3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో భగ్నానాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

అల్పాశినోఽనాత్మవతో జంతోర్వాతాత్మకస్య చ | ఉపద్రవైర్వా జుష్టస్య భగ్నం కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

లవణం కటుకం క్షారమమ్లం మైథునమాతపం | వ్యాయామం చ న సేవేత భగ్నో రూక్షాన్నమేవ చ ||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

శాలిర్మాంసరసః క్షీరం సర్పిర్యూషః సతీనజః | బృంహణం చాన్నపానం స్యాద్దేయం భగ్నాయ జానతా ||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

మధూకోదుంబరాశ్వత్థపలాశకకుభత్వచః | వంశసర్జవటానాం చ కుశార్థముపసంహరేత్ ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ఆలేపనార్థం మంజిష్ఠాం మధుకం రక్తచందనం | శతధౌతఘృతోన్మిశ్రం శాలిపిష్టం చ సంహరేత్ ||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

సప్తాహాదథ సప్తాహాత్ సౌమ్యేష్వృతుషు బంధనం | సాధారణేషు కర్తవ్యం పంచమే పంచమేఽహని ||8|| ఆగ్నేయేషు త్ర్యహాత్ కుర్యాద్భగ్నదోషవశేన వా |9|

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

తత్రాతిశిథిలం బద్ధే సంధిస్థైర్యం న జాయతే ||9|| గాఢేనాపి త్వగాదీనాం శోఫో రుక్ పాక ఏవ చ | తస్మాత్ సాధారణం బంధం భగ్నే శంసంతి తద్విదః ||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

న్యగ్రోధాదికషాయం తు సుశీతం పరిషేచనే | పంచమూలీవిపక్వం తు క్షీరం కుర్యాత్ సవేదనే ||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

సుఖోష్ణమవచార్యం వా చక్రతైలం విజానతా |12|

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

విభజ్య కాలం దోషం చ దోషఘ్నౌషధసంయుతం ||12|| పరిషేకం ప్రదేహం చ విదధ్యాచ్ఛీతమేవ చ |13|

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

గృష్టిక్షీరం ససర్పిష్కం మధురౌషధసాధితం ||13|| శీతలం లాక్షయా యుక్తం ప్రాతర్భగ్నః పిబేన్నరః |14|

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

సవ్రణస్య తు భగ్నస్య వ్రణం సర్పిర్మధూత్తరైః ||14|| ప్రతిసార్య కషాయైస్తు శేషం భగ్నవదాచరేత్ |15|

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

ప్రథమే వయసి త్వేవం భగ్నం సుకరమాదిశేత్ ||15|| అల్పదోషస్య జంతోస్తు కాలే చ శిశిరాత్మకే |16|

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

ప్రథమే వయసి త్వేవం మాసాత్ సంధిః స్థిరో భవేత్ ||16|| మధ్యమే ద్విగుణాత్ కాలాదుత్తరే త్రిగుణాత్ స్మృతః |17|

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

అవనామితమున్నహ్యేదున్నతం చావపీడయేత్ ||17|| ఆంఛేదతిక్షిప్తమధో గతం చోపరి వర్తయేత్ |18|

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

ఆంఛ్నైః పీడనైశ్చైవ సంక్షేపైర్బంధనైస్తథా ||18|| సంధీంఛరీరే సర్వాంస్తు చలానప్యచలానపి | ఏతైస్తు స్థాపనోపాయైః స్థాపయేన్మతిమాన్ భిషక్ ||19||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

ఉత్పిష్టమథ విశ్లిష్టం సంధిం వైద్యో న ఘట్టయేత్ | తస్య శీతాన్ పరీషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చావచారయేత్ ||20|| అభిఘాతే హృతే సంధిః స్వాం యాతి ప్రకృతిం పునః | ఘృతదిగ్ధేన పట్టేన వేష్టయిత్వా యథావిధి ||21|| పట్టోపరి కుశాన్ దత్త్వా యథావద్బంధమాచరేత్ |22|

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ప్రత్యంగభగ్నస్య విధిరత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే ||22||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

నఖసంధిం సముత్పిష్టం రక్తానుగతమారయా | అవమథ్య స్రుతే రక్తే శాలిపిష్టేన లేపయేత్ ||23||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

భగ్నాం వా సంధిముక్తాం వా స్థాపయిత్వాఽంగులీం సమాం | అణునాఽఽవేష్ట్య పట్టేన ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||24||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

అభ్యజ్య సర్పిషా పాదం తలభగ్నం కుశోత్తరం | వస్త్రపట్టేన బధ్నీయాన్న చ వ్యాయామమాచరేత్ ||25||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

అభ్యజ్యాయామయేజ్జంఘామూరుం చ సుసమాహితః | దత్త్వా వృక్షత్వచః శీతా వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్ ||26||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

మతిమాంశ్చక్రయోగేన హ్యాంఛేదూర్వస్థి నిర్గతం | స్ఫుటితం పిచ్చితం చాపి బధ్నీయాత్ పూర్వవద్భిషక్ ||27||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ఆంఛేదూర్ధ్వమధో వాఽపి కటిభగ్నం తు మానవం | తతః స్థానస్థితే సంధౌ బస్తిభిః సముపాచరేత్ ||28||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

పర్శుకాస్వథ భగ్నాసు ఘృతాభ్యక్తస్య తిష్ఠతః | దక్షిణాస్వథవా వామాస్వనుమృజ్య నిబంధనీః ||29|| తతః కవలికాం దత్త్వా వేష్టయేత్ సుసమాహితః | తైలపూర్ణే కటాహే వా ద్రోణ్యాం వా శాయయేన్నరం ||30||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

ముసలేనోత్క్షిపేత్ కక్షామంససంధౌ విసంహతే | స్థానస్థితం చ బధ్నీయాత్ స్వస్తికేన విచక్షణః ||31||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

కౌర్పరం తు తథా సంధిమంగుష్ఠేనానుమార్జయేత్ | అనుమృజ్య తతః సంధిం పీడయేత్ కూర్పరాచ్చ్యుతం ||32|| ప్రసార్యాకుంచయేచ్చైనం స్నేహసేకం చ దాపయేత్ |33|

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ఏవం జానుని గుల్ఫే చ మణిబంధే చ కారయేత్ ||33||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ఉభే తలే సమే కృత్వా తలభగ్నస్య దేహినః | బధ్నీయాదామతైలేన పరిషేకం చ కారయేత్ ||34|| మృత్పిండం ధారయేత్ పూర్వం లవణం చ తతః పరం | హస్తే జాతబలే చాపి కుర్యాత్ పాషాణధారణం ||35||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

సన్నమున్నమయేత్ స్విన్నమక్షకం ముసలేన తు | తథోన్నతం పీడయేచ్చ బధ్నీయాద్గాఢమేవ చ ||36||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ఊరువచ్చాపి కర్తవ్యం బాహుభగ్నచికిత్సితం |37|

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

గ్రీవాయాం తు వివృత్తాయాం ప్రవిష్టాయామధోఽపి వా ||37|| అవటావథ హన్వోశ్చ ప్రగృహ్యోన్నమయేన్నరం | తతః కుశాం సమం దత్త్వా వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్ ||38|| ఉత్తానం శాయయేచ్చైనం సప్తరాత్రమతంద్రితః |39|

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

హన్వస్థినీ సమానీయ హనుసంధౌ విసంహతే ||39|| స్వేదయిత్వా స్థితే సమ్యక్ పంచాంగీం వితరేద్భిషక్ | వాతఘ్నమధురైః సర్పిః సిద్ధం నస్యే చ పూజితం ||40||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

అభగ్నాంశ్చలితాన్ దంతాన్ సరక్తానవపీడయేత్ | తరుణస్య మనుష్యస్య శీతైరాలేపయేద్బహిః ||41|| సిక్త్వాఽంబుభిస్తతః శీతైః సంధానీయైరుపాచరేత్ | ఉత్పలస్య చ నాలేన క్షీరపానం విధీయతే ||42|| జీర్ణస్య తు మనుష్యస్య వర్జయేచ్చలితాన్ ద్విజాన్ |43|

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

నాసాం సన్నాం వివృత్తాం వా ఋజ్వీం కృత్వా శలాకయా ||43|| పృథంగాసికయోర్నాడ్యౌ ద్విముఖ్యౌ సంప్రవేశయేత్ | తతః పట్టేన సంవేష్ట్య ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||44||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

భగ్నం కర్ణం తు బధ్నీయాత్ సమం కృత్వా ఘృతప్లుతం | సద్యఃక్షతవిధానం చ తతః పశ్చాత్ సమాచరేత్ ||45||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

మస్తులుంగాద్వినా భిన్నే కపాలే మధుసర్పిషీ | దత్త్వా తతో నిబధ్నీయాత్ సప్తాహం చ పిబేద్ధృతం ||46||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

పతనాదభిఘాతాద్వా శూనమంగం యదక్షతం | శీతాన్ ప్రదేహాన్ సేకాంశ్చ భిషక్ తస్యావచారయేత్ ||47||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

అథ జంఘోరుభగ్నానాం కపాటశయనం హితం | కీలకా బంధనార్థం చ పంచ కార్యా విజానతా ||48|| యథా న చలనం తస్య భగ్నస్య క్రియతే తథా | సంధేరుభయతో ద్వౌ ద్వౌ తలే చైకశ్చ కీలకః ||49||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

శ్రోణ్యాం వా పృష్ఠవంశే వా వక్షస్యక్షకయోస్తథా | భగ్నసంధివిమోక్షేషు విధిమేనం సమాచరేత్ ||50||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

సంధీంశ్చిరవిముక్తాంస్తు స్నిగ్ధాన్ స్విన్నాన్ మృదూకృతాన్ ఉక్తైర్విధానైర్బుద్ధ్యా చ సమ్యక్ ప్రకృతిమానయేత్ ||51||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

కాండభగ్నే ప్రరూఢే తు విషమోల్బణసంహితే | ఆపోథ్య సమయేద్భగ్నం తతో భగ్నవదాచరేత్ ||52||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

కల్పయేన్నిర్గతం శుష్క్రం వ్రణాంతేఽస్థి సమాహితః | సంధ్యంతే వా క్రియాం కుర్యాత్ సవ్రణే వ్రణభగ్నవత్ ||53||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ఊర్ధ్వకాయే తు భగ్నానాం మస్తిష్క్యం కర్ణపూరణం | ఘృతపానం హితం నస్యం ప్రశాఖాస్వనువాసనం ||54||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి తైలం భగ్నప్రసాధకం | రాత్రౌ రాత్రౌ తిలాన్ కృష్ణాన్ వాసయేదస్థిరే జలే ||55|| దివా దివా శోషయిత్వా గవాం క్షీరేణ భావయేత్ | తృతీయం సప్తరాత్రం తు భావయేన్మధుకాంబునా ||56|| తతః క్షీరం పునః పీతాన్ సుశుష్కాంశ్చూర్ణయేద్భిషక్ | కాకోల్యాదిం సయష్ట్యాహ్వం మంజిష్ఠాం సారివాం తథా ||57|| కుష్ఠం సర్జరసం మాంసీం సురదారు సచందనం | శతపుష్పాం చ సంచూర్ణ్య తిలచూర్ణేన యోజయేత్ ||58|| పీడనార్థం చ కర్తవ్యం సర్వగంధశృతం పయః | చతుర్గుణేన పయసా తత్తైలం విపచేద్భిషక్ ||59|| ఏలామంశుమతీం పత్రం జీవకం తగరం తథా | రోధ్రం ప్రపౌండరీకం చ తథా కాలానుసారి(వా)ణం ||60|| సైరేయకం క్షీరశుక్లామనంతాం సమధూలికాం | పిష్ట్వా శృంగాటకం చైవ పూర్వోక్తాన్యౌషధాని చ ||61|| ఏభిస్తద్విపచేత్తైలం శాస్త్రవిన్మృదునాఽగ్నినా | ఏతత్తైలం సదా పథ్యం భగ్నానాం సర్వకర్మసు ||62|| ఆక్షేపకే పక్షఘాతే తాలుశోషే తథాఽర్దితే | మన్యాస్తంభే శిరోరోగే కర్ణశూలే హనుగ్రహే ||63|| బాధిర్యే తిమిరే చైవ యే చ స్త్రీషు క్షయం గతాః | పథ్యం పానే తథాఽభ్యంగే నస్యే బస్తిషు భోజనే ||64|| గ్రీవాస్కంధోరసాం వృద్ధిరమునైవోపజాయతే | ముఖం చ పద్మప్రతిమం ససుగంధిసమీరణం ||65|| గంధతైలమిదం నామ్నా సర్వవాతవికారనుత్ | రాజార్హమేతత్ కర్తవ్యం రాజ్ఞామేవ విచక్షణైః ||66||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

త్రపుసాక్షప్రియాలానాం తైలాని మధురైః సహ | వసాం దత్త్వా యథాలాభం క్షీరే దశగుణే పచేత్ ||67|| స్నేహోత్తమమిదం చాశు కుర్యాద్భగ్నప్రసాధనం | పానాభ్యంజననస్యేషు బస్తికర్మణి సేచనే ||68||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

భగ్నం నైతి యథాపాకం ప్రయతేత తథా భిషక్ | పక్వమాంససిరాస్నాయు తద్ధి కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి ||69||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

భగ్నం సంధిమనావిద్ధమహీనాంగమనుల్బణం | సుఖచేష్టాప్రచారం చ సంహితం సమ్యగాదిశేత్ ||70||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే భగ్నచికిత్సితం నామ తృతీయోఽధ్యాయః ||3||