదయః, అన్యే చ కటుకఫలాదయః, తైః శృతం క్వథితం, పయః క్షీరం| అత్ర చ క్షీరపాకే ఇయం పరిభాషా స్మరణీయా- “క్వాథ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషం కర్తవ్యం క్షీరపాకే త్వయం విధిః” ఇతి| యావతా చ క్షీరేణ తిలచూర్ణముత్సాదనీయం భవతి తావన్మాత్రం శృతం కరణీయం| తతః శృతేన క్షీరేణోష్ణేనైవ కాకోల్యాదిచూర్ణసహితం తత్తిలచూర్ణమార్ద్రీకృత్య చక్రేణ పీడయేత్| పీడనాదుత్పన్నం తైలం యథా సంస్కార్యం తం ప్రకారమాహ- చతుర్గుణేనేత్యాది| అంశుమతీ శాలపర్ణీ| కాలానుసారివా తగరం; తగరస్య ద్విరుచ్చారణం భాగద్వయప్రతిపాదనార్థం| సైరేయకం కంటశేలుకః| క్షీరశుక్లా క్షీరవిదారీ| అనంతా ఉత్పలసారివా| మధూలికా మర్కటతృణవిశేషః| శృంగాటకం త్రికంటకం జలజం ఫలం| పూర్వోక్తాన్యౌషధాని కాకోల్యాదీని శతపుష్పాంతాని, తాని సర్వాణి చ తావతా భాగేన సమేన కల్పయితవ్యాని, యావతా తైలపాదికాని భవంతి| మృదునాఽగ్నినేతి మృద్వగ్నేర్మానముచ్యతే- “పద్మవిస్తరయుక్తేన మృదునా వహ్నినా శనైః| పచేత్ స్నేహమధశ్చోర్ధ్వం చాలయిత్వా నిరంతరం|| సమ్యక్పాకో భవత్యేవమన్యథా దగ్ధతాం వ్రజేత్”- ఇతి| సర్వకర్మసు పానాభ్యంగాదిషు| గంధతైలమిదం నామ్నేతి అస్య తైలస్య గంధతైలమితి సంజ్ఞా; వైతరణే పునరస్యాణుతైలసంజ్ఞా| రాజ్ఞామేవేతి రాజ్ఞామేవేదం తైలం పండితైర్విధాతవ్యం, మహాసంభారసాధ్యత్వాత్; న పునరన్యేషాం నిషిద్ధం||55-66||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

త్రపుసాక్షప్రియాలానాం తైలాని మధురైః సహ | వసాం దత్త్వా యథాలాభం క్షీరే దశగుణే పచేత్ ||67|| స్నేహోత్తమమిదం చాశు కుర్యాద్భగ్నప్రసాధనం | పానాభ్యంజననస్యేషు బస్తికర్మణి సేచనే ||68||

త్రపుసం కర్కటీభేదః, అక్షో బిభీతకః, ప్రియాలశ్చారః| మధురైః కాకోల్యాదిభిః| తాని చ స్నేహపాదికాని| వసాం దత్త్వా యథాలాభమితి యది లభ్యతే తదా నిక్షిపేదిత్యర్థః| సేచనే పరిషేకే| అముం పాఠం కేచిదనార్షం మన్యంతే||67-68||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

భగ్నం నైతి యథాపాకం ప్రయతేత తథా భిషక్ | పక్వమాంససిరాస్నాయు తద్ధి కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి ||69||

ఇదానీం భగ్నే బాహ్యానామాభ్యంతరాణాం చ పాకకారిణాం పరిహారాయ పాకప్రశమకారిణాం చ సేవనాయాహ- భగ్నం నైతీత్యాది| నైతి న గచ్ఛతీత్యర్థః| ప్రయతేత ప్రయత్నం కుర్వీతేత్యర్థః||69||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

భగ్నం సంధిమనావిద్ధమహీనాంగమనుల్బణం | సుఖచేష్టాప్రచారం చ సంహితం సమ్యగాదిశేత్ ||70||

సమ్యగ్రూఢలక్షణమాహ- భగ్నమిత్యాది| అనావిద్ధం అనాకులం| అనుల్బణం అనున్నతం| సుఖచేష్టాప్రచారమితి చేష్టాప్రచార ఆకుంచనప్రసారణాదికః||70||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే భగ్నచికిత్సితం నామ తృతీయోఽధ్యాయః ||3||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః||3||